Aktın növü	AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI DÖVLƏT ŞƏHƏRSALMA VƏ ARXİTEKTURA KOMİTƏSİ KOLLEGİYASININ QƏRARI
Qəbul edildiyi tarix	21.08.2017
Qeydiyyat nömrəsi	06
Adı	“İsitmə, ventilyasiya və havanın kondisiyalaşdırılması. Layihələndirmə normaları” və “Qazanxana qurğuları. Layihələndirmə normaları”nın təsdiq edilməsi haqqında
Rəsmi dərc edildiyi mənbə
Qüvvəyə minmə tarixi	06.09.2017
Azərbaycan Respublikasının Vahid hüquqi təsnifatı üzrə indeks kodu	140.010.000
Hüquqi Aktların Dövlət Reyestrinin qeydiyyat nömrəsi	15201708210006
Hüquqi aktın Hüquqi Aktların Dövlət Reyestrinə daxil edildiyi tarix	05.09.2017

 

Azərbaycan Respublikasının Şəhərsalma və Tikinti Məcəlləsinin 5.1.9-cu maddəsinin icrasını təmin etmək məqsədilə “Azərbaycan Respublikasının Dövlət Şəhərsalma və Arxitektura Komitəsi haqqında Əsasnamə”nin 17-ci bəndini rəhbər tutaraq Azərbaycan Respublikası Dövlət Şəhərsalma və Arxitektura Komitəsinin Kollegiyası qərara alır:

1. Aşağıda qeyd olunan texniki normativ hüquqi aktlar təsdiq edilsin:

1.1. “İsitmə, ventilyasiya və havanın kondisiyalaşdırılması. Layihələndirmə normaları” (əlavə olunur);

1.2. “Qazanxana qurğuları. Layihələndirmə normaları” (əlavə olunur).

2. Sənədlərlə iş və təminat şöbəsinə (S.Məmmədov) və Hüquq sektoruna (N.Mehtiyev) tapşırılsın ki, bu qərarın 1-ci hissəsi ilə təsdiq edilmiş texniki normativ hüquqi aktların Azərbaycan Respublikasının Hüquqi Aktların Dövlət Reyestrinə daxil edilməsi üçün 3 (üç) gün müddətində Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyinə göndərilməsini təmin etsin.

3. Bu qərarla təsdiq olunmuş texniki normativ hüquqi aktlar Azərbaycan Respublikasının Hüquqi Aktların Dövlət Reyestrinin elektron variantında dərc edildiyi gündən qüvvəyə minir.

4. Qərarın 1-ci hissəsi ilə təsdiq edilən texniki normativ hüquqi aktlar qüvvəyə mindiyi tarixdən, SSRİ DövləttikintiKomun 28.11.91-ci il tarixli qərarı ilə təsdiq edilmiş СНиП 2.04.05-91* “Отопление, вентиляция и кондиционирование” və SSRİ DövləttikintiKomun 31.12.76-cı il tarixli 229 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş СНиП II-35-76 “Котельные установки” normativ sənədlərinin Azərbaycan Respublikası ərazisində hüquqi qüvvəsi dayandırılsın.

5. Qərarın icrasına nəzarət Aparatın rəhbəri A.Canmirzəyevə həvalə edilsin.

 

 

 

 

İSİTMƏ, VENTİLYASİYA VƏ HAVANIN KONDİSİYALAŞDIRILMASI.

LAYİHƏLƏNDİRMƏ NORMALARI

 

1. Tətbiq sahəsi

1.1. Bu normalara bina və qurğuların isitmə, ventilyasiya və havanın kondisiyalaşdırılması sistemlərinin layihələndirilməsi və yenidən qurulması (rekonstruksiyası) zamanı riayət edilməlidir.

Layihələndirilmə zamanı qüvvədə olan digər normativ sənədlərdə isitmə, ventilyasiya və havanın kondisiyalaşdırılmasına dair tələblərə də riayət edilməlidir.

Bu normalar aşağıdakıların layihələndirilməsinə şamil edilmir:

a) sığınacaqların, radioaktiv maddələrlə, ionlaşdırıcı şüalanma mənbələri ilə bağlı işlərin aparılması üçün nəzərdə tutulmuş qurğuların; yeraltı dağ-mədən obyektlərinin və partlayıcı maddələrin istehsalı, saxlanılması və ya istifadəsi üçün nəzərdə tutulmuş otaqların isitmə, ventilyasiya və havanın kondisiyalaşdırılması sistemlərinin;

b) texnoloji və elektrotexniki avadanlığı, tozsorucu qurğuları və pnevmatik nəqliyyat sistemləri üçün xüsusi qızdırıcı, soyuducu, toztutucu qurğu və vasitələrinin;

c) qaz və ya maye yanacağı ilə işləyən soba isitməsinin.

2. Normativ istinadlar

Bu normalarda aşağıda göstərilən normativ sənədlərə istinad edilmişdir:

3. Əsas anlayışlar

Bu normalarda aşağıdakı əsas anlayışlardan istifadə olunur:

aralıq boşluğu - sobanın və ya tüstü kanalının (borusunun) xarici səthindən yanan və ya çətin yanan materiallardan olan, alovlanmaya qarşı mühafizə edilmiş və ya edilməmiş divar və ya arakəsməyə qədər olan məsafə;

aşkar izafi istilik - xarici havanın hesabi parametrlərində otağa daxil və xaric olan istilik axınlarının fərqi (avadanlıq, boru kəmərləri və günəş radiasiyasından istilik daxilolmaların azaldılması üzrə texnoloji və tikinti tədbirlərinin həyata keçirilməsindən sonra);

birbaşa buxarlanma soyudulması - havanın resirkulyasiya edilən su ilə soyudulması;

disbalans - mexaniki ventilyasiya, havanın kondisiyalaşdırılması və hava ilə isitmə sistemləri ilə otağa (binaya) vurulan və oradan xaric edilən hava sərfləri arasındakı fərq;

dolayı buxarlanma soyudulması - səthli istilik mübadiləedicilərdə birbaşa buxarlanma soyudulması ilə soyudulmuş su vasitəsilə havanın soyudulması;

ehtiyat ventilyasiya sistemi (ehtiyat ventilyatoru) - əsas sistemlərdən biri sıradan çıxdıqda avtomatik qoşulan və əsas sistemlərə əlavə kimi nəzərdə tutulmuş sistem (ventilyator);

hava bağlayıcısı - tüstünün (yanma məhsullarının) istiqamətini 180⁰ dəyişən və yanğın zamanı tüstünün aşağı mərtəbələrdən yuxarı mərtəbələrə keçməsinə maneə edən şaquli havakəmərinin hissəsi;

havanın kondisiyalaşdırılması - insanların əhvalı, texnoloji prosesin aparılması, mədəni sərvətlərin qorunub saxlanması üçün başlıca olaraq ən əlverişli optimal meteoroloji şəraitin təmin edilməsi məqsədilə bağlı otaqlardakı havanın bütün və ya ayrı-ayrı parametrlərinin (temperaturun, nisbi rütübətliyinin, təmizliyin, hərəkət sürətinin) avtomatik tənzimlənməsi. Havanın kondisiyalaşdırılması orta təminatsızlığa görə aşağıdakı siniflərə bölünür:

birinci – sutkaboyu işlədikdə orta hesabla 100 saat/il və ya gündüz vaxtlarında birnövbəli işlədikdə 70 saat/il;

ikinci – sutkaboyu işlədikdə orta hesabla 250 saat/il və ya gündüz vaxtlarında birnövbəli işlədikdə 175 saat/il

üçüncü – sutkaboyu işlədikdə orta hesabla 450 saat/il və ya gündüz vaxtlarında birnövbəli işlədikdə 315 saat/il;

havanın resirkulyasiyası - otağın havasının xarici hava ilə qarışdırılaraq həmin və ya digər otaqlara verilməsi; bir otağın hüdudlarında yelpik ventilyatorlarla havanın qarışdırılması, o cümlədən qızdırıcı aqreqatlarla (cihazlarla) qızdırılma (soyudulma) ilə müşayiət olunması resirkulyasiya hesab edilmir;

xidmət edilən zona - dayanan və ya hərəkət edən insanların daimi olduqları otaqlarda 2 m hündürlükdə, oturan insanların olduqları otaqlarda isə 1,5 m hündürlükdə olan məkan;

insanların kütləvi olduğu sahə - sahəsi 50 m² və daha çox olan və 1 m² sahəsində 1-dən çox insanın daimi və ya müvəqqəti olduğu (qəza vəziyyətlərindən başqa) otaq (teatr və kinoteatrların zal və foyeləri, iclas və müşavirə zalları, mühazirə auditoriyaları, restoranlar, vestibüllər, kassa zalları, istehsalat otaqları);

isitmə - bağlı otaqlarda (orta təminatsızlığı 50 saat/il olan) normalaşdırılan temperaturun saxlanılması;

istilik tutumlu soba - sutkaboyu iki dəfədən çox olmayaraq yandırılmaqla otaqda havanın normalaşdırılan temperaturunu təmin edən soba;

işçi zona - dayanaraq iş görülərkən döşəmə və ya işçi meydança səviyyəsindən 2 m hündürlükdə, oturaraq iş görülərkən isə 1,5 m hündürlükdə olan məkan;

kollektor - iki və daha çox mərtəbənin havakəmərlərinin birləşdirildiyi havakəmərinin hissəsi;

qoruyucu hörgü qatı - sobanın və ya tüstü kanalı (borusu) divarının binanın yanan və ya çətin yanan materialdan olan konstruksiyası ilə toxunma yerində qalınlaşdırılması;

nəfəsalma zonası - işçinin sifətindən 0,5 m radiusda olan fəza;

odadavamlı havakəməri - normalaşdırılmış odadavamlılıq hədli divarları olan kip havakəməri;

partlayış təhlükəli qarışıq - yanar qazların, buxarların, tozların, aerozolların və ya liflərin normal atmosfer şəraitində (760 mm civə süt. təzyiqdə və 20°C temperaturda) hava ilə elə qarışığıdır ki, alovlanma zamanı yanma prosesi yanmamış qarışığın bütün həcmi boyu yayılır və 5 kPa-dan yuxarı partlayış təzyiqi yaranır. Texnoloji proseslərdə ayrılan maddələrin partlayış təhlükəliliyi layihələ tapşırığına əsasən qəbul edilməlidir;

təbii havalandırılması olmayan otaq - xarici divarlarında açılan pəncərələri və ya boşluqları olmayan otaq və ya otağın hündürlüyündən beşqat çox məsafədə yerləşən açılan pəncərələri (boşluqları) olan otaq;

təbii işıqlanması olmayan otaq - xarici qoruyucu konstruksiyalarında pəncərələri və ya boşluqları olmayan otaq;

tranzit havakəməri - xidmət etdiyi otaqdan və ya otaqlar qrupundan kənarda çəkilmiş havakəmərinin hissəsi.

tüstü klapanı - odadavamlılıq həddi normalaşdırılan və yanğın zamanı açılan klapan;

tüstü qəbuledici qurğu - havakəmərində (kanalda, şaxtada) olan, üzərində və ya havakəmərində yanğın zamanı açılan klapanın quraşdırıldığı deşik;

tüstü rezervuarı - perimetr boyunca tavandan (örtükdən) asılan və döşəmədən 2,5 m və daha çox səviyyəyə qədər endirilə bilən yanmayan materialdan olan pərdələrlə əhatə olunmuş tüstü zonası;

tüstü zonası - yanğının başlanğıc mərhələsində insanların yanan sahədən təxliyyə edilməsini təmin edən sərflə tüstü qarışığı xaric edilən və ümumi sahəsi 1600 m²-dən çox olmayan sahənin bir hissəsidir;

ventilyasiya - sutkaboyu işlədikdə orta təminatsızlığı 400 saat/il, gündüz vaxtlarında birnövbəli işlədikdə isə orta təminatsızlığı 300 saat/il olan, xidmət edilən və ya işçi zonada yolverilən meteoroloji şəraiti və havanın təmizliyini təmin etmək məqsədilə otaqlardan izafi istiliyi, nəmliyi, zərərli maddələri xaric etmək üçün havanın dəyişməsi;

yanğın təhlükəli qarışıq - yanar qazların, buxarların, tozların, aerozolların və liflərin hava ilə elə qarışığıdır ki, onlar yanarkən 5 kPa-dan yuxarı təzyiq yaranmır. Qarışığın yanğın təhlükəliliyi layihələ tapşırığında göstərilməlidir;

yerli sorma - zərərli və partlayış təhlükəli qazları, buxarları, tozları və aerozolları yarandıqları yerlərin yanından (dəzgah, aparat, vanna, iş stolu, kamera, şkaf ) tutulması üçün texnoloji avadanlığın tərkib hissəsi olan və yerli sorma sisteminin havakəmərlərinə birləşdirilən qurğu (zont, yan sorucu, sorucu şkaf, havaqəbulediciörtük);

yerli sorma sistemi - havakəmərlərinə yerli sormaların birləşdirildikləri yerli sorma ventilyasiya sistemi;

yığıcı havakəməri - bir mərtəbədə yerləşdirilmiş havakəmərlərinin birləşdirildikləri havakəmərinin hissəsi;

zərərli ayrılmaları olmayan otaq - texnoloji və digər avadanlıqdan növbə ərzində işçi zonanın havasında yolverilən qatılıqdan (bundan sonra - YVQ) yüksək olmayan zərərli ayırmalar yaranan otaq;

zərərli maddələr - dövlət sanitariya-epidemioloji xidməti tərəfindən zərərliyinə görə YVQ təyin olunmuş maddələr.

4. Ümumi müddəalar

4.1. İsitmə, ventilyasiya və havanın kondisiyalaşdırılması layihələrində aşağıdakıları təmin edən texniki həllər nəzərdə tutulmalıdır:

a) yaşayış, ictimai, həmçinin müəssisələrin inzibati-məişət binalarının (bundan sonra - inzibati-məişət binaları) xidmət edilən zonasında normalaşdırılan meteoroloji şəraiti və havanın təmizliyini;

b) istənilən təyinatlı binalarda istehsalat, laboratoriya və anbar (bundan sonra - istehsalat) sahələrinin işçi zonasında normalaşdırılan meteoroloji şəraiti və havanın təmizliyini;

c) isitmə, ventilyasiya və havanın kondisiyalaşdırılması sistemlərinin və avadanlığın işləməsi zamanı səs-küyün və vibrasiyanın normalaşdırılan səviyyəsini (qəza ventilyasiyası və tüstüyə qarşı mühafizə sistemləri üçün ГОСТ 12.1.003-ə uyğun olaraq avadanlığın işləməsi və ya yoxlanılması zamanı, avadanlığın quraşdırıldığı sahələrdə səs-küy 110 dBA-dan, impulslu səs-küy isə 125 dBA-dan çox olmamaqla yol verilir);

ç) isitmə, ventilyasiya və havanın kondisiyalaşdırılması sistemlərinin təmirə yararlılığını;

d) isitmə, ventilyasiya və havanın kondisiyalaşdırılması sistemlərinin partlayış və yanğın təhlükəsizliyini.

Layihələrdə isitmə, ventilyasiya və havanın kondisiyalaşdırılması sistemlərinin istismarı üçün işçi heyəti nəzərdə tutulmalıdır.

4.2. İstismarda olan müəssisələrin, yaşayış, ictimai və inzibati-məişət binalarının yenidən qurulması və texniki cəhətdən yeniləşdirilməsi layihələrində, texniki-iqtisadi əsaslandırılma ilə mövcud isitmə, ventilyasiya və havanın kondisiyalaşdırılması sistemlərindən (onlar bu normaların tələblərinə cavab verdiyi halda) istifadə edilməlidir.

4.3. Aqressiv mühitli sahələrdə yerləşdirilən, həmçinin aqressiv mühitli havanın xaric edilməsi üçün nəzərdə tutulmuş isitmə-ventilyasiya avadanlığının, boru və havakəmərlərinin korroziyaya uğramayan materiallardan və ya korroziyaya qarşı mühafizə örtükləri ilə nəzərdə tutulmalıdır.

4.4. Otaqlarda yerləşdirilən isitmə və ventilyasiya avadanlığının, boru və havakəmərlərinin isti səthləri qazların, buxarların, aerozolların və tozun alovlanması təhlükəsini yaratdıqda, istilik izolyasiya konstruksiyasının səthində olan temperaturu qeyd olunan maddələrin öz-özünə alovlanma temperaturundan ən azı 20 % aşağı nəzərdə tutmaqla, izolyasiya edilməlidir.

Qeyd. İzolyasiya səthində olan temperaturu göstərilən səviyyəyə qədər endirmək mümkün olmadıqda isitmə və ventilyasiya avadanlığı, boru və havakəmərləri göstərilən otaqda yerləşdirilməməlidir.

4.5. İstilik izolyasiya konstruksiyaları СНиП 2.04.14-ə uyğun olaraq layihələndirilməlidir.

4.6. İsitmə və ventilyasiya sistemləri üçün qeyri-standart avadanlığın, havakəmərlərinin və istilik izolyasiya konstruksiyalarının hazırlanması tikintidə istifadəsinə yol verilən materiallardan nəzərdə tutulmalıdır.

5. Hesabi şərtlər

5.1. Yaşayış, ictimai və inzibati-məişət otaqlarının xidmət edilən zonasında meteoroloji şərait yolverilən normalar həddində əlavə 1, istehsalat sahələrinin (meteoroloji şəraiti digər normativ sənədlərlə təyin edilən sahələrdən başqa) daimi və müvəqqəti iş yerlərində isə əlavə 2 üzrə qəbul edilməlidir.

Otaq və sahələrdə havanın temperaturu aşağıdakı kimi qəbul edilməlidir:

a) ilin yay dövrü üçün aşkar izafi istiliyə (bundan sonra - izafi istilik) malik olan otaqların ventilyasiya sistemi layihələndirilərkən – yol verilən temperaturlardan maksimal olanı, izafi istilik olmadıqda isə – yol verilən temperaturlar hüdudlarında iqtisadi cəhətdən səmərəli olanı;

b) ilin qış və keçid dövrlərində isitmə və ventilyasiya layihələndirilərkən – əlavə 2 və əlavə 5 üzrə optimal temperaturlar hüdudlarında iqtisadi cəhətdən səmərəli olanı.

Havanın hərəkər sürəti və nisbi rütubətliyi, əlavə 1 və əlavə 2 üzrə qəbul edilməlidir.

5.2. Temperatur rejiminə xüsusi texnoloji tələblər qoyulmadıqda, texnoloji avadanlığı tamamilə avtomatlaşdırılmış, insanların iştirakı olmadan işləyən (xüsusi otaqda olan və istehsalat sahəsinə avadanlığa nəzarət edilməsi və sazlanması üçün fasiləsiz olaraq 2 saatdan artıq olmayaraq vaxtaşırı çıxan növbətçi heyətdən başqa) istehsalat sahələrinin işçi zonasında havanın temperaturu aşağıdakı kimi qəbul edilməlidir:

a) ilin isti dövründə izafi istilik olmadıqda – xarici havanın temperaturuna bərabər, izafi istilik olduqda isə – havanın qızdırılması tələb olunmadıqda 29°С-dən az olmamaqla A parametrlərində xarici havanın temperaturundan 4°С yuxarı;

b) ilin soyuq və keçid dövrləri üçün izafi istilik olmadıqda və xarici havanın B hesabi parametrlərinə (bundan sonra - B parametrləri) uyğun hesabi temperaturunda 10°C, izafi istilik olduqda isə – iqtisadi cəhətdən səmərəli olan temperatur.

2 saat və daha artıq fasiləsiz təmir işləri aparılan yerlərdə havanın temperaturunun ilin yay dövründə (A parametrləri) III tikinti-iqlim rayonunda 25°С-yə, IV tikinti-iqlim rayonunda isə 28°С-yə qədər aşağı salınması və ilin qış dövründə havanın temperaturunun (B parametrləri) səyyar havaqızdırıcılar vasitəsi ilə 16°С-yə qədər yüksəldilməsi nəzərdə tutulmalıdır.

Xüsusi tələblər qoyulmadıqda tamamilə avtomatlaşdırılmış texnoloji avadanlığı olan istehsalat sahələrində havanın nisbi rütubətliyi və hərəkət sürəti normalaşdırılmır.

5.3. İstehsalat sahələrində xarici hava ilə duşlandırıldıqda iş yerlərində havanın temperaturu və hərəkət sürəti aşağıdakı kimi qəbul edilməlidir:

- şüalanan istilik selinin səthi sıxlığı 140 Vt/m² və daha yuxarı olan şüalanmada – əlavə 3 üzrə;

- zərərli maddələrin ayrılması ilə müşayiət olunan açıq texnoloji proseslərdə - bənd 5.1-ə uyğun olaraq.

5.4. Heyvandarlıq, xəzlik heyvan yetişdirilən və quşçuluq binalarında, bitkilərin yetişdirilməsi üçün qurğularda, kənd təsərrüfatı məhsullarının saxlanılması üçün olan binalarda havanın temperaturu, nisbi rütubətliyi, hərəkət sürəti və təmizliyi bu binaların texnoloji və tikinti layihələndirmə normalarına uyğun olaraq qəbul edilməlidir.

5.5. İlin qış dövründə isidilən ictimai, inzibati-məişət və istehsalat binalarının otaqlarında, onlar istifadə edilmədikdə və iş vaxtından kənar vaxtlarda, havanın temperaturu normalaşdırılandan az qəbul edilməlidir, lakin 5°С-dən aşağı olmamalıdır və normalaşdırılan temperaturun otaq istifadə edilməyə başlandığı vaxta və ya işin başlamasına qədər bərpa edilməsi təmin edilməlidir.

5.6. Yay dövründə aşağıdakı binaların otaqlarında meteoroloji şərait normalaşdırılmır:

a) yaşayış;

b) istifadə edilmədikləri müddətdə və qeyri iş vaxtlarında ictimai, inzibati-məişət və istehsalat.

5.7. Daimi iş yerlərinin şüalanma ilə qızdırılması və ya soyudulması zamanı otağın işçi zonasında havanın temperaturu, işçi zonanın normalaşdırılan temperaturuna ekvivalent temperatur şəraitinin təmin edilməsi ilə aparılmış hesablamaya görə qəbul edilməlidir və bu zaman iş yerində şüalanan istilik selinin səthi sıxlığı 35 Vt/m²-dan yuxarı olmamalıdır.

İş yerlərinin şüalanma ilə qızdırılması və ya soyudulması zamanı otağın işçi zonasında hava temperaturunun əlavə 4 üzrə müəyyən edilməsinə yol verilir.

Qeyd. Texnoloji avadanlıqların qızan və ya soyuyan səthlərindən daimi iş yerlərinin şüalanma ilə qızdırılması və ya soyudulması üçün istifadə edilməməlidir.

5.8. Havanın kondisiyalaşdırılması zamanı otaqların meteoroloji şəraiti optimal normalar daxilində (meteoroloji şəraiti digər normativ sənədlərlə təyin edilən otaqlardan başqa) ictimai və inzibati-məişət otaqlarının xidmət edilən zonaları üçün əlavə 5-ə uyğun, daimi və müvəqqəti iş yerləri üçün isə əlavə 2-yə uyğun təmin edilməlidir.

Yay dövründə xarici havanın temperaturu 30°C və daha yuxarı olan (B parametrləri) ərazilərdə daxili havanın temperaturu, əlavə 2 və əlavə 5-də göstərilən qiymətlərdən temperaturun 30°C-dən yüksək olan hər bir dərəcəsinə görə 0,4°C artırılmalıdır, bu halda otaqların işçi və ya xidmət edilən zonasında havanın hərəkət sürəti temperaturun artıq olan hər bir dərəcəsinə görə 0,1 m/s artırılmalıdır. Göstərilən şəraitlərdə otaqlarda havanın hərəkət sürəti 0,5 m/s-dən çox olmamalıdır.

İqtisadi cəhətdən əsaslandırıldıqda yolverilən parametrlərin əvəzinə optimal normalar daxilində meteoroloji şəraiti və ya ona daxil olan havanın parametrlərindən hər hansı birinin qəbul edilməsinə yol verilir.

5.9. Emosional-əsəbi gərginliklə bağlı operator işlərinin həyata keçirildiyi texnoloji proseslərin idarə olunduğu otaqlarda aşağıdakı optimal normalara riayət edilməlidir: havanın temperaturu 22-24°C, havanın nisbi rütubətliyi 40-60 % və havanın hərəkət sürəti əlavə 2-yə əsasən. Optimal normalara əməl olunması vacib olan digər istehsalat sahələrinin siyahısı müvafiq sahə sənədləri ilə təyin edilir.

İş yerlərində istilik selinin səthi sıxlığı 140 Vt/m² və daha yuxarı olan isti sexlərin işçilərinin istirahət otaqlarında havanın temperaturu qış dövründə 20°C, yay dövründə isə 23°C qəbul edilməlidir.

İnsanların isinməsi üçün nəzərdə tutulan otaqlarda havanın temperaturu 25°C, radiasiyalı isinmə nəzərdə tutulduqda isə bənd 5.7-ə uyğun olaraq 20°C qəbul edilməlidir.

5.10. Otağın işçi və ya xidmət edilən zonasına vurucu hava axınında (şırnağında) aşağıdakılar qəbul edilməlidir:

a) havanın maksimal hərəkət sürəti v_х , m/s:

v_х = Кv_n                                                                                                       (1)

b) otaqda istilik çatışmazlığın aradan qaldırılması zamanı maksimal temperatur, t_x ,°С:

t_x = t_n+Δt₁                                                                   (2)

c) otaqda izafi istiliyin assimilyasiyası zamanı minimal temperatur, , °С:

 = t_n - Δt₂                                                                 (3)

      (1) - (3) düsturlarında:

      v_n, t_n - otağın xidmət edilən zonasında və ya sahənin işçi zonasının iş yerlərində müvafiq olaraq havanın normalaşdırılan hərəkət sürəti, m/s və havanın normalaşdırılan temperaturu, °C;

           К - havanın otaqda normalaşdırılan hərəkət sürətindən şırnaqda olan maksimal hava sürətinə keçid əmsalı olub, əlavə 6-ya görə müəyyən edilir;

Δt₁, Δt₂ - müvafiq olaraq hava şırnağında temperaturun normalaşdırılan qiymətindən yolverilən kənara çıxması olub, °C, əlavə 7-yə əsasən müəyyən edilir.

Havapaylayıcılar otağın xidmət edilən və ya işçi zonasında yerləşdirildikdə, onlardan 1 m məsafədə havanın hərəkət sürəti və temperaturu normalaşdırılmır.

5.11. Ventilyasiya və havanın kondisiyalaşdırılması sistemlərinin hesablanması zamanı istehsalat sahələrində iş yerlərinin işçi zonasında olan havada zərərli maddələrin qatılığı ГОСТ 12.1.005-ə uyğun təyin edilmiş işçi zonanın havasında olan YVQ-ya bərabər qəbul edilməlidir.

5.12. Havapaylayıcıların və digər vurucu qurğuların çıxışlarında otağa vurulan havada zərərli maddələrin qatılığı, bu maddələrin havaqəbuledici qurğuların qoyulduğu yerlərdə fon qatılıqları nəzərə alınmaqla aparılan hesablamaya uyğun qəbul edilməli və aşağıdakı həddi keçməməlidir:

a) istehsalat və inzibati-məişət otaqları üçün – işçi zonanın havasındakı YVQ-nın 30 %-ni;

b) yaşayış və ictimai otaqları üçün – yaşayış məntəqələrinin havasındakı YVQ-nı.

5.13. Otaqlarda meteoroloji şərait və havanın təmizliyi xarici havanın bənd 5.14-5.17-də göstərilən hesabi parametrləri hüdudlarında, əlavə 8-ə uyğun olaraq təmin edilməlidir.

5.14. Yaşayış, ictimai, inzibati-məişət və istehsalat otaqları üçün xarici havanın parametrləri aşağıdakı kimi qəbul edilməlidir:

- A parametrləri – ilin yay dövründə ventilyasiya, hava duşlanması və üçüncü sinif kondisiyalaşdırılma sistemləri üçün;

- B parametrləri – ilin qış dövründə isitmə, ventilyasiya, hava duşlanması və kondisiyalaşdırılma sistemləri və ilin yay dövründə birinci sinif kondisiyalaşdırılma sistemləri üçün. İkinci sinif kondisiyalaşdırılma sistemləri üçün ilin yay dövründə B parametrləri üçün təyin edilənlərdən xarici havanın temperaturu 2°C və xüsusi entalpiyası 2 kC/kq az qəbul edilməlidir.

5.15. Kənd təssərüfatı təyinatlı binaları üçün xarici havanın parametrləri digər tikinti və texnoloji normalarla təyin edilmədikdə aşağıdakı kimi qəbul edilməlidir:

- A parametrləri – ilin yay və qış dövründə ventilyasiya sistemləri üçün; əsaslandırıldığı halda ilin qış dövründə A parametrləri üçün təyin edilənlərdən havanın temperaturunun 2°C və xüsusi entalpiyasının 2 kC/kq artıq qəbul edilməsinə yol verilir;

- B parametrləri – ilin qış dövründə isitmə sistemləri üçün.

5.16. Saat 13-dən 16-ya qədər istifadə edilməyən ventilyasiya və kondisiyalaşdırılma sistemləri üçün ilin yay dövründə xarici havanın parametrlərinin bənd 5.14 və 5.15-də göstəriləndən az qəbul edilməsinə yol verilir.

5.17. İlin keçid dövrü üçün xarici havanın parametrləri aşağıdakı kimi qəbul edilməlidir:

a) isitmə və ventilyasiya sistemləri üçün – temperatur 8°C və xüsusi entalpiya 22,5 kC/kq; ventilyasiya sistemlərində vurulmaq üçün qızdırılmamış xarici havanın istifadəsi şərtinə uyğun parametrlərin qəbul edilməsinə yol verilir;

b) havanın kondisiyalaşdırılması sistemləri üçün – elə parametrlər qəbul edilməlidir ki, kondisioner nə istilik, nə də soyuqluq sərf etməsin.

5.18. Otaq və sahələrdəki havada maddələrin partlayış və yanğın təhlükəsizliyi qatılığı xarici havanın ventilyasiya və kondisiyalaşdırılma sistemlərinin hesablanması üçün təyin edilmiş parametrlərinə uyğun qəbul edilməlidir.

6. İsitmə

Ümumi müddəalar

6.1. İsitmə, aşağıdakıları nəzərə almaqla, otaqlarda havanın hesabi temperaturunun təmin edilməsi məqsədilə, layihələndirilməlidir:

a) qoruyucu konstruksiyalardan istilik itkiləri - əlavə 9-a uyğun olaraq;

b) infiltrasiya olunan xarici havanın qızdırılmasına sərf edilən istilik - əlavə 10-a uyğun olaraq;

c) materialların, avadanlıq və nəqliyyat vasitələrinin qızdırılmasına sərf edilən istilik;

ç) elektrik cihazlarından, işiqlandırmadan, texnoloji avadanlıqdan, kommunikasiyalardan, materiallardan, insanlardan və digər istilik mənbələrindən müntəzəm daxil olan istilik; bu zaman yaşayış binalarının otaq və mətbəxlərinə daxil olan istilik seli döşəmənin hər 1 m² sahəsi üçün 10 Vt-dan az olmayaraq qəbul edilməlidir.

Otaqlarda temperatur fərqi 3°С və daha az olduqda daxili qoruyucu konstruksiyalardan istilik itkilərinin nəzərə alınmamasına yol verilir.

6.2. İnfiltrasiya olunan xarici havanın sərfi, küləyin hərəkət sürətini B parametrləri üzrə qəbul etməklə müəyyən edilməlidir. B parametrləri üzrə küləyin sürəti A parametrləri üzrə olan sürətdən az olduqda qızdırıcı cihazlar A parametrlərinə görə yoxlanılmalıdır.

Küləyin sürəti əlavə 8-ə uyğun olaraq qəbul edilməlidir.

6.3. İsitmə sistemləri (qızdırıcı cihazlar, istilikdaşıyıcı, istilikdaşıyıcının və ya istilik verən səthlərinin həddi temperaturu) binaların və otaqların təyinatından asılı olaraq əlavə 11-ə uyğun qəbul edilməlidir. Boruları istiliyədavamlı polimer materiallardan olan isitmə sistemlərində istilikdaşıyıcının parametrləri (temperatur, təzyiq), boruların hazırlanmasına dair normativ sənədlərdə göstərilən yol verilən həddi qiymətlərdən cox olmamalıdır, lakin 90°С və 1,0 MPa-dan yuxarı olmamaqla.

İsitmə sistemləri və daxili istilik təchizatı sistemləri üçün istilikdaşıyıcı kimi sudan istifadə edilməlidir, digər istilikdaşıyıcıların istifadə edilməsinə texniki-iqtisadi cəhətdən əsaslandırıldıqda yol verilir.

6.4. Hava temperaturunun bənd 5.5-ə uyğun olaraq saxlanılması məqsədilə əsas isitmə sistemlərindən istifadə etməklə növbətçi isitmə sistemi nəzərdə tutulmalıdır. Xüsusı növbətçi isitmə sistemlərinin layihələndirilməsinə texniki-iqtisadi cəhətdən əsaslandırıldıqda yol verilir.

İsidilməyən binaların ayrı-ayrı otaqlarında və zonalarında hava temperaturunun texnoloji tələblərə uyğun olaraq saxlanılması, həmçinin avadanlığın sazlanması və təmiri zamanı müvəqqəti iş yerlərində yerli isitmə nəzərdə tutulmalıdır.

6.5. Elektrik enerjisini bilavasitə və ya istilik nasosları vasitəsi ilə istilik enerjisinə transformasiya etməklə isitmə üçün istifadəsinə texniki-iqtisadi əsaslandırıldıqda yol verilir. Elektrik enerjisinin istifadəsi müəyyənləşdirilmiş qaydada razılaşdırılmalıdır.

6.6. Anbar otaqlarının isidilməsi bənd 6.55-də göstərilən məhdudiyyətlər nəzərə alınmaqla texnoloji tələblərə uyğun layihələndirilməlidir.

6.7. Sahələri binanın isidilən otaqlarının ümumi sahəsinin 5 %-indən az olan və isidilməsinə göstərilən tələblər əsas binaya göstərilən tələblərdən fərqlənən bir və ya bir neçə otağın yerli qızdırıcı cihazlarla isidilməsi, bu otaqların yanğın və partlayış təhlükəsizliyi pozulmadıqda əsas binaya göstərilən tələblərə uyğun layihələndirilməlidir.

6.8. А və Б kateqoriyalı otaqlarda hava ilə isitmə layihələndirilməlidir. Digər sistemlərin də, o cümlədən yerli qızdırıcı cihazlarla su və ya buxar isitmə sistemlərinin tətbiq edilməsinə yol verilir (bax əlavə 11), bu halda su və ya su buxarı ilə təmasda olduqda partlayış təhlükəli qarışıqları əmələ gətirə bilən maddələrin və ya su ilə qarşılıqlı əlaqə yarandıqda öz-özünə alışa və ya partlaya bilən maddələrin saxlanıldığı və ya istifadə olunduğu otaqlar istisna edilməlidir.

6.9. Mənzil isitmə sistemləri ilə təchiz olunmuş binaların, həmçinin xarici havanın qış dövründə hesabi temperaturu mənfi 5°C və daha yüksək (B parametrləri) olan rayonlarda binaların pilləkən qəfəslərinin isidilməsi layihələndirilməməlidir.

İsitmə sistemləri

6.10. Binaların isitmə sistemləri elə layihələndirilməlidir ki, otaqlarda havanın bərabərsürətli qızması, hidravlik və istilik dayanıqlığı, partlayış və yanğın təhlükəsizliyi, təmizlənməsi və təmiri üçün əlverişli şərait təmin edilsin.

6.11. Hesabi istilik sərfi 50 kVt və daha çox olan binanın istilik təchizatı sistemi, istilik yükünün avtomatik tənzimlənməsi ilə layihələndirilməlidir.

6.12. Bir işçiyə 50 m²-dən çox döşəmə sahəsi düşən istehsalat sahələrinin isitmə sistemləri, daimi iş yerlərində havanın hesabi temperaturunun bənd 5.1-ə uyğun, müvəqqəti iş yerlərində isə 10°C-dən az olmamaqla daha alçaq temperaturun təmin edilməsi üçün layihələndirilməlidir.

6.13. Yay dövründə xarici havanın hesabi temperaturu 25°C və daha yüksək olan (A parametrləri) rayonlarda yerləşən binalar üçün isitmə sistemindən otaqların soyudulması məqsədilə istifadə edilməsinə yol verilir. Bu zaman otağın döşəməsinin yanında hava temperaturunun (cihazdan 1 m-dən çox olan məsafədə) normalaşdırılan temperaturdan 2°C-dən çox aşağı olmasına yol verilmir.

Qızdırıcı cihazlardan otaqların soyudulması məqsədilə istifadə edildikdə, onların səthinin temperaturu, otaqdakı havanın şeh nöqtəsi temperaturundan ən azı 1°C artıq qəbul edilməlidir.

6.14. Yaşayış binalarının isitməsi layihələndirilərkən МСН 4.02-02 uyğun olaraq hər bir mənzilə, bu binada yerləşən ictimai təyinatlı otaqlara, həmçinin bütövlükdə bütün binaya və ya seksiyaya (bölməyə) verilən istilik sərfinin tənzimləməsini və uçotunu təmin edən texniki həllər nəzərdə tutulmalıdır.

Hər bir mənzilin istilik sərfinin (ümumi sayğacın göstəricisi nəzərə alınmaqla) müəyyən edilməsi üçün yaşayış binalarında nəzərdə tutulmalıdır:

- boruların üfüqi paylanması ilə mənzillər üzrə isitmə sisteminin və hər bir mənzil üçün istilik sərfi sayğacının quraşdırılması;

- bir neçə mənzil üçün ümumi isitmə dayaqları olan binalarda, mənzillər üzrə istilik sərfinin uçotu sistemlərinin, hər bir qızdırıcı cihazda istilik sərfi indikatoru ilə, quraşdırılması;

- bina üçün ümumi istilik sərfi sayğacını quraşdırmaqla, isidilən mənzillərin sahələrinə mütənasib olaraq mənzillər üzrə istilik sərfinin ölçülməsinin təşkili.

6.15. Qızdırıcı elementlərin yerləşdirildiyi inşaat konstruksiyalarının səthinin orta temperaturu aşağıdakı kimi (yuxarı olmamaqla) qəbul edilməlidir, °C:

a) xarici divarlar üçün:

95 - döşəmə səviyyəsindən 1 m-ə qədər hündürlükdə;

    - həmçinin, 2,5 m və daha yüksək olduqda tavanlar üçün olduğu kimi qəbul edilməlidir;

b) otaqların döşəmələri üçün:

26 - insanların daimi olduqları yerlərdə;

31 - insanların müvəqqəti olduqları yerlərdə, bağlı üzgüçülük hovuzlarının skamyalarında və əhatə yollarında;

c) tavanlar üçün otaqların hündürlüyü aşağıdakı kimi olduqda:

28 - 2,5 m-dən 2,8 m-ə qədər olduqda;

30 - 2,8 m-dən 3,0 m-ə qədər olduqda;

33 - 3,0 m-dən 3,5 m-ə qədər olduqda;

36 - 3,5 m-dən 4,0 m-ə qədər olduqda;

38 - 4,0 m-dən 6,0 m-ə qədər olduqda.

Məktəbəqədər təhsil müəssisələrində, yaşayış binalarında və üzgüçülük hovuzlarında qızdırıcı cihazların oxu boyunca döşəmə səthlərinin temperaturu 35°C-dən yuxarı olmamalıdır. [1]

Səthin temperaturunun məhdudlaşdırılması mərtəbəarası örtük və ya döşəmə konstruksiyasında yerləşdirilmiş isitmə sistemlərinin tək-tək borularına aid edilmir.

6.16. İş yerlərinin alçaq temperaturlu panellərlə radiasiyalı qızdırılmasında səthin temperaturu 60°C-dən yuxarı, radiasiyalı soyudulmasında isə 2°C-dən aşağı qəbul edilməməlidir.

6.17. Şüalanma isitməsində yüksək temperaturlu cihazların səthinin temperaturu 250°C-dən yuxarı qəbul edilməməlidir.

6.18. İstilikdaşıyıcının temperaturu otaqda olan maddənin öz-özünə alovlanma temperaturundan ən azı 20 %-dən aşağı (bənd 4.4 nəzərə alınmaqla) qəbul edilməlidir.

6.19. Qazla isitmənin qızdırıcı cihazlarından istifadə edilməsinə, yanma məhsullarının bilavasitə qızdırıcı cihazlardan qapalı yolla kənarlaşdırıldığı halda, yol verilir.

6.20. Su isitmə sistemlərində istilik və istilikdaşıyıcının sərfi əlavə 12-yə uyğun olaraq müəyyən edilməlidir.

Boru kəmərləri

6.21. İsitmə, ventilyasiya, kondisiyalaşdırılma, hava duşları və isti hava pərdələri sistemlərinin hava və suqızdırıcılarının istilik təchizatı boru kəmərlərini (bundan sonra - isitmə sistemlərinin boru kəmərləri) polad, mis və latun borulardan, tikintidə istifadəsinə icazə verilmiş istiliyədavamlı polimer (o cümlədən metalpolimer) materiallardan layihələndirilməlidir. Plastmas borulardan istifadə edildikdə birləşdirici detallar və məmulatlar bu boruların növünə uyğun olmalıdır.

Polad boruların xarakteristikaları əlavə 13-də, polimer boruların xarakteristikaları isə əlavə 24-də verilmişdir.

Polimer materiallardan olan borular, isitmə sistemlərində metal borularla və ya cihaz və avadanlıqla birgə işlədildikdə, o cümlədən xarici istilik təchizatı sistemlərində, istilikdaşıyıcıda həll olunmuş oksigenin miqdarına görə məhdudiyyət qoyulan hallarda, diffuziyaya qarşı örtük qatına malik olmalıdır.

6.22. İsitmə sistemlərinin boru kəmərləri isidilməyən otaqlardan, istilikdaşıyıcının donma ehtimalı olan yerlərdən, süni olaraq soyudulan otaqlardan çəkildikdə, həmçinin otaqlarda yanıq zədələrinin və rütubətin kondensasiyasının qarşısının alınması məqsədilə boru kəmərlərinin istilik izolyasiyası nəzərdə tutulmalıdır.

İstilik izolyasiya kimi istilikkeçirmə əmsalı 0,05 Vt/m×°C-dən yuxarı olmayan və qalınlığı izolyasiya qatının səthində 40°C-dən çox olmayaraq temperaturu təmin edə bilən istilik izolyasiya materiallarından istifadə olunmalıdır.

İsidilməyən otaqlarda çəkilən boru kəmərlərindən əlavə istilik itkiləri və qızdırıcı cihazların xarici qoruyucu konstruksiyaların yanında yerləşdirilməsi nəticəsində yaranan istilik itkiləri ümumilikdə binanın isitmə sisteminin istilik gücünün 7 %-indən yuxarı olmamalıdır (bax əlavə 12).

6.23. Müxtəlif təyinatlı boru kəmərləri istilik məntəqəsindən və ya ümumi boru kəmərindən ayrı-ayrılıqda çəkilməlidir:

a) yerli qızdırıcı cihazları olan isitmə sistemləri üçün;

b) ventilyasiya, kondisiyalaşdırılma və hava ilə isitmə sistemləri üçün;

c) hava pərdələri üçün;

ç) digər fasiləli işləyən sistem və ya qurğular üçün.

6.24. Su isitmə sistemlərinin boru kəmərlərində istilikdaşıyıcının hərəkət sürəti otaqda səs-küyün yol verilən ekvivalent səviyyəsindən asılı olaraq qəbul edilməlidir:

a) səs-küyün səviyyəsi 40 dBA-dan yüksək olduqda – ictimai bina və otaqlarda – 1,5 m/s-dən, inzibati-məişət təyinatlı bina və otaqlarda – 2 m/s-dən; istehsalat bina və sahələrində – 3 m/s-dən yuxarı olmamaqla;

b) səs-küyün səviyyəsi 40 dBA və aşağı olduqda – əlavə 14 üzrə.

6.25. Boru kəmərlərində buxarın hərəkət sürəti aşağıdakı kimi qəbul edilməlidir:

a) alçaq təzyiqli isitmə sistemlərində (girişdə 70 kPa-a qədər) buxar və kondensat eyni istiqamətdə axdıqda 30 m/s, əks istiqamətdə axdıqda isə – 20 m/s;

b) yüksək təzyiqli isitmə sistemlərində (girişdə 70-dən 170 kPa-a qədər) buxar və kondensat eyni istiqamətdə axdıqda 80 m/s, əks istiqamətdə axdıqda isə – 60 m/s.

6.26. İsitmə sistemində suyun sirkulyasiyası üçün verici və qayıdıcı boru kəmərlərində suyun təzyiq fərqi, suyun temperaturlar fərqi nəticəsində yaranan təzyiq nəzərə alınmaqla müəyyən edilməlidir.

İsitmə sistemində nəzərə alınmayan sirkulyasiya təzyiq itkiləri, maksimal təzyiq itkilərinin 10 %-inə bərabər qəbul edilməlidir. Suyun temperaturu 105°C və daha yüksək olan isitmə sistemləri üçün suyun qaynamasının qarşısını alan tədbirlər nəzərdə tutulmalıdır.

6.27. Birtipli layihələrdə isitmə sistemlərinin hesablanmasında binanın girişində verici və qayıdıcı boru kəmərlərində təzyiqlər fərqi 150 kPa qəbul edilməlidir.

Nasoslardan istifadə edildikdə su isitmə sistemləri nasosların yaratdığı təzyiqin nəzərə alınması ilə hesablanmalıdır.

6.28. İsitmə və daxili istilik təchizatı sistemlərində polad boruların daxili səthinin ekvivalent kələ-kötürlülüyü aşağıdakı qiymətlərdən az olmayaraq qəbul edilməlidir, mm:

0,2 - su və buxar üçün;

0,5 - kondensat üçün.

İstehsalat binalarının daxili istilik təchizatı sistemləri istilik şəbəkəsinə bilavasitə birləşdirildiyi halda aşağıdakı qiymətlərdən az olmayaraq qəbul edilməlidir, mm:

0,5 - su və buxar üçün;

1,0 - kondensat üçün.

Polimer materiallardan olan boruların və mis (latun) boruların daxili səthinin ekvivalent kələ-kötürlülüyü uyğun olaraq 0,01 və 0,11 mm-dən az olmayaraq qəbul edilməlidir.

Qeyd. Daxili istilik təchizatı və isitmə sistemlərinin yenidən qurulması zamanı mövcud olan boru kəmərlərindən istifadə edildikdə polad boruların ekvivalent kələ-kötürlülüyü su və buxar üçün 0,5 mm, kondensat üçün isə 1,0 mm qəbul edilməlidir.

6.29. Yerli qızdırıcı cihazlarla təchiz edilmiş su isitmə sistemlərinin dayaqlarında (qollarında), sistemlər dəyişən temperaturlar fərqinə görə hesablandıqda, istilikdaşıyıcının temperaturlar fərqi, hesabi temperaturlar fərqindən 25 %-dən çox (lakin 8°C-dən yuxarı olmamaqla) fərqlənməməlidir.

6.30. Birborulu su isitmə sistemlərinin dayaqlarında təzyiq itkiləri, ümumi sahələrdəki təzyiq itkiləri nəzərə alınmamaqla, sirkulyasiya konturlarındakı ümumi təzyiq itkilərinin 70 %-indən az olmamalıdır.

Aşağıdan paylanan verici magistral kəmərli və yuxarıdan yığılan qayıdıcı magistral kəmərli birborulu sistemlərin dayaqlarında təzyiq itkiləri dayağın hər bir metr hündürlüyü üçün 300 Pa-dan az olmayaraq qəbul edilməlidir.

İkiborulu şaquli və birborulu üfüqi isitmə sistemlərində ən yuxarıda yerləşən qızdırıcı cihazlardan (qollardan) keçən sirkulyasiya konturlarında təzyiq itkiləri, istilikdaşıyıcının hesabi parametrlərində həmin konturlarda yaranan təbii təzyiq basqısından az olmayaraq qəbul edilməlidir.

6.31. Buxar isitmə sistemlərinin dayaqlarında (qollarında) hesabi təzyiq itkilərinin uyğunsuzluğu buxar kəmərləri üçün 15 %-dən və kondensat kəmərləri üçün 10 %-dən yuxarı olmamalıdır.

6.32. Su isitmə sistemləri, temperaturlar fərqinin qiyməti sabit qəbul edilməklə hesablandıqda sirkulyasiya konturlarında təzyiq itkilərinin (ümumi sahələrdəki təzyiq itkilərini nəzərə almadan) uyğunsuzluğu boru kəmərlərinin eyni istiqamətli çəkilişində 5 %-dən, dalan tipli çəkilişində isə 15 %-dən yuxarı olmamalıdır.

6.33. İsitmə sistemlərinin boru kəmərləri plintuslarda, ekranlar arxasında, yarıqlar açılmaqla divarın içərisində, şaxtalarda və kanallarda yerləşdirilməklə gizli çəkilməlidir. Metal boru kəmərlərinin və termiki və mexaniki zədələnməyə məruz qalma ehtimalı olmayan yerlərdə və ultrabənövşəyi şüalanmanın birbaşa təsirinə məruz qalmadıqları yerlərdə plastmas boru kəmərlərinin açıq çəkilməsinə yol verilir.

Boru kəmərlərinin çəkilmə üsulu təmir vaxtı onların asan dəyişdirilməsini təmin etməlidir. Boruların inşaat konstruksiyalarında örtüksüz monolitləşdirilməsinə aşağıdakı hallarda yol verilir:

- istismar müddəti 20 ildən az olan binalarda;

- boruların hesabi istismar müddəti 40 il və daha çox olduqda.

Boru kəmərlərinin gizli çəkilişində sökülə bilən birləşmələrin və armaturların olduqları yerlərdə lyuklar nəzərdə tutulmalıdır.

Polimer materiallardan olan boru kəmərləri sistemləri, plastmas materialların isitmə sistemlərində quraşdırılmasına olan tələblərə uyğun olmalıdır (bax əlavə 25).

6.34. İsitmə sistemlərinin tranzit boru kəmərlərinin sığınacaqlardan, elektrotexniki otaqlardan, piyada qalereya və tunellərindən çəkilməsinə yol verilmir.

İsitmə sistemlərinin genişləndirici çənlərinin yanmayan materiallardan istilik izolyasiyası edilməklə çardaqlarda quraşdırılmasına yol verilir.

6.35. İsitmə sistemlərinin boşaldılması üçün qurğular nəzərdə tutulmalıdır:

- mərtəbələrinin sayı 4 və daha çox olan binalarda;

- 2 və daha artıq mərtəbəli aşağıdan paylanan isitmə sisteminə malik binalarda;

- mərtəbələrin sayından asılı olmayaraq pilləkən qəfəslərində.

Hər bir dayaqda şlanqın birləşdirilməsi üçün ştuseri olan bağlayıcı armatur nəzərdə tutulmalıdır.

Armatur və drenaj qurğuları döşəməaltı kanallarda yerləşdirilməməlidir.

Qeyd. Üfüqi isitmə sistemlərində mərtəbələrin sayından asılı olmayaraq hər bir mərtəbədə sistemin boşaldılması üçün qurğular nəzərdə tutulmalıdır.

6.36. Kondensatı buxarın hərəkətinə qarşı axan buxar isitmə sistemlərinin dayaqları 6 m-dən yüksək olmayaraq layihələndirilməlidir.

6.37. Su, buxar və kondensat kəmərlərinin mailliyi 0,002-dən, buxar kəmərlərinin buxarın hərəkətinə qarşı olan mailliyi isə 0,006-dan az olmayaraq qəbul edilməlidir.

Suyun hərəkət sürəti 0,25 m/s və daha çox olan su boru kəmərlərinin, mailliyi olmadan da çəkilməsinə yol verilir.

6.38. İstilikdaşıyıcının temperaturu 105°C-dən yuxarı olan boru kəmərlərinin, qızdırıcı cihazların və havaqızdırıcılarının səthindən, yanar inşaat materiallarından olan konstruksiyanın səthinə qədər olan məsafə 100 mm-dən az olmamalıdır. Məsafə 100 mm-dən az olduqda yanar materialdan olan konstruksiyanın səthi yanmayan materiallardan olan istilik izolyasiya qatı ilə örtülməlidir.

Г kateqoriyalı otaqlarda və səthinin temperaturu 150°C-dən yuxarı olan istilik şüalanma mənbələri olan otaqlarda polimer materiallardan olan boruların çəkilməsinə yol verilmir.

6.39. Mərtəbəarası örtüklər, daxili divarlar və arakəsmələrlə kəsişmə yerlərində boru kəmərləri yanmayan materialdan olan gilizlərdə çəkilməlidir: gilizin kənarları divarların, arakəsmələrin və tavanların səthləri ilə eyni səviyyədə, döşəmənin təmiz səthindən isə 30 mm hündürlükdə olmalıdır.

Boru kəmərlərinin çəkilmə yerlərində aralıq və deşiklərin doldurulması, konstruksiyanın normalaşdırılan odadavamlılıq həddini təmin etməklə, yanmayan materiallarla nəzərdə tutulmalıdır.

6.40. İsitmə sisteminin boru kəmərlərinin yanar maye, buxarların alışma temperaturu 170°C və daha az olan buxar və qaz və ya aqressiv buxar və qaz boru kəmərləri ilə bir kanalda çəkilməsinə və ya kəsişməsinə yol verilmir.

6.41. İstilikdaşıyıcısı su olan isitmə sistemlərindən və su ilə dolmuş kondensat kəmərlərindən havanın xaric edilməsi ən yuxarı nöqtələrdən, istilikdaşıyıcı buxar olduqda isə özaxımlı kondensat boru kəmərlərinin aşağı nöqtələrindən nəzərdə tutulmalıdır.

Su isitmə sistemlərində axarlı havayığıcılar və ya kranlar nəzərdə tutulmalıdır. Boru kəmərində suyun hərəkət sürəti 0,1 m/s-dən az olduqda axarsız havayığıcıların nəzərdə tutulmasına yol verilir.

Borular, fasonlu detallar və birləşmələr dağılmadan və germetikliyini itirmədən aşağıdakı təzyiqə dözməlidir:

- suyun sabit 95°C temperaturunda isitmə sistemində olan işçi təzyiqdən 1,5 dəfə yuxarı olan sınaq təzyiqinə, lakin 0,6 MPa-dan az olmamaqla;

- 25 illik hesabi istismar müddətində, istilikdaşıyıcının hesabi temperaturunda, lakin 80°C-dən az olmayaraq, isitmə sistemində olan işçi təzyiqə bərabər olan daimi təzyiqə, lakin 0,4 MPa-dan az olmamaqla.

Plastmas boru kəmərlərinin hidravlik sınağı zamanı təzyiqin tələb olunan həddə qədər yüksəldilməsi ən azı 30 dəqiqə ərzində nəzərdə tutulmalıdır. Boru kəməri, növbəti 30 dəqiqə ərzində təzyiqin düşməsi 0,06 MPa-dan və sonrakı 2 saat ərzində 0,02 MPa-dan yuxarı olmadıqda, hidravlik sınağdan keçmiş hesab edilir.

Plastmas borularla mərkəzi su isitmə sistemləri layihələndirilərkən boru kəmərlərinin istilikdaşıyıcının yüksək parametrlərindən qorunması məqsədilə avtomatik tənzimləyici cihazlar nəzərdə tutulmalıdır.

Qızdırıcı cihazlar və armatur

6.42. А, Б və В kateqoriyalı otaqlarda su və buxar isitmə sistemlərinin qızdırıcı cihazları asan təmizlənə bilən hamar səthli nəzərdə tutulmalıdır, o cümlədən:

a) seksiyalı və ya birqat panel radiatorlar;

b) yanar materialların tozları ayrılmayan (bundan sonra – yanar toz) otaqlar üçün birqat və ya qoşalaşmış (cütləşmiş) seksiyalı və ya panel radiatorlar. Yanar tozlar ayrılmayan В kateqoriyalı otaqlarda konvektorların istifadəsinə yol verilir;

c) hamar polad borulardan olan qızdırıcı cihazlar.

6.43. А, Б və В kateqoriyalı otaqlarda qızdırıcı cihazlar divarların səthindən ən azı 100 mm məsafədə yerləşdirilməlidir. Qızdırıcı cihazların divar oyuqlarında yerləşdirilməsinə yol verilmir.

6.44. Qızdırıcı cihazlar hesablanarkən isitmə sisteminin borularından otağa verilən istilik gücünün 90 %-i nəzərə alınmalıdır.

6.45. Qızdırıcı cihazın nominal istilik gücü hesabi tələb olunandan 5 %-dən və ya 60 Vt-dan az qəbul edilməməlidir.

6.46. Qızdırıcı cihazlar təbii işıq düşən boşluqların altında baxılması, təmir edilməsi və təmizlənməsi üçün asan keçilə bilən yerlərdə quraşdırılmalıdır.

Xəstəxanalarda, məktəbəqədər və ümumi təhsil müəssisələrində, əlilliyi olan şəxslər və ahıllar üçün sosial xidmət müəssisələrində quraşdırılan qızdırıcı cihazın uzunluğu işıq düşən boşluğun uzunluğunun 75 %-indən az olmamalıdır.[2]

6.47. Şüa isitmə sistemlərində səthinin temperaturu 150°C-dən yuxarı olan qızdırıcı cihazlar otağın yuxarı zonasında nəzərdə tutulmalıdır.

6.48. Qış dövründə xarici havanın hesabi temperaturu mənfi 15°C və daha aşağı olan (B paramertləri) rayonlarda daimi iş yerləri pəncərədən 2 m və daha az məsafədə yerləşən istehsalat sahələrində, işçilərin soyuq hava axınından qorunması məqsədilə, qızdırıcı cihazlar təbii işıq düşən boşluqların (pəncərələrin) altında yerləşdirilməlidir.

Bu qızdırıcı cihazlar xarici qoruyucu konstruksiyaların döşəmədən və ya işçi meydançasından 4 m hündürlüyünə, əsaslandırıldıqda isə daha böyük hündürlüyünə uyğun itirilən istiliyin kompensasiya edilməsi üçün nəzərdə tutulmalıdır.

6.49. Konstruksiyadaxili qızdırıcı elementlərin xarici birqat və ya daxili divarlarda, həmçinin arakəsmələrdə yerləşdirilməsinə yol verilmir.

Su isitmə sisteminin qızdırıcı elementlərinin çoxlaylı xarici divarlarda, mərtəbəarası örtüklərdə və döşəmələrdə betonla monolitlənmiş şəkildə nəzərdə tutulmasına yol verilir.

6.50. Qızdırıcı cihazların ardıcıl qoşulması bir otağın daxilində nəzərdə tutula bilər. Qarderobların, dəhlizlərin, sanitar qovşaqların, yuyunma otaqlarının, anbarların qızdırıcı cihazlarının qonşu otaqların qızdırıcı cihazları ilə ardıcıl qoşulmasına yol verilir.

6.51. İstehsalat binalarında ustalar, texniki nəzarətçilər, anbar üçün nəzərdə tutulmuş ayrı-ayrı kiçik otaqların qızdırıcı cihazlarının magistral tranzit boru kəmərlərinə birborulu sxem üzrə qoşulmasına yol verilir.

6.52. Boru kəmərlərinin radiatorlara müxtəlif tərəfli birləşməsi seksiyaların sayı 20-dən çox (təbii sirkulyasiyalı sistemlərdə 15-dən çox) olduqda, həmçinin ikidən çox radiator ardıcıl qoşulduqda nəzərdə tutulmalıdır.

6.53. Pilləkən qəfəslərində qızdırıcı cihazlar, bir qayda olaraq, birinci mərtəbədə, bölmələrə ayrılmış pilləkən qəfəslərində isə МСН 2.02-01-in tələblərini nəzərə alaraq hər bir bölmədə yerləşdirilməlidir.

Xarici qapıları olan tambur bölmələrində qızdırıcı cihazların yerləşdirilməsi nəzərdə tutulmamalıdır.

Pilləkən qəfəsindəki qızdırıcı cihazlar isitmə sisteminin ayrıca qollarına və ya dayaqlarına birləşdirilməlidir.

6.54. Hamam və duş otaqlarında isti su təchizatı sisteminə birləşdirilməmiş dəsmal quruducuları СНиП 2.04.01-ə uyğun olaraq isitmə sisteminə birləşdirilməlidir.

6.55. Sıxılmış və ya maye qaz balonlarının doldurulması və saxlanılması üçün nəzərdə tutulmuş otaqlarda, həmçinin А, Б və В kateqoriyalı anbar otaqlarında, yanar materiallar anbarlarında və ya yanar materialların yığılması üçün sexlərdə ayrılmış yerlərdə qızdırıcı cihazlar, təmizlənməsi üçün onlara yaxınlaşma imkanını nəzərə almaqla, yanmayan materiallardan olan ekranla əhatələnməlidir.

Ekranlar qızdırıcı cihazlardan ən azı 100 mm məsafədə quraşdırılmalıdır. Örtüklü konvektorlar ekranla əhatəyə alınmamalıdır.

6.56. İctimai binalarda qızdırıcı cihazların (örtüklü konvektorlardan başqa) təmizlənməsi üçün, onlara yaxınlaşma imkanını nəzərə almaqla, dekorativ ekranlarla (şəbəkələrlə) əhatəyə alınmasına yol verilir. Qızdırıcı cihazın nominal istilik gücü, ekrandan (şəbəkədən) istifadə edildikdə, açıq quraşdırılmış qızdırıcı cihazın nominal istilik gücünün 10 %-dən artıq olmamalıdır.

6.57. Qarderoblarda, duş otaqlarında, sanitar qovşaqlarında, anbarlarda, həmçinin istilikdaşıyıcının donma ehtimalı olan otaqlarda (pilləkən qəfəslərində, tamburlarda ) olan cihazlardan başqa digər qızdırıcı cihazlarda tənzimləyici armaturlar quraşdırılmalıdır.

Yaşayış və ictimai binaların qızdırıcı cihazlarında avtomatik istilik tənzimləyiciləri quraşdırılmalıdır.

6.58. Birborulu isitmə sistemlərinin qızdırıcı cihazlarında minimal hidravlik müqavimətli, ikiborulu isitmə sistemlərinin qızdırıcı cihazlarında isə maksimal hidravlik müqavimətli tənzimləyici armaturlar qəbul edilməlidir.

6.59. Bağlayıcı armatur nəzərdə tutulmalıdır:

a) isitmə sistemlərinin ayrı-ayrı konturlarının, qollarının və dayaqlarının bağlanması və onlardakı suyun boşaldılması üçün;

b) kondensat ayrıcıları və avtomatik və ya məsafədən idarə olunan klapanlar üçün. Digər avadanlıq üçün bağlayıcı armatur texniki-iqtisadi əsaslandırıldıqda nəzərdə tutulmalıdır;

c) fasilələrlə və ya qismən isidilən otaqlarda qızdırıcı cihazların bir hissəsinin və ya hamısının dayandırılması üçün.

Mərtəbələrinin sayı üç və daha az olan binaların dayaqlarında bağlayıcı armaturların nəzərdə tutulmamasına yol verilir.

Soba isitməsi

6.60. Soba isitməsinin əlavə 15-də göstərilən binalarda nəzərdə tutulmasına yol verilir. Əsaslandırıldığı halda soba isitməsinin şəhər və qəsəbələrdə tətbiq edilməsinə yol verilir. A, Б və В kateqoriyalı binalarda soba isitməsinin tətbiq edilməsinə yol verilmir.

6.61. Otaqların hesabi istilik itkiləri sobaların orta istilik gücü hesabına kompensasiya olunmalıdır: vaxtaşırı yandırılan sobalar – gün ərzində iki dəfə qalanmaqla, uzunmüddətli yandırılan sobalar isə fasiləsiz qalanmaqla.

Vaxtaşırı yandırılan sobalarla isidilən otaqlarda temperaturun gün ərzində dəyişməsi 3°С-dən çox olmamalıdır.

6.62. Sobaların səthinin maksimal temperaturu (çuqun döşənək, qapıcıqlar və digər soba ləvazimatlarından başqa) aşağıdakılardan yuxarı olmamalıdır, °C:

90 - məktəbəqədər təhsil və tibb müəssisələrinin otaqlarında;

110 - digər bina və otaqlarda, sobanın ümumi səthinin 15 %-indən yuxarı olmayan sahəsində;

120 - həmçinin, sobanın ümumi səthinin 5 %-indən yuxarı olmayan sahəsində.

İnsanların müvəqqəti olduqları otaqlarda, qoruyucu ekranlar quraşdırıldıqda səthinin temperaturu 120°C-dən yuxarı olan sobalardan istifadə edilməsinə yol verilir.

6.63. Bir soba ilə bir mərtəbədə yerləşən ən çoxu üç otağın qızdırılması nəzərdə tutulmalıdır.

6.64. İkimərtəbəli binaların hər mərtəbəsində xüsusi ayrılmış yanacaq yükləmə yerləri və tüstü bacaları olan ikiyaruslu sobalar, ikiyaruslu mənzillərdə isə birinci mərtəbədə bir ocağı olan ikiyaruslu sobaların nəzərdə tutulmasına yol verilir. Sobaların yuxarı və aşağı yarusları arasındakı örtükdə ağac tirlərdən istifadə edilməsinə yol verilmir.

6.65. Ümumtəhsil, məktəbəqədər təhsil və tibb müəssisələrində, klublarda, istirahət evlərində və mehmanxanalarda sobalar elə yerləşdirilməlidir ki, yanacaq yükləmə yerlərinə nəfəsliyi və təbii sorucu ventilyasiyası olan yardımçı otaqlardan və ya dəhlizlərdən xidmət oluna bilsin.

6.66. Soba isitməsi olan binalarda aşağıdakılara yol verilmir:

a) mexaniki üsulla hava daxil edilmədikdə mexaniki hava sorucu ventilyasiya sisteminin quraşdırılmasına;

b) tüstünün ventilyasiya kanallarına yönəldilməsinə və tüstü kanallarında ventilyasiya şəbəkələrinin quraşdırılmasına.

6.67. Sobalar yanmayan materiallardan olan daxili divar və arakəsmələrin yanında, onlardan tüstü kanallarının yerləşdirilməsi məqsədilə istifadə etməklə yerləşdirilməlidir.

Tüstü kanallarının, lazım gəldikdə, kənarlaşdırılan qazlardan su buxarının kondensasiya olunmasının qarşısının alınması məqsədilə xarici tərəfdən istilik izolyasiya qatı ilə örtülmüş, yanmayan materiallardan olan xarici divarlarda yerləşdirilməsinə yol verilir. Tüstü kanallarının yerləşdirilməsi üçün müvafiq divarlar olmadıqda, tüstü qazlarının xaric edilməsi üçün taxılmış və ya əsaslı (bünövrəsi olan) tüstü boruları istifadə edilməlidir.

6.68. Hər bir soba üçün ayrıca tüstü borusu və ya kanal (bundan sonra - boru) nəzərdə tutulmalıdır. Bir boruya eyni mərtəbədə olan və bir mənzildə yerləşən iki sobanın birləşdirilməsinə yol verilir. Borular birləşdirilərkən, hündürlüyü boruların birləşmə yerinin aşağısından ən azı 1 m məsafədə və 0,12 m qalınlıqda arakəsmə nəzərdə tutulmalıdır.

6.69. Tüstü borularının (tüstü kanallarının) en kəsik ölçüləri sobanın istilik gücündən asılı olaraq aşağıdakılardan az olmayaraq qəbul edilməlidir, mm:

140x140 - sobanın istilik gücü 3,5 kVt-a qədər olduqda;

140x200 - sobanın istilik gücü 3,5-dən 5,2 kVt-a qədər olduqda;

140x270 - sobanın istilik gücü 5,2-dən 7,0 kVt-a qədər olduqda.

Dairəvi tüstü kanallarının en kəsik sahəsi göstərilən düzbucaqlı kanalların sahəsindən az olmamalıdır.

6.70. Odunla işləyən sobaların tüstü kanallarında ardıcıl olaraq iki ədəd kip siyirtmənin, kömür və ya torfla işləyən sobaların tüstü kanalların üzərində isə bir ədəd 15 mm diametrli deşiyi olan siyirtmənin quraşdırılması nəzərdə tutulmalıdır.

6.71. Tüstü borusunun hündürlüyü, kolosnik şəbəkədən başlayaraq, 5 m-dən az olmayaraq qəbul edilməlidir.

Dam örtüyünün üstündən çıxan bütöv konstruksiyanın uzunluğuna bərabər və ya ondan böyük məsafədə yerləşən tüstü borularının hündürlüyü aşağıdakı kimi qəbul edilməlidir:

- yastı damın üstündə – 500 mm-dən az olmayaraq;

- tüstü borusu dam örtüyünün bel tirindən və ya parapetdən 1,5 m-dək məsafədə yerləşdikdə – dam örtüyünün bel tirinin və ya parapetin üzərindən 500 mm-dən az olmayaraq;

- tüstü borusu dam örtüyünün bel tirindən və ya parapetdən 1,5 m-dən 3 m-ə qədər məsafədə yerləşdikdə – dam örtüyünün bel tirindən və ya parapetindən alçaq olmayaraq;

- tüstü borusu dam örtüyünün bel tirindən 3 m-dən çox məsafədə yerləşdikdə – dam örtüyünün bel tirindən üfüqə nəzərən 10°-li bucaq altında olan xətdən alçaq olmayaraq.

Tüstü boruları, soba isitməsi olan binalara bitişik tikilmiş daha hündür binaların dam örtüyündən yuxarıya qaldırılmalıdır.

Tüstü borularının yanında olan təbii sorucu ventilyasiya kanallarının hündürlüyü bu boruların hündürlüyünə bərabər qəbul edilməlidir.

6.72. Tüstü boruların, gil kərpicdən istifadə etdikdə divarlarının qalınlığı 120 mm-dən az olmayaraq, istiliyədavamlı betondan istifadə etdikdə isə qalınlığı 60 mm-dən az olmayaraq çıxıntısız şaquli layihələndirilməlidir. Boruların dib hissələrində onların təmizlənməsi üçün dərinliyi 250 mm və qapıcıqlarla bağlanan deşikləri olan yuvalar nəzərdə tutulmalıdır.

Boru uclarının 1 m-dən artıq olmayaraq kənara çıxması ilə şaquli istiqamətdən 30°-yə qədər maili qəbul edilməsinə yol verilir; maili hissələrin səthləri hamar olmalı, en kəsik sahəsi sabit və şaquli hissənin en kəsik sahəsindən az olmamalıdır.

6.73. Kərpic tüstü borularının çıxışları 0,2 m hündürlüyə atmosfer yağıntılarından mühafizə olunmalıdır. Tüstü borularında zont, deflektor və digər taxmaların quraşdırılmasına yol verilmir.

6.74. Dam örtüyü yanar materiallardan olan binalarda tüstü boruları deşiklərinin ölçüləri 5x5 mm-dən böyük olmayan dəmir tordan hazırlanmış qığılcımtutucularla nəzərdə tutulmalıdır.

6.75. Arakəsmə və tavanı yanğından qorumaq üçün tüstü borusunun yanına hörülən kərpic qatının (bundan sonra - qoruyucu hörgü qatı) ölçüləri əlavə 16-ya əsasən qəbul edilməlidir. Hörgü qatının qalınlığı örtük (tavan) konstruksiyasının qalınlığından 70 mm artıq olmalıdır. Qoruyucu hörgü qatını binanın konstruksiyasına dayamaq və ya sərt birləşdirmək olmaz.

Metal və ya dəmir-beton tirlərə bitişik olduğu yerlərdə tüstü boruların və ya tüstü kanalların divarlarının qalınlığı 130 mm qəbul edilməlidir.

6.76. Yanar materiallardan olan divar və arakəsmələrin boşluqlarında yerləşdirilmiş sobaların və tüstü borularının otaqların içərisində bütün hündürlüyü boyu qoruyucu hörgü qatı ilə əhatə olunması nəzərdə tutulmalıdır. Bu zaman qoruyucu hörgü qatının qalınlığı göstərilən divar və arakəsmələrin qalınlığından az qəbul edilməməlidir.

6.77. Mərtəbəarası örtüklər, divarlar və arakəsmələrlə qoruyucu hörgü qatı arasındakı aralıqların yanmayan materiallarla doldurulması nəzərdə tutulmalıdır.

6.78. Soba, tüstü borusu və ya tüstü kanalının xarici səthi ilə yanar və çətin yanar materiallardan olan divar, arakəsmə və ya binanın digər konstruksiyası arasındakı aralıq boşluğu əlavə 16-ya uyğun, zavod istehsalı olan sobalar üçün isə istehsalçı zavodun sənədlərinə əsasən qəbul edilməlidir.

Məktəbəqədər təhsil və tibb müəssisələrinin binalarında olan sobalarda aralıq boşluqların divarlarla bağlanması və yanmayan materiallarla örtülməsi nəzərdə tutulmalıdır.

Aralıq boşluğunu bağlayan divarlarda, hər birinin en kəsik sahəsi ən azı 150 sm² olan, döşəmənin üstündə və divarın yuxarısında şəbəkələrlə örtülmüş deşiklər nəzərdə tutulmalıdır. Bağlı aralıq boşluğunda olan döşəmə yanmayan materiallardan nəzərdə tutulmalı və otağın döşəməsindən ən azı 70 mm yüksəkdə yerləşdirilməlidir.

6.79. Sobanın üç sıra kərpicdən ibarət olan örtüyünün üstü ilə yanar və ya çətin yanar materiallardan hazırlanmış və polad tor üzrə suvaq qatı və ya 10 mm qalınlıqlı asbest karton üzrə polad lövhə ilə mühafizə olunmuş tavan arasındakı məsafə fasilə ilə yandırılan sobalar üçün 250 mm, daimi yandırılan sobalar üçün isə 700 mm qəbul edilməlidir, tavan mühafizə olunmadıqda isə bu ölçülər uyğun olaraq 350 və 1000 mm qəbul edilməlidir. Örtüyü iki sıra kərpicdən ibarət olan sobalar üçün göstərilən ölçülər 1,5 dəfə artırılmalıdır.

İstilik izolyasiya qatı ilə örtülmüş metal sobaların örtüyünün üstü ilə mühafizə olunan tavan arasındakı məsafə 800 mm, istilik izolyasiya qatı olmayan örtük və mühafizə olunmayan tavan arasındakı məsafə isə 1200 mm qəbul edilməlidir.

6.80. İstilik tutumlu sobaların üst örtüyü ilə yanar və çətin yanar materiallardan olan tavan arasında olan fəzanı hər tərəfdən kərpic divarlarla əhatə etməyə yol verilir. Bu zaman soba örtüyünün qalınlığı dörd sıra kərpicə qədər artırılmalı, tavandan olan məsafə isə bənd 6.79-a əsasən qəbul edilməlidir. Sobanın üstündə olan bağlı məkanın divarlarında müxtəlif səviyyələrdə, şəbəkələrlə örtülmüş və hər birinin en kəsik sahəsi ən azı 150 sm² olan iki ədəd deşik nəzərdə tutulmalıdır.

6.81. Kərpic və ya beton tüstü borularının xarici səthlərindən yanar və çətin yanar materiallardan olan dam örtüyünün çatı, şəbəkə tiri və digər dam detallarına qədər olan məsafə 130 mm-dən, izolyasiyasız keramik borular üçün 250 mm-dən, istilikötürməyə müqaviməti 0,3 m²·°C/Vt olan yanmayan və ya çətin yanar materiallarla izolyasiya olunduqda isə 130 mm-dən az olmayaraq nəzərdə tutulmalıdır.

Tüstü boruları ilə yanmayan və çətin yanan materiallardan olan dam örtüyü konstruksiyaları arasındakı fəza yanmayan dam örtüyü materialları ilə örtülməlidir.

6.82. Binaların aşağıdakı konstruksiyaları yanmadan qorunmalıdır:

a) ocaq qapıcığın altında yanar və çətin yanar materiallardan olan döşəmə – uzun tərəfi sobanın uzunluğu boyunca yönələn, ölçüləri 700x500 mm olan metal lövhə ilə;

b) sobanın ön tərəfinə bucaq altında söykənən yanmayan materiallardan olan divar və ya arakəsmə – polad tor üzrə qalınlığı 25 mm olan suvaq qatı və ya 8 mm qalınlıqlı asbest karton üzrə polad lövhə ilə (döşəmədən ocaq qapıcığının üstündən 250 mm yüksək səviyyəyə qədər).

Ocağın qapıcığından qarşı tərəfdəki divara qədər olan məsafə 1250 mm-dən az olmayaraq qəbul edilməlidir.

6.83. Döşəmə səviyyəsindən qaz yollarının və külyığıcıların dibinə qədər olan minimal məsafə aşağıdakı kimi qəbul edilməlidir:

a) yanar və çətin yanar materiallardan mərtəbəarası örtük və ya döşəmə konstruksiyası olduqda külyığıcının dibinə qədər 140 mm, qaz yolunun dibinə qədər isə 210 mm;

b) yanmayan materiallardan olan mərtəbəarası örtük və ya döşəmə konstruksiyası olduqda – döşəmə səviyyəsində.

6.84. Karkas sobaların, o cümlədən ayaqlı sobaların altında yanar materiallardan olan döşəmələr 10 mm qalınlıqlı asbest kartonlu polad lövhə ilə alovlanmadan mühafizə edilməlidir, bu zaman sobanın altından döşəməyə qədər məsafə ən azı 100 mm olmalıdır.

6.85. Sobaların tüstü borularına birləşdirilməsi üçün uzunluğu 0,4 m-dən çox olmayan qısa boruların istifadə edilməsinə aşağıdakı şərtlərlə yol verilir:

a) qısa borunun üstündən yanar materialdan olan və alovlanmadan mühafizə edilməyən tavana qədər məsafə 0,5 m-dən, mühafizə edilən tavana qədər isə 0,4 m-dən az olmadıqda;

b) qısa borunun altından yanar və çətin yanar materialdan olan döşəməyə qədər məsafə 0,14 m- dən az olmadıqda.

Qısa borular yanmayan materiallardan hazırlanmalı və odadavamlılıq həddi 0,75 saat və daha artıq olmalıdır.

Mənzillər üzrə istilik təchizatı

6.86. Mənzillər üzrə istilik təchizatı sistemlərində istilik mənbəyi kimi zavod istehsalı olan tamamilə avtomatlaşdırılmış, daimi xidmət heyəti olmadan işləyən, yanacaq kimi təbii qazdan istifadə edən, germetik yanma kamerası olan və su istilikdaşıyıcısının temperaturu 90°C-yə və təzyiqi 1,0 MPa-a qədər olan qazanlardan istifadə olunmalıdır.

Açıq yanma kameralı isitmə qazanların tətbiq olunması СНиП 2.08.01-in tələblərinə uyğun olaraq nəzərdə tutulmalıdır.

6.87. Germetik yanma kameralı istilik generatorlarında yanma üçün hava bilavasitə binanın xaricindən havakəmərləri vasitəsi ilə götürülməlidir.

6.88. Kanal və havakəmərlərinin xarici səthində su buxarının kondensasiyası baş verməməlidir. Bacaların və tüstü xaricedicilərin konstruksiyası, istilik generatorunun daimi işlədiyi vaxtlarda, daxili səthlərdə kondensatın yaranmasına yol verməməlidir.

6.89. Hər mərtəbədə tüstü bacasına yalnız bir istilik generatoru birləşdirilə bilər. Baca şaquli istiqamətdə olmalı və daralmaları olmamalıdır. Bacaların yaşayış otaqlarından keçirilməsinə yol verilmir.

6.90. Tüstü bacaları və tüstü xaricedicilər hamar və qaz kipliyinə görə П sinfinə aid konstruksiya və materiallardan hazırlanmalıdır, germetikliyini və möhkəmliyini itirmədən mexaniki yüklənmələrə, temperatur təsirlərinə, tüstü qazlarının və kondensatın korroziya təsirlərinə qarşı müqavimət qabiliyyətinə malik olmalıdır.

6.91. İstilik generatoru olan otaqların ventilyasiya sistemi normativ havadəyişmə mislini təmin etməli və otağın daxilində istilik generasiya qurğularından tüstü qazlarının xaric edilməsinə maneə olan seyrəkliyin yaranmasına yol verməməlidir.

6.92. İstilik generatoru otaqda yerləşdirildikdə, qazın havada olan qatılığı təhlükəli həddə - təbii qazın alovunun yayılma həddinin aşağı qatılığının (bundan sonra - AYHAQ) 10 %-indən yuxarı həddə çatdıqda qazın verilməsini avtomatik dayandıran qaz nəzarət sistemi nəzərdə tutulmalıdır.

6.93. Pilləkən qəfəslərində havanın temperaturu müsbət 5°C-dən aşağı olmamalıdır.

6.94. Mühitin (istilikdaşıyıcının) temperaturu 120°C-dən yuxarı olan boru kəmərlərində, havakəmərlərində, tüstü xaricedicilərdə və bacalarda istilik izolyasiya və səs-küydən mühafizə qatları yanmayan materiallardan olmalı və istismar şəraitində mühitin (istilikdaşıyıcının) mümkün ola bilən maksimal temperatur şəraitində çürüməməli, alovlanmamalı və alovsuz yanmamalıdır.

6.95. İstilik generatorlarının, qaz kəmərlərinin, bacaların və havakəmərlərinin texniki xidməti və təmiri qəza-dispetçer xidməti olan ixtisaslaşdırılmış təşkilatlar tərəfindən həyata keçirilməlidir.

7. Ventilyasiya, kondisiyalaşdırılma və hava ilə isitmə

Ümumi müddəalar

7.1. Ventilyasiya, hava ilə isitmə, hava duşları və hava istilik pərdələri otağın xidmət edilən və ya işçi zonasında (daimi və müvəqqəti iş yerlərində) yolverilən meteoroloji şəraitin və havanın təmizliyinin təmin edilməsi üçün nəzərdə tutulmalıdır.

7.2. Kondisiyalaşdırılma, otağın xidmət edilən və ya işçi zonasında və ya onun ayrı-ayrı sahələrində havanın normalaşdırılan təmizliyinin və meteoroloji şəraitin təmin edilməsi üçün nəzərdə tutulmalıdır.

Havanın kondisiyalaşdırılması siniflər üzrə aşağıdakı kimi qəbul edilməlidir:

- birinci sinif – iqtisadi cəhətdən əsaslandırıldıqda və ya normativ sənədlərin tələblərinə uyğun olaraq texnoloji proses üçün tələb olunan meteoroloji şəraitin təmin edilməsi üçün;

- ikinci sinif – optimal normalar daxilində və ya texnoloji proses üçün tələb olunan həddə meteoroloji şəraitin təmin edilməsi üçün;

daimi və müvəqqəti iş yerlərinin xidmət olunan zonasında havanın hərəkət sürətinin yolverilən normalar daxilində qəbul edilməsinə yol verilir;

- üçüncü sinif – havanın süni soyudulması tətbiq edilmədən ilin yay dövründə ventilyasiya ilə meteoroloji şəraitin təmin edilməsi mümkün olmadıqda, yolverilən normalar daxilində və ya iqtisadi cəhətdən əsaslandırıldıqda optimal normalar daxilində meteoroloji şəraitin təmin edilməsi üçün.

7.3. Aşağıdakı hallarda mexaniki ventilyasiya nəzərdə tutulmalıdır:

a) meteoroloji şərait və havanın təmizliyi təbii ventilyasiya ilə təmin edilə bilmədikdə;

b) təbii havalandırılması olmayan otaq və zonalar üçün.

Havanın vurulması və ya sorulması üçün təbii ventilyasiya sistemindən qismən istifadə etməklə qarışıq ventilyasiya sisteminin layihələndirilməsinə yol verilir.

7.4. İzafi istilik selinin səthi sıxlığı 23 Vt/m²-dan yuxarı olan otaqlarda və ya kranda işləyən adam səthi sıxlığı 140 Vt/m²-dan yuxarı olan istilik seli ilə şüalandıqda kranların kabinələri üçün havanın soyudulması və ya soyudulmaması ilə mexaniki ventilyasiya nəzərdə tutulmalıdır.

Kranın kabinəsini əhatə edən havada zərərli maddələrin qatılığı YVQ-dan çox olarsa, ventilyasiya xarici hava ilə nəzərdə tutulmalıdır.

7.5. Qaz və ya buxar ayrılan A və Б kateqoriyalı otaqların tambur-şlüzlərinə, həmçinin 1 və 2-ci təhlükəlilik siniflərinə aid olan zərərli qaz və ya buxar ayrılan otaqlara xarici havanın verilməsi nəzərdə tutulmalıdır.

7.6. Dərinliyi 0,5 m və daha artıq olan çalalar, həmçinin gündəlik xidmət tələb edən A və Б kateqoriyalı otaqlarda və ya xüsusi çəkisi havanın xüsusi çəkisindən artıq olan zərərli qaz, buxar və aerozol ayırmaları olan otaqlarda yerləşən baxış kanalları üçün mexaniki sorucu-vurucu və ya sorucu ventilyasiya nəzərdə tutulmalıdır.

7.7. Tavan ventilyatorları və yelpik-ventilyatorları (iş yerlərinin hava duşlanması üçün istifadə edənlərdən başqa) ilin yay dövründə havanın hərəkət sürətinin əlavə 1 və əlavə 2-yə uyğun yolverilən qiymətə nisbətən vaxtaşırı yüksəldilməsi (iş yerlərində və otağın ayrı-ayrı sahələrində 0,3 m/s-dən yuxarı olmamaqla) məqsədilə aşağıdakı yerlərdə vurucu ventilyasiya sistemlərinə əlavə kimi nəzərdə tutulmalıdır:

a) IV iqlim rayonunda, iqtisadi cəhətdən əsaslandırıldıqda isə III iqlim rayonunda da yerləşən ictimai, inzibati-məişət və istehsalat binalarında;

b) səthi sıxlığı 140 Vt/m²-dan yuxarı olan şüalanan istilik seli ilə daimi iş yerlərində şüalandıqda.

7.8. Aşağıdakı hallarda daimi iş yerlərində xarici hava ilə hava duşlanması nəzərdə tutulmalıdır:

a) səthi sıxlığı 140 Vt/m²-dan yuxarı olan şüalanan istilik seli ilə şüalandıqda;

b) zərərli ayırmaların daimi iş yerlərində yayılmasının qarşısının alınması üçün tədbirlərin nəzərdə tutulması ilə, zərərli ayırmalarla müşayiət olunan açıq texnoloji proseslərdə və sığınacağın və ya yerli sorucu ventilyasiyanın quraşdırılması mümkün olmadıqda.

Metal əritmə, tökmə, yayma və digər qaynar sexlərdə iş yerlərinin hava duşlanması üçün bu sexlərin aerasiya olunan aşırımlarının daxili havanın su ilə soyudulmuş və ya soyudulmamış halda istifadə edilməsinə yol verilir.

7.9. Hava ilə isitmə, hava sərfini əlavə 17-yə uyğun olaraq müəyyən etməklə, əlavə 11-də göstərilən otaqlar üçün nəzərdə tutulmalıdır.

Havapaylayıcıların çıxışında havanın temperaturu bənd 5.10-un tələblərinə uyğun hesablanmalıdır, lakin otaqda ayrılan qazların, buxarların, aerozol və tozların öz-özünə alovlanma temperaturundan ən azı 20 % aşağı qəbul edilməlidir.

7.10. Vurucu və resirkulyasiya qurğularında havanın qızdırılması zamanı havaqızdırıcıların istilikdaşıyıcısının (su, buxar) və elektrik havaqızdırıcılarının, həmçinin qaz havaqızdırıcılarının istilikvermə səthlərinin temperaturu, ventilyasiya avadanlığı üçün olan otağın və ya göstərilən qurğuların yerləşdiyi otaqların kateqoriyasına və ya təyinatına görə qəbul edilməli, lakin 150°C-dən yuxarı olmamalıdır.

7.11. Mexaniki ventilyasiya sistemlərində havanın tozdan təmizlənməsi elə layihələndirilməlidir ki, vurulan havada tozun miqdarı aşağıdakılardan yuxarı olmasın:

a) havanı yaşayış və ictimai binaların otaqlarına verdikdə – yaşayış məntəqələrində atmosfer havasında olan YVQ-dan;

b) havanı istehsalat və inzibati-məişət binalarının otaqlarına verdikdə – işçi zonanın havasında olan YVQ-nın 30 %-indən;

c) havanı kranların kabinəsinə, idarəetmə pultlarına, işçilərin nəfəs aldıqları zonalara, həmçinin hava duşlarına verdikdə – ölçüləri 10 mkm-dən artıq olmayan toz hissəcikləri ilə işçi zonanın havasında olan YVQ-nın 30 %-indən;

ç) texniki şərtlərə görə ventilyasiya avadanlığında yolverilən qatılığından.

Sistemlər

7.12. Yerli sorma sistemləri elə layihələndirilməlidir ki, xaric edilən havada olan yanar qazların, buxarların, aerozol və tozların qatılığı, xaric edilən qarışığın temperaturunda AYHAQ-ın 50 %-indən yuxarı olmasın.

7.13. Hava sərfi avtomatik tənzimlənən ümumi mübadilə ventilyasiya və kondisiyalaşdırılma sistemləri otaqlara daxil olan izafi istiliyin, nəmliyin və ya zərərli maddələrin dəyişməsindən asılı olaraq iqtisadi cəhətdən əsaslandırıldıqda layihələndirilməlidir.

7.14. Gün ərzində 8 saat və daha artıq vaxt iş görülən istehsalat sahələrində mexaniki vurucu ventilyasiya sistemləri əsasən hava ilə isitmə sistemləri ilə birləşdirilməlidir.

7.15. Hava ilə isitmə sistemləri və hava ilə isitmənin birləşdirildiyi vurucu ventilyasiya sistemləri ehtiyat ventilyatoru və ya ikidən az olmayan isitmə aqreqatı ilə nəzərdə tutulmalıdır. Ventilyator sıradan çıxdıqda otaqda havanın temperaturunun normalaşdırılan qiymətdən aşağı düşməsinə yol verilir, lakin 5°C-dən aşağı olmayaraq, xarici havanın verilməsi əlavə 19-a uyğun təmin edildikdə.

7.16. İstehsalat və inzibati-məişət otaq və sahələrinin (insanların daimi olduqları) ümumu mübadilə ventilyasiya sistemləri, təbii havalandırma olmadıqda, hər birinin məhsuldarlığı tələb olunan havadəyişmənin 50 % sərfinə uyğun ən azı iki vurucu və iki sorucu ventilyatorla nəzərdə tutulmalıdır.

Ehtiyat ventilyatorlarla bir vurucu və bir sorucu sistemin nəzərdə tutulmasına yol verilir.

Qeyd olunan otaqlar partlayış və yanğın təhlükəliliyinə görə eyni kateqoriyalı və analoji zərərli maddələr ayrılan yanaşı otaqlarla açılan boşluqlarla birləşdikdə, vurucu sistemi ehtiyat ventilyatorsuz, sorucu sistemi isə ehtiyat ventilyatorla layihələndirilməsinə yol verilir.

7.17. Otaqlarda havanın tələb olunan parametrlərini ilboyu və sutkaboyu təmin etmək üçün təyin edilmiş kondisiyalaşdırılma sistemləri ən azı iki kondisionerlə nəzərdə tutulmalıdır. Kondisionerlərdən biri sıradan çıxdıqda tələb olunan havadəyişmənin ən azı 50 %-i və qış dövrü üçün verilmiş temperatur təmin edilməlidir; otaqlarda verilmiş parametrlərin daimi sabit saxlanılmasına texnoloji tələblər olduqda, havanın tələb olunan parametrlərinin saxlanılması üçün ehtiyat kondisionerlərin və ya ventilyatorların, nasosların quraşdırılması nəzərdə tutulmalıdır.

7.18. 1 və 2-ci təhlükəlilik siniflərinə aid olan zərərli maddələrin yerli sorma sistemlərində ventilyator dayandırıldıqda texnoloji avadanlığın dayandırılması mümkün olmursa və iş növbəsi ərzində otaqda zərərli ayırmaların qatılığı YVQ-nı keçirsə, hər sistem üçün bir ehtiyat ventilyator və ya iki sistem üçün bir ehtiyat ventilyator nəzərdə tutulmalıdır.

Zərərli ayrılmaların qatılığının YVQ-ya qədər azaldılması bənd 12.13-ün “e” yarımbəndinə uyğun olaraq avtomatik qoşulan qəza ventilyasiya sistemi vasitəsi ilə mümkün olduqda ehtiyat ventilyatorun nəzərdə tutulmamasına yol verilir.

7.19. A və Б kateqoriyalı binaların mexaniki sorucu ümumi mübadilə ventilyasiya sistemləri, otaqlarda yanar qazların, buxarların və ya tozun qatılığının qaz, buxar və toz-hava qarışıqlarına görə AYHAQ-ın 0,1-indən yuxarı olmayan həddə saxlanılması üçün tələb olunan hava sərfini təmin edən bir ehtiyat ventilyatorla (hər bir sistem və ya bir neçə sistem üçün) nəzərdə tutulmalıdır.

Aşağıdakı hallarda ehtiyat ventilyator nəzərdə tutulmamalıdır:

a) əgər ümumi mübadilə ventilyasiya sistemi dayandıqda onunla bağlı texnoloji avadanlığı dayandırmaq mümkün olursa və yanar qazların, buxarların və tozun ayrılmasına son qoyulursa;

b) əgər otaqda yanar qazların, buxarların və tozun qatılığının qaz, buxar və toz-hava qarışıqlarına görə AYHAQ-ın 0,1-indən yuxarı olmayan həddə saxlanılması üçün tələb olunan hava sərfini təmin edən qəza ventilyasiyası nəzərdə tutulubsa.

 “a” və “b” yarımbəndlərinə uyğun ehtiyat ventilyator quraşdırılmadıqda, bənd 12.14-ə uyğun qəza siqnalizasiyasının işə düşməsi nəzərdə tutulmalıdır.

Partlayış təhlükəli qarışıqların yerli sorma sistemlərində ventilyator dayandıqda avadanlığın dayandırılması mümkün olmursa və yanar qazların, buxarların və tozun qatılığı 0,1 AYHAQ-ı keçirsə, hər bir sistem üçün bir ehtiyat ventilyator və ya iki sistem üçün bir ehtiyat ventilyator (o cümlədən ejektorlu qurğular üçün) nəzərdə tutulmalıdır. Otağın havasındakı yanar maddələrin qatılığının bənd 12.13-ün “e” yarımbəndinə uyğun olaraq avtomatik qoşulan qəza ventilyasiya sistemi vasitəsi ilə 0,1 AYHAQ-a qədər azaldılması mümkün olduqda ehtiyat ventilyatorun nəzərdə tutulmamasına yol verilir.

7.20. Yaşayış, ictimai və inzibati-məişət binalarının təbii sorucu ventilyasiya sistemləri xarici havanın 5°C və daxili havanın qış dövrü üçün hesabi parametrlərinə uyğun temperaturlarında xüsusi çəkilərinin fərqinə əsasən hesablanmalıdır.

İstehsalat sahələri üçün təbii sorucu ventilyasiya sistemləri aşağıdakılara görə hesablanmalıdır:

a) bütün isidilən otaqlar üçün ilin keçid dövründəki hesabi parametrlərə uyğun, izafi istiliyi olan otaqlar üçün isə ilin yay dövrünün hesabi parametrlərinə uyğun daxili və xarici havanın xüsusi çəkilərinin fərqinə əsasən;

b) ilin yay dövründə izafi istiliyi olmayan otaqlar üçün küləyin sürətinin 1 m/s olmasına əsasən.

7.21. İstehsalat otaqlarının təbii işıq düşən boşluqlarının altında, bənd 6.48-ə uyğun qızdırıcı cihazların yerləşdirilməsi mümkün olmadıqda, istilik itkilərinin kompensasiyası məqsədilə, daimi iş yerlərində olan boşluqların altına isti havanın verilməsi üçün hava ilə isitmə sistemləri nəzərdə tutulmalıdır.

7.22. Ventilyasiya, havanın kondisiyalaşdırılması və hava ilə isitmə sistemləri bir yanğın bölməsində yerləşən otaqların hər bir qrupu üçün ayrı-ayrı olaraq nəzərdə tutulmalıdır.

Partlayış və yanğın təhlükəliliyinə görə bir kateqoriyadan olan otaqların, yanğın əleyhinə mühafizə sədləri ilə bölünmədikdə, həmçinin başqa otaqlara 1 m²-dən böyük sahəsi olan açıq boşluqları olduqda, bir otaq kimi qəbul edilməsinə yol verilir.

7.23. Ventilyasiya, havanın kondisiyalaşdırılması və hava ilə isitmə sistemləri (bundan sonra – ventilyasiya) aşağıdakı otaqlar üçün ümumi nəzərdə tutulmalıdır:

a) yaşayış;

b) ictimai, inzibati-məişət və Д kateqoriyalı istehsalat (istənilən variantlarda);

c) istehsalat (A və ya Б kateqoriyalarının hər hansı birindən olan), ən çoxu üç mərtəbədə yerləşdirilmiş;

ç) istehsalat (В, Г və ya Д kateqoriyalarının hər hansı birindən olan);

d) anbarlar (A, Б və ya В kateqoriyalarının hər hansı birindən olan), ən çoxu üç mərtəbədə yerləşdirilmiş;

e) ümumi sahəsi 1100 m²-dən artıq olmayan A, Б və В kateqoriyaları (istənilən variantlarda) və A, Б və В kateqoriyalı anbarlar (istənilən variantlarda), otaqlar ayrıca olan birmərtəbəli binada yerləşdikdə və onların bilavasitə yalnız bayıra açılan qapıları olduqda;

ə) istehsalat (Г və Д kateqoriyalı) və Д kateqoriyalı anbarlar.

Laboratoriyaların ventilyasiya sistemlərinə olan tələblər əlavə 18-də verilmişdir.

7.24. Aşağıdakı otaqlar qrupları üçün otaqların bir qrupuna ümumi sahəsi 200 m²-dən çox olmayan digər qrupun otaqlarını birləşdirməklə, onların ventilyasiya sistemlərinin bir sistemə birləşdirilməsinə yol verilir:

a) yaşayış və inzibati-məişət və ya ictimai otaqların (müvafiq normativ sənədlərin tələbləri nəzərə alınmaqla), birləşdirilən digər təyinatlı otaqların ümumi havakəmərində odtutucu klapanın quraşdırılması şərtilə;

b) Г və Д kateqoriyalı istehsalat və inzibati-məişət otaqların (insanların kütləvi olduqları otaqlardan başqa);

c) A, Б və ya В kateqoriyalı istehsalat və istənilən kateqoriyalı istehsalat otaqlarının, o cümlədən anbarların (həmçinin yaşayış və insanların kütləvi olduqları otaqlardan başqa digər təyinatlı otaqların) birləşdirilən digər təyinatlı otaqların ümumi havakəmərində odtutucu klapanın quraşdırılması şərtilə.

7.25. Bir otaq üçün ayrı-ayrı ventilyasiya sistemlərinin layihələndirilməsinə texniki-iqtisadi əsaslandırıldıqda yol verilir.

7.26. Zərərli maddələr və ya partlayış-yanğın təhlükəsi olan qarışıqlar üçün yerli sorma sistemləri, bənd 7.12-nin tələblərinə riayət edilməklə, ümumi mübadilə ventilyasiya sistemindən ayrıca layihələndirilməlidir.

Ehtiyat ventilyatorla təchiz edilmiş və gün ərzində fasiləsiz işləyən ümumi mübadilə sorucu ventilyasiya sisteminə, havasının zərərli maddələrdən təmizlənməsi tələb olunmadıqda, yerli sorma sistemlərinin birləşdirilməsinə yol verilir.

7.27. Tərkibində partlayış-yanğın təhlükəsi yarada bilən yanar maddələrə malik havanı avadanlığın ətrafındakı 5 m-lik zonadan xaric edən В, Г və Д kateqoriyalı otaqlar üçün ümumi mübadilə sorucu ventilyasiya sistemləri, bu otaqların digər sistemlərindən ayrı nəzərdə tutulmalıdır.

7.28. İstilik seli ilə şüalanan iş yerlərinə havanın verilməsi üçün nəzərdə tutulmuş hava duşlanması sistemləri digər təyinatlı sistemlərdən ayrıca layihələndirilməlidir.

7.29. A və Б kateqoriyalı otaqların bir tambur-şlüzünə və ya tambur-şlüz qrupuna sutkaboyu və ilboyu fasiləsiz xarici hava vurma sistemləri, ehtiyat ventilyator nəzərdə tutulmaqla, digər təyinatlı sistemlərdən ayrıca layihələndirilməlidir.

A və ya Б kateqoriyalı bir otağın tambur-şlüzünə və ya bir qrup tambur-şlüzlərinə və A və ya Б kateqoriyalı ventilyasiya avadanlığı otağının tambur-şlüzünə havanın verilməsi, bu otaqlar üçün nəzərdə tutulmuş vurucu sistemdən və ya (tambur-şlüzlər üçün tələb olunan havadəyişməyə görə ehtiyat ventilyator və yanğın baş verdikdə A, Б, В, Г və ya Д kateqoriyalı otaqlara havanın verilməsinin avtomatik dayandırılması nəzərdə tutulmaqla), В, Г və Д kateqoriyalı otaqlara xidmət edən vurucu sistemdən (resirkulyasiyasız) layihələndirilməsinə yol verilir.

Digər təyinatlı tambur-şlüzlərə hava vurma sistemləri bu tambur-şlüzlərin mühafizə etdikləri otaqların sistemləri ilə birgə nəzərdə tutulmalıdır.

7.30. Birləşmələri partlayış əmələ gətirə bilən və ya daha təhlükəli və zərərli maddələr yarada bilən maddələr üçün texnoloji avadanlıqdan yerli sorma sistemləri ayrıca nəzərdə tutulmalıdır. Layihənin texnoloji hissəsində yanar və zərərli maddələr üçün olan yerli sorma sistemlərinin ümumi sistemlərə birləşdirilməsinin mümkünlüyü göstərilməlidir.

7.31. A, Б və В kateqoriyalı anbar otaqlarında yanar qaz və buxar ayırmaları olduqda ümumi mübadilə ventilyasiya sistemi mexaniki nəzərdə tutulmalıdır. Ayrılan yanar qaz və buxarlar havadan yüngül olduqda və tələb olunan havadəyişmə 1 saatda ikiqat misldən çox olmadıqda, havanın xaric edilməsini yalnız yuxarı zonadan nəzərə almaqla, bu sistemlərin təbii nəzərdə tutulmasına yol verilir. Tutumu 10 tondan yuxarı olan A və Б kateqoriyalı anbar otaqları üçün girişində yerli idarəetmə sisteminin quraşdırılması ilə, tələb olunan havadəyişməyə uyğun ehtiyat mexaniki sorucu ventilyasiya sistemi nəzərdə tutulmalıdır.

7.32. Zərərli qaz və buxar ayırmaları olan anbar otaqlarından ümumi mübadilə ventilyasiya sistemləri mexaniki nəzərdə tutulmalıdır. 3 və 4-cü təhlükəlilik siniflərinə aid havadan yüngül zərərli qaz və buxar ayrılmaları olduqda belə sistemlərin təbii nəzərdə tutulmasına yol verilir və ya girişində yerli idarəetmə sisteminin yerləşdirilməsi ilə tələb olunan havadəyişməyə uyğun ehtiyat mexaniki sorucu ventilyasiya sistemi nəzərdə tutulmalıdır.

7.33. Havakəmərlərində və ya ventilyasiya avadanlığında çökməsi və ya kondensasiya olunması ehtimalı olan yanar maddələrin yerli sorma sistemləri hər bir otaq və ya hər bir avadanlıq üçün ayrıca layihələndirilməlidir.

7.34. A və Б kateqoriyalı otaqlar üçün ümumi mübadilə sorucu ventilyasiya sistemləri mexaniki nəzərdə tutulmalıdır. bənd 7.56-nın tələbləri və ilin yay dövründə küləksiz şəraitdə işləmə qabiliyyəti təmin edildikdə belə sistemlərin təbii nəzərdə tutulmasına yol verilir.

7.35. Otaqların ümumi mübadilə ventilyasiya sistemlərinin, bu otaqlarda olan çala və baxış kanallarının ventilyasiyası üçün istifadə edilməsinə yol verilir.

Xarici hava qəbuledici qurğular

7.36. Qəbuledici qurğular, həmçinin təbii vurucu ventilyasiya üçün istifadə olunan açılan pəncərə və boşluqlar bənd 5.12-nin tələblərinə uyğun yerləşdirilməlidir.

7.37. İlin yay dövründə texnoloji proseslərdən yaranan xüsusi izafi istilik seli 150 Vt/m²-dən yuxarı olan istehsalat binaları üçün hava qəbuledici qurğuları, xarici havanın temperaturunun bənd 5.14 - 5.16 ilə təyin edilmiş qiymətlərdən yüksək olmasını nəzərə almaqla nəzərdə tutulmalıdır.

7.38. Qəbuledici qurğular üçün deşiyin altı, dayanıqlı qar örtüyünün hidrometeoroloji stansiyaların məlumatlarına əsasən və ya hesabatla müəyyən edilən səviyyədən ən azı 1 m, lakin yerin səviyyəsindən ən azı 2 m hündürlükdə olmalıdır.

Toz tufanları olan (toz və qumun intensiv daşındığı) rayonlarda qəbuledici deşiklərin arxasında toz və qumun çökməsi üçün kameralar nəzərdə tutulmalı və deşiklərin altı yerin səviyyəsindən 3 m-dən aşağı olmayaraq yerləşdirilməlidir.

Layihə tapşırığında göstərişlər olduqda qəbuledici qurğuların bitki mənşəli asılı qarışıqlarla çirklənməsindən mühafizə edilməsi üçün tədbirlər nəzərdə tutulmalıdır.

7.39. Avadanlığının bir otaqda yerləşdirilməsinə yol verilməyən vurucu sistemlər üçün ümumi xarici hava qəbuledici qurğuların layihələndirilməsinə yol verilmir.

Vurulan havanın sərfi

7.40. Vurulan havanın sərfi (xarici və ya xarici ilə resirkulyasiya olunan havanın qarışığı) əlavə 17-yə əsasən aparılan hesablama ilə müəyyən edilməli və sanitar normalarını və ya partlayış və yanğın təhlükəsizliyi normalarını təmin edən kəmiyyətlərdən böyüyü qəbul edilməlidir.

7.41. Otağa vurulan xarici havanın sərfi, normalaşdırılan disbalans nəzərə alınmaqla, otaqdan sorucu ventilyasiya sistemləri və texnoloji avadanlıqla xaric edilən havanın sərfinə görə müəyyən edilməli, lakin əlavə 19-a görə tələb olunandan az olmamalıdır.

7.42. Tambur-şlüzlərə bənd 7.5 və 7.29-a uyğun olaraq vurulan havanın sərfi, tambur-şlüz ilə ayrılan otaqlarda təzyiq fərqini nəzərə almaqla, onlarda tambur-şlüzün xidmət etdikləri otaqla müqayisədə 20 Pa izafi təzyiqin (qapılar bağlı olduğu halda) yaradılması və ilə qəbul edilməlidir. Tambur-şlüzə vurulan havanın sərfi 250 m³/saatdan az olmamalıdır. A və B kateqoriyalı binalarda liftlərin maşın bölməsinə vurulan havanın sərfi, liftin şaxtasına bitişən hissədəki təzyiqdən 20 Pa artıq təzyiqin yaradılmasını nəzərə alınmaqla müəyyən edilməlidir. Tambur-şlüzdə (liftlərin maşın bölməsində) və ona bitişik otaqda təzyiq fərqi 50 Pa-dan artıq olmamalıdır.

7.43. İlin yay dövründə izafi istiliyi olan otaqlara vurulan havanın sərfi aşağıdakılar nəzərə alınmaqla müəyyən edilməlidir:

a) xarici havanın birbaşa və ya dolayı buxarlanma soyudulması;

b) yerinə yetirilən işin şəraitinə görə yüksək rütubətlilik tələb olunan otaqlarda havanın əlavə nəmləşdirilməsi.

7.44. Havanın resirkulyasiyası xarici hava parametrlərinin dəyişməsindən asılı olaraq dəyişkən sərfli nəzərdə tutulmalıdır.

7.45. Havanın resirkulyasiyasına yol verilmir:

a) xarici havanın maksimal sərfi 1 və 2-ci təhlükəlilik siniflərinə aid ayrılan zərərli maddələrin miqdarına görə müəyyən edilən otaqlardan;

b) havasının tərkibində dövlət sanitariya-epidemioloji xidmətinin təyin etdiyi normalardan artıq xəstəlik törədici bakteriyalar və göbələklər olan və ya kəskin duyulan xoşagəlməz iylər olan otaqlardan;

c) havaqızdırıcıdan əvvəl havanın təmizlənməsi nəzərdə tutulmadıqda havaqızdırıcıların qızdırılmış səthləri ilə toxunduqda ayrılan zərərli maddələr olan otaqlardan;

ç) A və Б kateqoriyalı otaqlardan (xarici darvaza və qapıların yanında olan hava və isti hava pərdələrindən başqa);

d) В, Г və Д kateqoriyalı otaqlarda yerləşən avadanlığın ətrafındakı 5 m-lik zonalardan, əgər bu zonalarda yanar qazların, buxarların və aerozolların hava ilə birləşərək partlayış təhlükəsi yaratması ehtimalı olarsa;

e) zərərli maddələrin və hava ilə qarışığı partlayış təhlükəli olan maddələrin yerli sorma sistemlərindən;

ə) tambur-şlüzlərdən.

Hava tozdan təmizləndikdən sonra, toz-hava qarışığının (partlayış təhlükəli toz-hava qarışığından başqa) yerli sorma sistemlərindən olan havanın resirkulyasiyasına yol verilir.

Qeyd. Laboratoriyalardan havanın resirkulyasiyasına aid tələblər əlavə 18-də verilmişdir.

7.46. Havanın resirkulyasiyası məhdudlaşdırılır:

a) bir mənzilin, mehmanxanada bir nömrənin və ya bir ailənin yaşadığı evin hüdudları ilə;

b) bənd 7.45-in “a” yarımbəndində göstərilən otaqlardan başqa 1-ci və 2-ci təhlükəlilik sinifli, eyni növ zərərli maddələrin ayrıldığı bir və ya bir neçə otağın hüdudları ilə.

Havadəyişmənin təşkili

7.47. İctimai, inzibati-məişət və istehsalat binalarının otaqlarından xaric edilən və vurulan havanın paylanması bu otaqlardan sutka və ya il ərzində istifadə rejimləri, həmçinin istiliyin, nəmliyin və zərərli maddələrin dəyişkən daxil olmaları nəzərə alınmaqla təşkil edilməlidir.

7.48. Vurulan hava bilavasitə insanların daimi olduqları otaqlara verilməlidir.

7.49. İctimai və inzibati-məişət otaqlarına vurulan havanın bir hissəsinin, otaq üçün nəzərdə tutulmuş hava sərfinin 50 %-indən yuxarı olmayan həcminin, dəhlizlərə və ya yanaşı otaqlara verilməsinə yol verilir.

7.50. A və Б kateqoriyalı otaqlar, həmçinin zərərli maddələr ayrılan və ya kəskin duyulan xoşagəlməz iylər olan istehsalat otaqları üçün, havanın izafi təzyiqinin saxlanılması vacib olan “təmiz” otaqlardan başqa, mənfi disbalans nəzərdə tutulmalıdır.

Havanın kondisiyalaşdırılması olan otaqlarda, zərərli və partlayış təhlükəli qazlar, buxarlar və aerozollar və ya kəskin duyulan xoşagəlməz iylər olmadıqda, müsbət disbalans nəzərdə tutulmalıdır.

Tambur-şlüz olmadıqda disbalansın təmin edilməsi üçün hava sərfi, mühafizə olunan otaqla (qapılar bağlı olduğu halda) müqayisədə 10 Pa təzyiq fərqini yaratmaqla müəyyən edilməlidir, lakin mühafizə olunan otaqda olan hər qapıya görə 100 m³/saatdan az olmamalıdır. Tambur-şlüz olduqda disbalansın təmin edilməsi üçün hava sərfi tambur-şlüzə verilən hava sərfinə bərabər qəbul edilir.

7.51. Mexaniki sistemlərlə təchiz edilmiş ictimai, inzibati-məişət və istehsalat binalarında qış dövründə vurulan və sorulan hava sərfləri arasında balans təmin edilməlidir.

İstehsalat binalarında, qış dövründə, texniki-iqtisadi əsaslandırıldıqda, hündürlüyü 6 m və daha az olan otaqlarda 1 saatda havadəyişmənin bir mislindən çox olmayan həcmdə, hündürlüyü 6 m-dən çox olan otaqlarda isə 1 m² döşəmə sahəsinə 6 m³/saat hesabı ilə mənfi disbalansa yol verilir.

7.52. Vurulan havanı elə yönəltmək lazımdır ki, hava çirkli zonadan daha az çirkli zonaya yönəlməsin və yerli sorma sistemlərinin işini pozmasın.

7.53. Vurulan hava istehsalat otaqlarının işçi zonasına havapaylayıcılardan aşağıdakı kimi verilməlidir:

a) işçi zonaya və ya ondan yuxarıya verilən üfüqi şırnaqlarla, o cümlədən burulğanlı ventilyasiyada;

b) döşəmədən 2 m və daha artıq hündürlükdə verilən maili (aşağıya) şırnaqlarla;

c) döşəmədən 4 m və daha artıq hündürlükdə verilən şaquli şırnaqlarla.

İstehsalat otaqlarında izafi istiliyin kiçik qiymətlərində vurucu havanın, yuxarı zonada yerləşdirilmiş havapaylayıcılardan, yuxarıdan aşağıya istiqamətdə şaquli, üfüqi və ya maili (aşağıya) şırnaqlarla buraxılmasına yol verilir.

7.54. Böyük nəmlik ayırmaları olan, istilik-nəmlik nisbəti 4000 kC/kq və daha az olan otaqlarda vurulan havanın bir hissəsi binanın qoruyucu konstruksiyalarında nəmliyin kondensasiya olunan zonalara verilməlidir.

Toz ayırmaları olan otaqlara vurulan hava yuxarı zonada yerləşdirilmiş havapaylayıcılardan şırnaqlarla yuxarıdan aşağıya istiqamətdə verilməlidir.

Toz ayırmaları olmayan müxtəlif təyinatlı otaqlara vurulan havanın, xidmət olunan və ya işçi zonada yerləşdirilmiş havaqızdırıcılardan şırnaqlarla aşağıdan yuxarıya istiqamətdə verilməsinə yol verilir.

Yaşayış, ictimai və inzibati-məişət binalarının otaqlarına vurulan hava yuxarı zonada yerləşdirilmiş havapaylayıcılardan verilməlidir.

7.55. Vurulan hava, zərərli ayırmalar mənbələrinin yanında yerləşən, yerli sorma sistemlərinin quraşdırılması mümkün olmayan daimi iş yerlərinə verilməlidir.

7.56. Otaqlardan ventilyasiya sistemləri vasitəsi ilə havanın xaric edilməsi havanın daha çirkli və ya daha yüksək temperaturu və ya entalpiyası olduğu zonalardan nəzərdə tutulmalıdır. Otaqlarda toz və aerozol ayrılmaları olduqda ümumi mübadilə ventilyasiya sistemləri vasitəsi ilə havanın xaric edilməsi aşağı zonadan nəzərdə tutulmalıdır.

Çirklənmiş hava, insanların daimi olduqları yerlərdə onların nəfəs aldıqları zonadan ötürülməməlidir.

Resirkulyasiya havasının qəbulediciləri otağın xidmət olunan və ya işçi zonasında yerləşdirilməlidir.

Zərərli və ya yanar qaz və ya buxar ayırmaları olan istehsalat otaqlarında çirklənmiş hava yuxarı zonadan 1 saatda havadəyişmənin bir mislindən az olmayaraq, hündürlüyü 6 m-dən artıq olan otaqlarda isə 1 m² otaq sahəsinə 6 m³/saatdan az olmayaraq xaric edilməlidir.

7.57. Otağın yuxarı zonasından ümumi mübadilə ventilyasiya sistemləri vasitəsi ilə havanın xaric edilməsi üçün hava qəbuledici deşiklər aşağıdakı kimi yerləşdirilməlidir:

a) tavanın və ya dam örtüyünün altında, lakin izafi istiliyin, nəmliyin və zərərli qazların xaric edilməsi üçün nəzərdə tutulmuş deşiyin alt səviyyəsinə qədər döşəmədən 2 m-dən az olmayan məsafədə;

b) tavanın və ya dam örtüyünün səviyyəsindən, partlayış təhlükəli qaz, buxar və aerozol qarışıqlarının (hidrogenlə havanın qarışığından başqa) xaric edilməsi üçün nəzərdə tutulmuş deşiyin üst səviyyəsinə qədər 0,4 m-dən az olmayaraq məsafədə;

c) tavanın və ya dam örtüyünün müstəvisindən hidrogenlə havanın qarışığının xaric edilməsi üçün nəzərdə tutulmuş deşiyin üst səviyyəsinə qədər, hündürlüyü 4 m və daha az olan otaqlarda 0,1 m-dən az olmayaraq və ya hündürlüyü 4 m-dən artıq olan otaqlarda otağın hündürlüyünün 0,025 hissəsindən az olmayaraq məsafədə (lakin 0,4 m-dən artıq olmayaraq).

7.58. Ümumi mübadilə ventilyasiya sistemləri vasitəsi ilə otaqların aşağı zonasından havanın xaric edilməsi üçün nəzərdə tutulmuş hava qəbuledici deşikləri, döşəmədən deşiyin alt səviyyəsinə qədər 0,3 m-ə qədər məsafədə yerləşdirilməlidir.

İşçi zonada yerləşdirilmiş aşağı yerli sormalardan keçən hava sərfi bu zonadan havanın xaric edilməsi kimi nəzərə alınmalıdır.

Qəza ventilyasiyası

7.59. Birdən-birə külli miqdarda zərərli və ya yanar qazların, buxarların və ya aerozolların daxil olma ehtimalı olan istehsalat otaqları üçün qəza ventilyasiyası, layihənin texnoloji hissəsindəki tələblərə uyğun, texnoloji və ventilyasiya avadanlığının qəzasının vaxta görə üst-üstə düşməməsi hesaba alınmaqla, nəzərdə tutulmalıdır.

7.60. Qəza ventilyasiyası üçün hava sərfi layihənin texnoloji hissəsinin məlumatlarına görə qəbul edilməlidir.

7.61. A və Б kateqoriyalı otaqlarda qəza ventilyasiyası mexaniki olaraq layihələndirilməlidir.

Əgər yanar qazların, buxarların və aerozolların partlayış təhlükəli qarışıqlarının temperaturu, kateqoriyası və qrupu partlayış mühafizəli ventilyatorun texniki şərtlərindəki məlumatlara uyğun gəlmirsə istənilən mərtəbəli bina üçün qəza ventilyasiyasını ejektorlarla (bənd 7.72-yə uyğun) və ya qəza zamanı sıxlığı havanın sıxlığından az olan yanar qaz və buxarların daxil olduğu birmərtəbəli binalarda qaz və buxarların aerasiya fənərlərindən, şaxta və ya deflektorlardan xaric edilməsi üçün mexaniki vurucu ventilyasiya (bənd 7.73-ə uyğun) nəzərdə tutulmalıdır.

7.62. В, Г və Д kateqoriyalı otaqların qəza ventilyasiyası mexaniki layihələndirilməlidir; ilin yay dövründə B parametrlərdə tələb olunan hava sərfinin təmin edilməsi şərti ilə qəza ventilyasiyasının təbii layihələndirilməsinə yol verilir.

7.63. Qəza ventilyasiyası üçün aşağıdakılar istifadə edilməlidir:

a) qəza ventilyasiyasına lazım olan hava sərfini təmin edə bilən əsas və ehtiyat ümumi mübadilə ventilyasiya sistemləri və yerli sorma sistemləri;

b) “a” yarımbəndində göstərilən sistemlər və çatışmayan hava sərfinə görə qəza ventilyasiya sistemləri;

c) əsas və ehtiyat sistemlərdən istifadə mümkün və ya məqsədəuyğun olmadıqda yalnız qəza ventilyasiya sistemləri.

7.64. Otağa daxil olan qaz və buxarların qəza ventilyasiya sistemləri ilə xaric edilməsi üçün sorucu qurğular (şəbəkələr və ya qısaborular) bənd 7.57 və 7.58-in tələbləri nəzərə alınmaqla aşağıdakı zonalarda yerləşdirilməlidir:

a) xüsusi çəkisi işçi zonada olan havanın xüsusi çəkisindən çox olan qaz və buxarlar daxil olduqda – işçi zonada;

b) xüsusi çəkisi işçi zonada olan havanın xüsusi çəkisindən az olan qaz və buxarlar daxil olduqda – yuxarı zonada.

7.65. Qəza ventilyasiyası ilə xaric edilən hava sərfinin kompensasiya edilməsi üçün xüsusi vurucu sistemlər nəzərdə tutulmur.

Hava pərdələri

7.66. Hava və isti-hava pərdələri aşağıdakı yerlərdə nəzərdə tutulmalıdır:

a) otağın xarici divarlarında olan daimi boşluqların yanında, həmçinin xarici havanın hesabi temperaturu mənfi 15°C və daha aşağı olan (B parametrləri) rayonlarda tamburu olmayan və növbə ərzində beş dəfədən çox və ya 40 dəqiqədən az olmayaraq açılan xarici divarlardakı qapı və boşluqların yanında;

b) ictimai və inzibati-məişət binalarının vestibüllərindəki xarici qapıların yanında – xarici havanın hesabi temperaturu (B parametrləri) mənfi 15 - mənfi 25°C olduqda və 1 saat ərzində qapıdan 400 və daha çox adam keçdikdə:

c) əsaslandırıldıqda – binaların xarici qapılarının yanında, əgər vestibülə kondisioner sistemi ilə təchiz edilmiş tambursuz otaqlar bitişirsə;

ç) yaş rejimli otaqların xarici qapı, darvaza və boşluqlarının yanında;

d) əsaslandırıldıqda – istehsalat otaqlarında havanın bir otaqdan digərinə keçməsinin qarşısının alınması məqsədilə daxili arakəsmə və divarlardakı boşluqların yanında;

e) əsaslandırıldıqda – kondisioner sistemi ilə təchiz edilən və ya xüsusi texnoloji tələbləri olan otaqların darvaza, qapı və boşluqlarının yanında.

Fasiləli işləyən hava pərdələri ilə verilən istilik binanın hava və istilik balanslarında nəzərə alınmamalıdır.

Qeyd. Xarici havanın hesabi temperaturu mənfi 15°C və daha aşağı olan (B parametrləri) yerlərdə binada 100 və daha çox fasiləli işləyən yerli sorma sistemləri olduqda isti-hava pərdələri, xarici qapılardan bir saatda 200 və daha çox adam keçdikdə, layihələndirilməlidir.

7.67. İsti-hava pərdələri ilə verilən havanın temperaturu xarici qapılar üçün 50°C-dən və xarici darvaza və boşluqlar üçün 70°C-dən yüksək qəbul edilməməlidir.

7.68. Xarici qapılardan, darvaza və boşluqlardan otaq və sahələrə daxil olan hava qarışığının hesabi temperaturu aşağıdakı qiymətlərdən az olmayaraq qəbul edilməlidir:

14°C - istehsalat sahələri üçün (yüngül işdə);

12°C - istehsalat sahələri (orta ağır işdə) və ictimai və inzibati-məişət binalarının vestibülləri üçün;

8°C - istehsalat sahələri üçün (ağır işdə);

5°C - istehsalat sahələri üçün (ağır işdə və xarici divarlardan 3 m və daha az məsafədə və qapı, darvaza və boşluqlardan 6 m və daha az məsafədə daimi iş yerləri olmadıqda).

7.69. Xarici boşluqların, darvaza və qapıların yanında hava və isti-hava pərdələri külək təzyiqi nəzərə alınmaqla hesablanmalıdır. Havanın sərfi, xarici havanın temperaturunu və küləyin hərəkət sürətini B parametrlərində qəbul etməklə (lakin 5 m/s-dən yuxarı olmayaraq) müəyyən edilməlidir. Əgər küləyin sürəti B parametrlərində A parametrlərinə nəzərən kiçikdirsə, havaqızdırıcılar A parametrinə görə yoxlanılmalıdır. Hava və isti-hava pərdələrində yarıq və ya deşiklərdən havanın çıxış sürəti xarici qapıların yanında 8 m/s-dən, darvaza və texnoloji boşluqların yanında isə 25 m/s-dən yuxarı olmayaraq qəbul edilməlidir.

Avadanlıq

7.70. Ventilyatorlar, kondisionerlər, vurucu hava kameraları, havaqızdırıcılar, istilik utilizatorları, toztutucular, filtrlər, klapanlar, səsboğucular (bundan sonra - avadanlıq) kipsizliyə görə sorulan və ya itirilən hava sərfləri (aşağıda göstərilənlərə uyğun) nəzərə alınmaqla havanın hesabi sərfinə görə seçilməlidir:

- avadanlıqda – istehsalçı zavodun məlumatlarına əsasən;

- sorucu sistemlərdə ventilyatora qədər, vurucu sistemlərdə isə ventilyatordan sonra olan havakəmərlərində bənd 7.115-in tələblərinə uyğun olaraq (ümumi mübadilə ventilyasiya sistemlərinin havakəmərlərinin xidmət etdikləri otaqlardan keçən sahələri nəzərə alınmamaqla).

Tüstü və odsaxlayıcı klapanlardan kipsizliyinə görə havanın sorulması bənd 8.4-ün tələblərinə cavab verməlidir.

7.71. Havaqızdırıcıların borularında suyun donmadan qorunması üçün:

a) xarici havanın B parametrlərində və 0°C temperaturunda suyun borularda hərəkət sürəti hesablama ilə əsaslandırılmalı və ya ən azı 0,12 m/s qəbul edilməlidir;

b) havaqızdırıcıların yanında qarışdırıcı nasosların quraşdırılması texniki əsaslandırıldıqda nəzərdə tutulmalıdır;

c) istilikdaşıyıcı buxar olduqda, kondensat ayrıcılarının, havaqızdırıcıların kondensat axıdan qısaborularından ən azı 300 mm aşağıda yerləşdirilməsi və kondensat ayrıcılardan kondensatın yığıcı çənlərə xaric edilməsi öz axını ilə nəzərdə tutulmalıdır.

Qeyd. Seçilən havaqızdırıcının istilik gücü hesabi qiymətdən 10 %-dən çox yuxarı olmamalıdır.

7.72. Partlayış təhlükəsindən mühafizə olunmuş avadanlıq aşağıdakı hallarda nəzərdə tutulmalıdır:

a) A və Б kateqoriyalı otaqlarda və ya bu otaqlara xidmət edən sistemlərin havakəmərlərində yerləşdikdə;

b) A və Б kateqoriyalı otaqların ventilyasiya, tüstü xaricetmə, kondisiyalaşdırılma və hava ilə isitmə sistemləri üçün (o cümlədən hava ilə hava istilik utilizatorları ilə);

c) bənd 7.27-də göstərilən sorucu ventilyasiya sistemləri üçün;

ç) partlayış təhlükəli qarışıqların yerli sorma sistemləri üçün.

Texnoloji avadanlığın normal işləməsi və ya qəzası zamanı buxar- və qaz-hava qarışıqlarının partlayış təhlükəli qatılığının yaranma ehtimalı texnoloji layihələndirmə normalarına uyğun olaraq istisna olunduqda, qeyd olunan qarışıqları xaric edən və В, Г və Д kateqoriyalı otaqlarda yerləşdirilmiş yerli sorma sistemləri üçün adi avadanlıq nəzərdə tutulmalıdır.

Yanar qazların, buxarların, aerozolların və tozun hava ilə partlayış təhlükəli qarışıqlarının temperaturu, kateqoriyası və qrupu partlayışdan mühafizə olunmuş ventilyatorların texniki şərtlərinə uyğun gəlmədikdə ejektorlu qurğular nəzərdə tutulmalıdır. Ejektorlu qurğular xarici hava ilə işlədiyi halda, adi ventilyatorlar, hava üfürücüləri və ya kompressorlar nəzərdə tutulmalıdır.

7.73. A və Б kateqoriyalı otaqların vurucu ventilyasiya, kondisiyalaşdırılma və hava ilə isitmə sistemlərinin avadanlığı, həmçinin ventilyasiya avadanlığı otaqlarında yerləşən və digər kateqoriyalı otaqların havasının istiliyindən istifadə edərək bu otaqlar üçün nəzərdə tutulmuş hava ilə hava istilik utilizatorları, bənd 7.89-da göstərilən partlayışdan mühafizə olunmuş əks klapanlar nəzərdə tutulduqda adi konstruksiyalı qəbul edilməlidir.

7.74. Havakəmərlərinə birləşdirilməmiş ventilyatorların sorucu və vurucu deşiklərində mühafizə örtükləri nəzərdə tutulmalıdır.

7.75. Partlayış təhlükəli toz-hava qarışıqlarının yanar maddələrdən təmizlənməsi üçün aşağıdakı toztutucu və filtrlərdən (bundan sonra - toztutucular) istifadə edilməlidir:

a) quru təmizləmədə - tutulmuş tozun fasiləsiz xaric edilməsi üçün qurğularla olan partlayışdan mühafizəli;

b) yaş (o cümlədən köpüklü) təmizləmədə - partlayışdan mühafizəli; texniki əsaslandırıldıqda isə adi konstruksiyalı olmasına yol verilir.

7.76. Otağın 1 m² sahəsinə 10 m³/saat və daha çox sərflə hava vuran və havanın sərfindən asılı olmayaraq hava ilə isitmədə və kondisiyalaşdırılmada havapaylayıcılar hava şırnağının istiqamətinin şaquli və üfüqi müstəvilərdə dəyişdirilməsi və havanın sərfinin tənzimlənməsi üçün qurğularla, bənd 7.13-də göstərilən sistemlər isə havanın sərfi azaldıqda onun əlverişli paylanmasını təmin edən qurğularla nəzərdə tutulmalıdır.

7.77. Qaz cihazları ilə təmin edilmiş otaqların sorucu sistemlərində havanın sərfinin tənzimlənməsi üçün qurğularla təchiz edilmiş şəbəkələr (tam bağlanılması mümkün olmayan) istifadə edilməlidir.

İş yerlərinin hava duşlanmasında havanın sərfinin tənzimlənməsi üçün elə hava paylayıcılar qəbul edilməlidir ki, onlarda hava şırnağının istiqamətinin üfüqi müstəvidə 180° və şaquli müstəvidə 30°-yə qədər dəyişdirilməsi mümkün olsun.

7.78. Hava vurucu sistemlərdə yanar materiallardan olan havapaylayıcıların (yarıqlı və perforasiya edilmiş havakəmərlərindən başqa) və sorma qurğularının istifadəsinə yol verilir.

7.79. İstilik utilizatorları və səsboğucular yanmayan materiallardan hazırlanmalıdır; istilik utilizatorlarının istilik mübadilə (daxili) səthləri üçün çətin yanan materialların istifadə edilməsinə yol verilir.

Avadanlığın yerləşdirilməsi

7.80. Hava və isti-hava pərdələrinin avadanlığından başqa digər avadanlığın xidmət edilən aşağıdakı binaların otaqlarında yerləşdirilməsinə yol verilmir:

a) A, Б və В kateqoriyalı anbarların;

b) hava sərfi 10 min m³/saat və daha az olan avadanlıq istisna olmaqla yaşayış, ictimai və inzibati-məişət binaların.

Qəza ventilyasiyası və yerli sorma sistemlərinin avadanlığının xidmət etdikləri otaqlarda yerləşdirilməsinə yol verilir.

7.81. Vurucu ventilyasiya və kondisiyalaşdırılma sistemlərinin avadanlığı havanın resirkulyasiyasına yol verilməyən otaqlarda yerləşdirilməməlidir.

7.82. A və Б kateqoriyalı otaqların, həmçinin partlayış təhlükəli qarışıqların yerli sorma sistemlərinin avadanlığının zirzəmilərdə yerləşdirilməsinə yol verilmir.

7.83. Vurulan havanın tozdan təmizlənməsi üçün birinci pillə filtrləri havaqızdırıcılardan əvvəl, əlavə təmizlənməsi üçün filtrlər isə havanın otağa verilməsindən əvvəl yerləşdirilməlidir.

7.84. Partlayış təhlükəli toz-hava qarışıqlarının quru təmizlənməsi üçün toztutucular və filtrlər (bundan sonra - toztutucular) ventilyatorlardan əvvəl yerləşdirilməlidir.

7.85. Partlayış təhlükəli toz-hava qarışıqlarının quru təmizlənməsi üçün toztutucular, istehsalat binalarından kənarda divarlardan ən azı 10 m məsafədə açıq havada və ya ayrıca binalarda ventilyatorlarla birlikdə yerləşdirilməlidir.

Partlayış təhlükəli toz-hava qarışıqlarının quru təmizlənməsi üçün toztutucuların, havanın sərfi 15 min m³/saat və daha az olduqda (tutulmuş tozun fasiləsiz xaric edilməsi üçün qurğular olmadıqda) və toz yığılan bunker və həcmlərdə tozun kütləsi 60 kq və daha az olduqda, həmçinin tutulmuş tozun fasiləsiz xaric edilməsi üçün qurğusu olduqda, ventilyatorlarla birlikdə istehsalat binalarının ventilyasiya avadanlığı üçün olan ayrıca otaqlarda (zirzəmilərdən başqa) yerləşdirilməsinə yol verilir.

7.86. Yanğın təhlükəli toz-hava qarışığının quru təmizlənməsi üçün toztutucular aşağıdakı yerlərdə yerləşdirilməlidir:

a) I və II dərəcəli odadavamlı binalardan kənarda bilavasitə divarların yanında, binanın bütün hündürlüyü boyu toztutuculardan ən azı 2 m üfüqi məsafədə pəncərə boşluqları olmadıqda və ya ikiqat metal çərçivədə möhkəmliyi artırılmış şüşəli və ya şüşə bloklarla doldurulmuş açılmayan pəncərələr olduqda; açılan pəncərələr olduqda toztutucular binanın divarlarından ən azı 10 m məsafədə;

b) III, IIIa, IIIb, IV, IVa, V dərəcəli odadavamlı binalardan kənarda, divarlardan ən azı 10 m məsafədə;

c) binaların daxilində ventilyasiya avadanlığı üçün olan ayrıca otaqlarda ventilyatorla və digər yanğın təhlükəli toz-hava qarışıqlarının toztutucuları ilə birlikdə; belə toztutucuların yanar toz fasiləsiz olaraq mexanikləşdirilmiş şəkildə və ya əl ilə xaric edildikdə (əgər zirzəmidəki bunker və başqa bağlı həcmlərdə yığılan tozun kütləsi 200 kq-dan çox deyilsə) zirzəmilərdə, həmçinin toztutucular texnoloji avadanlıqla bloklandıqda hava sərfi 15 min m³/saatdan yuxarı olmadıqda istehsalat otaqlarının (A və Б kateqoriyalı otaqlardan başqa) daxilində quraşdırılmasına yol verilir.

İstehsalat otaqlarında yanğın təhlükəli toz-hava qarışığının yanar tozdan təmizlənməsi üçün filtrlərin qoyulmasına o vaxt yol verilir ki, filtrlərin qoyulduğu otağa bilavasitə daxil olan təmizlənmiş havada tozun qatılığı, işçi zonadakı havada olan zərərli maddələr üçün YVQ-nın 30 %-indən yuxarı olmasın.

7.87. Partlayış və yanğın təhlükəli toz-hava qarışığı üçün tozçökdürücü kameraların istifadəsinə yol verilmir.

7.88. Toz-hava qarışığının yaş təmizlənməsi üçün toztutucular ventilyatorlarla birlikdə və ya onlardan ayrı, isidilən otaqlarda yerləşdirilməlidir. Toztutucuların isidilməyən otaqlarda və ya binalardan kənarda yerləşdirilməsinə yol verilir.

Toztutucuları (toz-hava qarışığının quru və ya yaş təmizlənməsi üçün) isidilməyən otaqlarda və ya binalardan kənarda yerləşdirdikdə, onlarda suyun donmaması və ya nəmliyin kondensasiya olmaması üçün tədbirlər nəzərdə tutulmalıdır.

7.89. A və Б kateqoriyalı otaqlara xidmət edən vurucu ventilyasiya, kondisiyalaşdırılma və hava ilə isitmə sistemləri avadanlığının, sorucu sistemlərin, həmçinin havanın resirkulyasiyası ilə vurucu-sorucu sistemlərin və ya hava ilə hava istilik utilizatorlarının avadanlığı ilə birgə ventilyasiya avadanlığı üçün ümumi olan otaqda yerləşdirilməsinə yol verilmir.

A və Б kateqoriyalı sahələrə (bu sahələrdə yerləşmiş müdiriyyətin, işçilərin istirahət və qızınma otaqları da daxil olmaqla) xidmət edən vurucu sistemlərin havakəmərlərində, havakəmərlərinin ventilyasiya avadanlığı yerləşən otağların divarları ilə kəsişmə yerlərində partlayışdan mühafizəli əks klapanlar nəzərdə tutulmalıdır.

7.90. В kateqoriyalı otaqlara xidmət edən resirkulyasiyalı vurucu sistemlərin avadanlığının, digər kateqoriyalı partlayış-yanğın təhlükəli otaqların sistemlərinin avadanlığı ilə birgə ventilyasiya avadanlığı üçün ümumi otaqda yerləşdirilməsinə yol verilmir.

7.91. Yaşayış otaqlarına xidmət edən vurucu sistemlərin avadanlığının əhaliyə məişət xidməti göstərən sahələrin vurucu sistemlərinin və həmçinin sorucu sistemlərin avadanlığı ilə birgə ventilyasiya avadanlığı üçün olan ümumi otaqda yerləşdirilməsinə yol verilmir.

7.92. Kəskin və ya xoşagəlməz iyli havanı xaric edən (tütün çəkilən otaqlardan, sanitar qovşaqlarından) sorucu sistemlərin avadanlığının, ventilyasiya avadanlığı üçün ümumi otaqda, vurucu sistemlərin avadanlığı ilə birgə yerləşdirilməsinə yol verilmir.[3]

7.93. A və Б kateqoriyalı otaqlara xidmət edən ümumi mübadilə sorucu ventilyasiya sistemlərin avadanlığının ventilyasiya avadanlığı üçün ümumi otaqda digər sistemlərin avadanlığı ilə birgə yerləşdirilməsinə yol verilmir.

A və Б kateqoriyalı otaqlar üçün olan ümumi mübadilə sorucu ventilyasiya sistemlərinin avadanlığının, ventilyasiya avadanlığı üçün ümumi otaqda, partlayış təhlükəli qarışıqların toztutucusu olmayan və ya yaş toztutuculu yerli sorma sistemlərinin avadanlığı ilə birgə yerləşdirilməsinə, havakəmərlərində yanar maddələrin çökməsi istisna edildiyi halda yol verilir. В kateqoriyalı otaqların sorucu sistemlərinin avadanlığı, Г kateqoriyalı otaqların sorucu sistemlərinin avadanlığı ilə birgə ümumi otaqda yerləşdirilməməlidir.

7.94. Partlayış təhlükəli qarışıqların yerli sorma sistemlərin avadanlığının, ventilyasiya avadanlığı üçün ümumi otaqda, bənd 7.93-də göstərilən hallardan başqa digər sistemlərin avadanlığı ilə birgə yerləşdirilməsinə yol verilmir.

7.95. İstiliyi (soyuqluğu) hava ilə hava istilik utilizatorlarında istifadə edilən sorucu sistemlərin, həmçinin resirkulyasiya sistemlərinin avadanlığı bənd 7.92 və 7.93-ün tələbləri nəzərə alınmaqla yerləşdirilməlidir.

Hava ilə hava istilik utilizatorları vurucu sistemlərin ventilyasiya avadanlığı üçün olan otaqlarda yerləşdirilməlidir.

Avadanlıq üçün otaqlar

7.96. Yaşayış, inzibati-məişət və istehsalat binalarında ventilyasiya avadanlığı üçün otaqların layihələndirilməsi zamanı МСН 3.02-01-in tələblərinə riayət edilməlidir.

7.97. Sorucu sistemlər üçün olan otaqlar partlayış-yanğın və yanğın təhlükəliliyinə görə xidmət etdikləri otaqların kateqoriyalarına aid edilməlidir. Ejektorlara xarici havanı vuran ventilyatorlar, hava üfürücüləri və kompressorlar üçün otaqlar Д kateqoriyasına (ejektorlar bu otaqlardan kənarda yerləşdikdə), digər otaqlardan götürülən havanı vurduqda isə həmin otaqların kateqoriyasına aid edilməlidir.

В, Г və Д kateqoriyalı sahələrdə, ictimai və inzibati-məişət binalarının otaqlarında yerləşmiş texnoloji avadanlıqdan partlayış təhlükəli qarışıqları xaric edən yerli sorma sistemlərinin, həmçinin bənd 7.27-də göstərilən ümumi mübadilə sorucu ventilyasiya sistemlərinin avadanlığı üçün olan otaqların kateqoriyası ОНТП 24-ə uyğun olaraq hesablama ilə təyin edilməli və ya A və ya Б qəbul edilməlidir.

Əsaslandırıldığı halda, ventilyatorlardan əvvəl yerləşdirilmiş yaş toztutuculu, partlayış təhlükəli toz-hava qarışıqlarını xaric edən yerli sorma sistemlərinin avadanlığı üçün otaqlar Д kateqoriyalı otaqlara aid edilməlidir.

Yaşayış, ictimai və inzibati-məişət otaqlarının sorucu ümumi mübadilə ventilyasiya sistemlərinin avadanlığı üçün olan otaqlar Д kateqoriyasına aid edilməlidir.

Partlayış-yanğın və yanğın təhlükəliliyinə görə müxtəlif kateqoriyalara aid edilən bir neçə otağa xidmət edən sorucu sistemlərin avadanlığı üçün olan otaqlar daha təhlükəli kateqoriyaya aid edilməlidir.

7.98. Vurucu sistemlərin avadanlığı üçün olan otaqlar aşağıdakı kateqoriyalara aid edilməlidir:

a) В kateqoriyasına, onlarda sistemlərdən birində tutumu 75 litr və daha yuxarı (kütləsi 60 kq və daha yuxarı) olan yağla filtrlər yerləşdikdə;

b) В kateqoriyasına, sistem В kateqoriyalı otaqlardan götürülən havanın resirkulyasiyası ilə işlədikdə (havanın yanar qazlar və toz ayrılmayan otaqlardan götürüldüyü və ya havanın tozdan təmizlənməsi üçün köpüklü və ya yaş toztutucular istifadə edildiyi hallardan başqa);

c) otaqların öz kateqoriyasına, bu otaqlardan götürülən havanın istiliyi hava ilə hava istilik utilizatorlarında istifadə olunduqda;

ç) Д kateqoriyasına - bütün digər hallarda.

Partlayış-yanğın və yanğın təhlükəliliyinə görə müxtəlif kateqoriyalara aid edilən bir neçə sahəyə xidmət edən vurucu sistemlərin avadanlığı üçün olan otaqlar, daha təhlükəli kateqoriyaya aid edilməlidir.

7.99. A və Б kateqoriyalı otaqlara və bənd 7.27-də göstərilən sistemlərə xidmət edən sorucu sistemlərin avadanlığı üçün olan otaqlarda, həmçinin partlayış təhlükəli qarışıqların yerli sorma sistemlərinin avadanlığı üçün olan otaqlarda istilik məntəqələri, su nasosxanaları, təmir işlərinin aparılması, yağların regenerasiyası və digər məqsədlər üçün yerlər nəzərdə tutulmamalıdır.

7.100. Ventilyasiya avadanlığı üçün otaqlar, onların xidmət etdikləri otaqların olduğu yanğın bölməsinin hüdudlarında yerləşdirilməlidir. Ventilyasiya avadanlığı üçün otaqların, yanğın bölməsinin yanğın əleyhinə divarının arxasında və ya I, II və IIIa odadavamlılıq dərəcəli binalarda yanğın əleyhinə zona daxilində yerləşdirilməsinə yol verilir. Bu zaman otaq yanğın əleyhinə divara bilavasitə bitişik olmalı, otaqda yanğın əleyhinə divarın müxtəlif tərəflərində olan otaqlara xidmət etmək üçün avadanlıq yerləşdirilməməlidir, yanğın əleyhinə divarla kəsişən havakəmərlərində isə odsaxlayıcı klapanlar nəzərdə tutulmalıdır.

7.101. Partlayış təhlükəli qarışıqların quru təmizlənməsi üçün toztutucular olan otaqların insanların kütləvi olduqları otaqların altında (qəza hallarından başqa) yerləşdirilməsinə yol verilmir.

7.102. Ventilyasiya avadanlığı üçün olan otaqların hündürlüyü avadanlığın hündürlüyündən ən azı 0,8 m artıq nəzərdə tutulmalı, həmçinin otaqda yükqaldırıcı maşınların hərəkəti nəzərə alınmalı və döşəmədən örtük konstruksiya çıxıntılarının altına qədər ən azı 1,8 m məsafə olmalıdır.

Otaqlarda və iş meydançalarında avadanlığın kənara çıxan hissələri arasındakı, həmçinin avadanlıqla inşaat konstruksiyaları arasındakı keçidin eni, quraşdırma və təmir işlərinin aparılması nəzərə alınmaqla, 0,7 m-dən az olmayaraq nəzərdə tutulmalıdır.

7.103. Sorucu sistemlərin avadanlığı üçün otaqlarda məhsuldarlığı 1 saatda havadəyişmənin ən azı bir misli olan sorucu ventilyasiya nəzərdə tutulmalıdır.

7.104. Vurucu sistemlərin avadanlığı üçün olan otaqlarda (tüstü əleyhinə vurucu ventilyasiya sistemlərindən başqa), bu otaqlarda yerləşmiş avadanlığı və ya ayrıca sistemləri istifadə etməklə, 1 saatda havadəyişmənin ən azı iki misli olan vurucu ventilyasiya nəzərdə tutulmalıdır.

7.105. Tezalovlanan və yanar maye və qazlarla olan boru kəmərlərinin ventilyasiya avadanlığı üçün olan otaqlardan çəkilməsi qadağandır.

Yağış kanalizasiya borularından və yuxarı mərtəbədə yerləşən ventilyasiya avadanlığı otaqlarının suyunun yığılması üçün olan borulardan başqa digər kanalizasiya borularının vurucu sistemlərin ventilyasiya avadanlığı otaqlarından çəkilməsinə yol verilmir.

7.106. Kütləsi 50 kq-dan çox olan avadanlığın və ya onun hissəsinin (ventilyatorların, elektrik mühərriklərinin) təmirinin təmin edilməsi üçün yükqaldırıcı maşınlar nəzərdə tutulmalıdır (texnoloji məqsədlər üçün nəzərdə tutulmuş mexanizmlər istifadə oluna bilmədikdə).

Havakəmərləri

7.107. Yanğın zamanı otağa yanma məhsullarının (tüstünün) daxil olmasının qarşısının alınması üçün ümumi mübadilə ventilyasiya, hava ilə isitmə və havanın kondisiyalaşdırılması sistemlərinin havakəmərlərində aşağıdakılar nəzərdə tutulmalıdır:

a) odsaxlayıcı klapanlar – ictimai, inzibati-məişət və Г kateqoriyalı istehsalat otaqlarının mərtəbələr üzrə yığıcı havakəmərlərinin şaquli kollektora birləşmə yerlərində;

b) hava bağlayıcıları – iki və daha çox mərtəbəsi olan yaşayış, ictimai, inzibati-məişət (sanitar qovşaqları, əl-üz yuma otaqları, duş otaqları və hamamlardan başqa) binaların otaqlarının və Г kateqoriyalı istehsalat otaqlarının mərtəbələr üzrə yığıcı havakəmərlərinin şaquli və ya üfüqi kollektora birləşmə yerlərində.

Hər bir üfüqi kollektora ardıcıl yerləşmiş beşdən artıq mərtəbənin havakəmərlərinin birləşdirilməsinə yol verilmir;

c) odsaxlayıcı klapanlar – A və Б və ya В kateqoriyalı otaqlara xidmət edən havakəmərlərinin yanğın əleyhinə mühafizə sədləri və ya mərtəbəarası örtüklərlə kəsişmə yerlərində;

ç) odsaxlayıcı klapan – ümumi dəhlizə çıxışları olan, bir mərtəbə daxilində ümumi sahəsi 300 m²-dan yuxarı olmayan A, Б və ya В kateqoriyalarının hər hansı birindən olan otaqlar qrupuna (anbarlardan başqa) xidmət edən hər bir tranzit yığıcı havakəmərində (ventilyatora ən yaxın qoldan 1 m-dən artıq olmayan məsafədə);

d) əks klapanlar – A, Б və ya В kateqoriyalı hər bir otağın ayrı-ayrı havakəmərlərinin yığıcı havakəmərinə və ya kollektora birləşmə yerlərində.

Qeyd:

1. “a” və “c” yarımbəndlərində göstərilən odsaxlayıcı klapanlar arakəsmədə, mühafizə səddinin bilavasitə yanında və ya ondan kənarda yerləşdirilməlidir. Bu halda havakəmərinin mühafizə səddindən klapana qədər olan hissəsinin odadavamlılığı mühafizə səddinin odadavamlılığına bərabər olması təmin edilməlidir.

2. Texniki səbəblərə görə klapanların və ya hava bağlayıcılarının yerləşdirilməsi mümkün olmadıqda, müxtəlif otaqların havakəmərləri bir sistemə birləşdirilməməlidir, bu halda hər bir otaq üçün klapanlar və ya hava bağlayıcıları olmayan ayrıca sistemlər nəzərdə tutulmalıdır.

3. Partlayış və yanğın təhlükəli qarışıqların yerli sorma sistemlərinin havakəmərləri “c” və ya “d” yarımbəndlərinə uyğun olaraq layihələndirilməlidir.

4. Yaşayış, ictimai və inzibati-məişət binalarının ümumi mübadilə sorucu ventilyasiya havakəmərlərinin (tibbi təyinatlı binaların havakəmərlərindən başqa) isti çardaqda birləşdirilməsinə yol verilir.

5. Tibbi təyinatlı binalarda şaquli kollektorların istifadəsinə yol verilmir.

7.108. Xarici havanın sərfi zərərli maddələrin assimilyasiyasına görə müəyyən edilmiş, müxtəlif mərtəbələrdə yerləşən bir otaqdan digərinə 1 və 2-ci təhlükəlilik siniflərinə aid edilən zərərli maddələrin (ventilyasiya işləmədikdə) keçməsinin qarşısının alınması üçün əks klapanların qoyulması nəzərdə tutulmalıdır.

İctimai, inzibati-məişət və ya Г və Д kateqoriyalı istehsalat otaqlarını dəhlizlərdən ayıran yanğın əleyhinə divar və arakəsmələrdə havanın keçməsi üçün deşiklərin qoyulmasına, deşiklər odsaxlayıcı klapanlarla təchiz edildikdə, yol verilir.

7.109. Havakəmərləri əlavə 20-də göstərilmiş materiallardan layihələndirilməlidir. Binaların yanmayan konstruksiyalarının odadavamlılıq həddi, havakəmərləri üçün tələb olunana bərabər və ya ondan artıq olduqda, konstruksiyaların kipləşdirilməsi, daxili səthlərinin hamarlaşdırılması (sürtmə, yapışdırma) və havakəmərinin təmizlənməsi imkanı nəzərdə tutulmaqla bu konstruksiyaların asan kondensasiya olunan buxarı olmayan havanın nəqli üçün istifadə edilməsinə yol verilir.

7.110. Havakəmərləri dairəvi en kəsikli layihələndirilməlidir: texniki-iqtisadi əsaslandırmaqla düzbucaqlı və digər en kəsik formalı havakəmərlərindən istifadə edilməsinə yol verilir. En kəsiyin ölçüləri əlavə 21-ə əsasən qəbul edilməlidir.

7.111. Aşağıdakı hallarda havakəmərləri yanmayan materiallardan layihələndirilməlidir:

a) partlayış və yanğın təhlükəli qarışıqların yerli sorma sistemləri üçün, qəza sistemi üçün və 80°C və daha yüksək temperaturlu havanı nəql edən sistemlər üçün bütün uzunluğu boyu;

b) yaşayış, ictimai, inzibati-məişət və istehsalat binalarının ümumi mübadilə ventilyasiya, havanın kondisiyalaşdırılması və hava ilə isitmə sistemlərinin tranzit sahələri və ya kollektorları üçün;

c) ventilyasiya avadanlığı otaqlarından, texniki mərtəbələrdən, çardaq və zirzəmilərdən keçdikdə.

7.112. Çətin yanar materiallardan havakəmərlərinin bənd 7.111-in “a” yarımbəndində göstərilən sistemlərdən və insanların kütləvi olduqları otaqlardan başqa, birmərtəbəli yaşayış, ictimai, inzibati-məişət və Д kateqoriyalı istehsalat binalarının otaqlarında nəzərdə tutulmasına yol verilir.

7.113. Yanar materiallardan havakəmərlərinin xidmət edilən otaqların daxilində bənd 7.111- də göstərilən havakəmərlərindən başqa, nəzərdə tutulmasına yol verilir. Д kateqoriyalı otaqlara xidmət edən və onlardan keçən sistemlərin havakəmərlərində yanar materiallardan elastik taxma və dirsəklərin layihələndirilməsinə, onların uzunluğu çətin yanan materialdan olan boru kəmərlərinin uzunluğunun 10 %-indən, yanmayan materiallardan olan boru kəmərlərinin uzunluğunun isə 5 %-indən yuxarı olmadığı hallarda yol verilir. 7.111-in “a” yarımbəndində göstərilən sistemlərdən başqa digər sistemlərdə ventilyatorların elastik taxmalarının yanar materiallardan layihələndirilməsinə yol verilir.

7.114. Havakəmərlərinin korroziyadan mühafizə edilməsi məqsədilə yanar materiallardan qalınlığı 0,5 mm-dən çox olmayan rəng və ya plyonkanın istifadə edilməsinə yol verilir.

7.115. Aşağıdakı havakəmərləri istifadə edilməlidir:

a) П sinifli (kip) - ventilyatorda statik təzyiq 1400 Pa-dan yuxarı olmaqla ümumi mübadilə ventilyasiya və hava ilə isitmə sistemlərinin tranzit sahələri üçün və təzyiqdən asılı olmayaraq yerli sorma və kondisiyalaşdırılma sistemlərinin tranzit sahələri üçün, həmçinin A və Б kateqoriyalı otaqlara xidmət edən sistemlər üçün;

b) Н sinifli (normal) - digər hallarda.

Havakəmərlərində kipsizliyinə görə itirilən və sorulan havanın sərfi cədvəl 1-də göstərilən qiymətlərdən artıq olmamalıdır.

 

 

 

 

Qeyd:

1. Havakəmərlərində ρ havanın itkisinin və ya sorulmasının sistemdəki havanın faydalı sərfinə görə %-lə, aşağıdakı düsturla müəyyən edilməsinə yol verilir:

,                                                             (4)

burada K - əmsal olub, П sinfi üçün 0,004, H sinfi üçün 0,012 qəbul edilir;

  l - tranzit havakəmərlərinin ümumi uzunluğu, yerli sorma sistemləri üçün xidmət olunan otaqlardakı sahələr də daxil edilməklə, m;

 D_v - havakəmərinin ventilyatora birləşdirildiyi yerdə diametri, m;

D_m - havakəmərinin l uzunluğunda nəzərə alınan hissənin orta diametri, m. Düzbucaqlı havakəmərləri üçün D_v və ya D_m =0,32S qəbul edilməlidir, burada S - havakəmərinin perimetri, m;

        p, v - havakəmərinin ventilyatora birləşdirildiyi yerdə müvafiq olaraq kəmərdə havanın izafi statik təzyiqi (Pa) və hərəkət sürəti, m/s.

2. Düzbucaqlı en kəsikli havakəmərləri üçün havanın itkisinin və ya sorulmasının qiymətinin alınması üçün 1,1 əmsalı daxil edilməlidir.

7.116. Tranzit havakəmərlərinin və kollektorlarının xidmət edilən və ya digər otağın mərtəbəarası örtük və ya yanğından mühafizə səddi ilə kəsişməsindən sonra ventilyasiya avadanlığı üçün olan otağa qədər bütün məsafə boyu odadavamlılıq həddi cədvəl 2-də göstərilən qiymətlərdən az olmayaraq nəzərdə tutulmalıdır.

 

 

 

 

7.117. İctimai və inzibati-məişət binalarının otaqları, həmçinin В (anbarlardan başqa), Г və Д kateqoriyalı otaqlar üçün tranzit havakəmərlərinin, normalaşdırılan odadavamlılıq həddi 0,25 saat və daha artıq olan mərtəbəarası örtük konstruksiyası və ya normalaşdırılan odadavamlılıq həddi 0,75 saat və daha artıq olan hər bir yanğın əleyhinə mühafizə səddi ilə kəsişdikləri yerlərdə havakəmərlərində odsaxlayıcı klapanların quraşdırılması nəzərdə tutulduqda, odadavamlılıq həddi normalaşdırılmayan yanmayan materiallardan layihələndirilməsinə yol verilir.

7.118. İstənilən təyinatlı sistemlərin tranzit havakəmərlərinin və kollektorlarının:

a) hər bir havakəməri odadavamlılıq həddi 0,5 saat olan yanmayan materiallardan olan ayrıca şaxtada, üzlükdə və ya gilizdə yerləşdirildikdə – çətin yanan və yanmayan materiallardan;

b) havakəmərləri və kollektorlar odadavamlılıq həddi 0,5 saat olan yanmayan materiallardan olan ümumi şaxtada və digər qoruyucu vasitələrdə yerləşdirildikdə odadavamlılıq həddi normadan aşağı, lakin 0,25 saatdan az olmayaraq, yanmayan materiallardan layihələndirilməsinə yol verilir.

7.119. Ventilyasiya avadanlığı otaqlarından keçən tranzit havakəmərlərindən və kollektorlardan başqa, bu otaqlarda və binanın xaricində çəkilən digər havakəmərlərinin və kollektorların odadavamlılıq həddi normalaşdırılmır.

7.120. A və Б kateqoriyalı sahələrdə olan tambur-şlüz sistemlərinin və partlayış təhlükəli qarışıqların yerli sorma sistemlərinin tranzit havakəmərləri odadavamlılıq həddi 0,5 saat olmaqla layihələndirilməlidir.

7.121. Mərtəbəarası örtük konstruksiyaları və yanğın əleyhinə mühafizə sədləri ilə kəsişən havakəmərlərində və deşiklərdə quraşdırılan odsaxlayıcı klapanlar aşağıdakı odadavamlılıq həddi ilə nəzərdə tutulmalıdır:

1 saat - mərtəbəarası örtük və ya səddin normalaşdırılan odadavamlılıq həddi 1 saat və daha artıq olduqda;

0,5 saat - mərtəbəarası örtük və ya səddin normalaşdırılan odadavamlılıq həddi 0,75 saat olduqda;

0,25 saat - mərtəbəarası örtük və ya səddin normalaşdırılan odadavamlılıq həddi 0,25 saat olduqda.

Digər hallarda odsaxlayıcı klapanların odadavamlılıq həddi, onların nəzərdə tutulduğu havakəmərinin odadavamlılıq həddindən az olmamaqla 0,25 saatdan aşağı olmamalıdır.

7.122. Havakəmərlərinin МСН 2.02-01-ə riayət edilməklə yanğın əleyhinə divarlarda çəkilməsinə yol verilir.

7.123. Tranzit havakəmərlərinin pilləkən qəfəslərindən (tüstü əleyhinə vurucu ventilyasiyanın havakəmərləri istisna olunmaqla) və sığınacaq sahələrindən keçirilməsinə yol verilmir.

7.124. A və Б kateqoriyalı sahələr üçün havakəmərlərinin və partlayış təhlükəli qarışıqların yerli sorma sistemlərin havakəmərlərinin zirzəmi və döşəməaltı kanallarda çəkilməsinə yol verilmir.

7.125. Tranzit havakəmərlərinin binaların divar, arakəsmə və mərtəbəarası örtüklərlə kəsişmələrindəki (o cümlədən üzlük və şaxtalarda) boşluqları, kəsilən konstruksiyanın normalaşdırılan odadavamlılıq həddi təmin edilməklə, yanmayan materiallarla kipləşdirilməlidir.

7.126. Partlayış təhlükəli qarışıqların hərəkət etdiyi havakəmərləri ilə istilikdaşıyıcı boru kəmərlərinin kəsişməsinə, istilikdaşıyıcının temperaturu, °C, qazların, buxarların, toz və aerozolların öz-özünə alovlanma temperaturundan ən azı 20 % aşağı olduğu halda yol verilir.

7.127. Partlayış təhlükəli qarışıqların yerli sorma sistemlərinin, həmçinin 1 və 2-ci təhlükəlilik sinfinə aid edilən zərərli maddələrin havakəmərlərinin təzyiqli sahələrinin digər otaqlardan çəkilməsinə yol verilmir. Belə havakəmərlərinin П (kip) sinifli qaynaqlı, sökülən birləşmələr olmadıqda, çəkilməsinə yol verilir.

7.128. Havakəmərlərinin daxilində və onların divarlarından 50 mm məsafədə qaz və yanar maddələrin boru kəmərlərinin, kabellərin, elektrik naqillərinin və kanalizasiya boru kəmərlərinin yerləşdirilməsinə yol verilmir; havakəmərlərinin bu kommunikasiya xətləri ilə kəsişməsinə də yol verilmir.

7.129. Ümumi mübadilə sorucu sistemlərin və havadan yüngül yanar qazların hava ilə qarışığı üçün yerli sorma sistemlərinin havakəmərləri qaz-hava qarışığının hərəkəti istiqamətində ən azı 0,005 yüksələn mailliklə layihələndirilməlidir.

7.130. Nəmliyin və ya digər mayenin kondensasiyası və ya çökməsi ehtimalı olan havakəmərləri, havanın hərəkət istiqamətində ən azı 0,005 mailliklə layihələndirməli və drenaj edilməsi nəzərdə tutulmalıdır.

7.131. Havakəmərlərinin ayrı-ayrı qolları üzrə təzyiq itkilərinin uyğunsuzluğu 10 %-dən çox olmamalıdır.

8. Yanğın zamanı tüstü əleyhinə mühafizə

8.1. Otaqlardan birində baş vermiş yanğının başlanğıc mərhələsində binanın otaqlarından adamların təxliyyəsinin təmin edilməsi üçün, yanğın zamanı tüstünün xaric edilməsi məqsədilə tüstü əleyhinə qəza ventilyasiyası (bundan sonra – tüstü əleyhinə ventilyasiya) layihələndirilməlidir.

8.2. Aşağıdakı yerlərdən tüstünün xaric edilməsi nəzərdə tutulmalıdır:

a) СНиП 2.08.01, СНиП 2.08.02 və СНиП 2.09.04-ün tələblərinə müvafiq olaraq yaşayış, ictimai və inzibati-məişət binalarının dəhlizlərindən və ya hollarından;

b) hündürlüyü 26,5 m-dən yüksək olan istehsalat, ictimai və inzibati-məişət binalarının dəhlizlərindən;

c) xarici qoruyucu konstruksiyalarında təbii işıqlandırma üçün işıqlanma boşluqları olmayan (bundan sonra – təbii işıqlanmasız) iki və daha çox mərtəbəsi olan A, Б və В kateqoriyalı istehsalat binalarının uzunluğu 15 m-dən çox olan dəhlizlərindən;

ç) daimi iş yerlərinə malik, təbii işıqlandırılması olan və ya olmayan A, Б və ya В kateqoriyalı, odadavamlılıq dərəcəsi IVa olan binalarda isə Г və ya Д kateqoriyalı hər bir istehsalat və ya anbar otağından, əgər pəncərələrinin yuxarısında (döşəmədən xəfəngin altına qədər 2,2 m və daha yüksək səviyyədə olan) xəfənglərin və fənərlərdəki boşluqların (hər iki halda yanğın vaxtı tüstünün xaric edilməsi üçün kifayət qədər sahəsi olan) mexanikləşdirilmiş şəkildə açılması nəzərdə tutularsa;

d) təbii işıqlanması olmayan:

- adamların kütləvi şəkildə olması üçün nəzərdə tutulmuş hər bir ictimai və ya inzibati-məişət otaqlarından;

- yanar materialların saxlanılması və istifadə edilməsi üçün sahəsi 55 m² və daha çox olan daimi iş yerli sahələrdən;

- sahəsi 200 m² və daha çox olan qarderob otaqlarından.

Sahəsi 200 m² və daha az olan B kateqoriyalı istehsalat otaqlarından tüstünün ona bitişik olan dəhlizdən xaric edilməsinin layihələndirilməsinə yol verilir.

Bu bəndin tələbləri aşağıdakılara şamil edilmir:

a) bənd 8.8-ə uyğun olaraq tüstü ilə dolma vaxtı adamları təhlükəsiz təxliyyə edilmə vaxtından çox olan otaqlara (A və Б kateqoriyalı otaqlardan başqa);

b) A və ya Б kateqoriyalı otaqlardan başqa, su və ya köpüklə avtomatik yanğınsöndürmə qurğuları ilə təchiz edilmiş, sahəsi 200 m²-dən az olan otaqlara;

c) avtomatik qazla yanğınsöndürmə qurğuları ilə təchiz edilmiş otaqlara;

ç) əlavə 18-də göstərilmiş laboratoriyalara;

d) dəhlizlərə və hollara qapıları olan bütün otaqlardan tüstünün bilavasitə xaric edilməsi layihələndirildikdə, bu dəhlizlərə və hollara.

Qeyd. İçərisindən tüstünün xaric edilməsi nəzərdə tutulmuş əsas otağın daxilində, hər birinin sahəsi 50 m² və az olan otaqlar olduqda, tüstünün sərfi bu otaqların sahələrinin cəmi nəzərə alınmaqla hesablandıqda, onlardan tüstünün ayrıca xaric edilməsi nəzərdə tutulmaya bilər.

8.3. Dəhlizdən və ya holdan xaric edilən tüstünün kq/saatla sərfi, dəhliz olmadıqda tüstünün xüsusi çəkisi 6 N/m³, temperaturu 300°C qəbul edilməklə və havanın dəhlizə pilləkən qəfəsinə və ya bayıra açılan qapılardan daxil olması nəzərə alınmaqla, hesablama ilə və ya əlavə 22-yə görə müəyyən edilməlidir.

İkilaylı qapılar üçün hesablamada böyük ölçülü layın açılması nəzərdə tutulmalıdır.

8.4. Dəhlizlər və hollardan tüstünün xaric edilməsi mexaniki olmaqla, ayrıca sistemlərlə layihələndirilməlidir. Tüstünün sərfi müəyyən edilərkən aşağıdakılar nəzərə alınmalıdır:

a) polad lövhədən hazırlanmış tüstü şaxtalarının, kanal və havakəmərlərinin kipsizliklərindən havanın sorulması bənd 7.115-ə müvafiq, digər materiallardan hazırlandıqda isə hesablama ilə və ya bənd 7.115-ə müvafiq;

b) istehsalçı zavodların məlumatları üzrə bağlı tüstü klapanlarının kipsizliklərindən G_h havanın sorulması, lakin aşağıdakı düsturla alınan nəticədən yuxarı olmamaqla, kq/saat:

,                                        (5)

burada n - yanğın vaxtı sistemdə bağlı klapanların sayı;

          A_h - klapanın en kəsik sahəsi, m²;

         ΔP - klapanın iki tərəfindəki təzyiq fərqi, Pa.

8.5. Tüstü qəbuledici qurğular dəhlizin və ya holun tavanının altında tüstü şaxtalarında yerləşdirilməlidir. Tüstü qəbuledici qurğularının tüstü şaxtalarının qollarına birləşdirilməsinə yol verilir. Bir tüstü qəbuledici qurğusunun xidmət etdiyi dəhlizin uzunluğu 30 m-dən çox olmayaraq qəbul edilir.

Dəhlizin və ya holun sorucu sisteminə bir mərtəbədə ikidən artıq olmayaraq tüstü qəbuledicisinin birləşdirilməsinə yol verilir.

8.6. Bənd 8.2-nin “ç” və “d” yarımbəndlərinə uyğun olaraq otaqdan bilavasitə xaric edilən tüstünün sərfi (G, kq/saat) hesablama ilə və ya əlavə 22-yə uyğun olaraq müəyyən edilməlidir:

a) yanğın mənbəyinin perimetri üzrə;

b) təxliyyə çıxış qapılarının (tüstünün qapılardan keçməsinə qarşı) mühafizəsi üzrə.

Qeyd:

1. Tüstünün sərfini bənd 8.6-nın “b” yarımbəndinə uyğun müəyyən etdikdə, əlavə 8-ə görə ilin qış və yay mövsümlərində küləyin sürətinin böyük qiyməti, lakin 5 m/s-dən yuxarı olmamaqla qəbul edilməlidir.

2. Bənd 8.2-nin “d” yarımbəndinə uyğun olaraq tüstünün dəhlizdən xaric edilməsinə yol verilən izolyasiya edilmiş otaqlar üçün hesabi qiymət kimi, bənd 8.3 və ya 8.6-nın tələblərinə uyğun müəyyən edilən tüstü sərfinin böyük qiyməti qəbul edilir.

8.7. Sahəsi 1600 m²-dən yuxarı olan otaqlar, hər birində yanğının baş verə biləcəyi nəzərə alınmaqla tüstü zonalarına bölünməlidir. Hər tüstü zonası tavandan (mərtəbəarası örtükdən) döşəməyə qədər, tavandan 2,5 m-dən aşağı olmayaraq, yanmayan materiallardan olan kip pərdələrlə (tavanın (mərtəbəarası örtüyün) altında “tüstü rezervuarları” yaratmaqla) əhatə edilməlidir.

Pərdələr ilə ayrılmış və ya ayrılmamış tüstü zonaları, yanğın mənbələrinin yaranma mümkünlüyü hesaba alınmaqla nəzərdə tutulmalıdır.

Tüstü zonasının sahəsi 1600 m²-dən çox olmamalıdır.

8.8. Otağın və ya tüstü rezervuarının tüstü ilə dolma t vaxtı, aşağıdakı düsturla müəyyən edilməlidir, s:

,                                                   (6)

burada A - otağın və ya tüstü rezervuarının sahəsi, m²;

 Y - tüstünün aşağı sərhəddinin səviyyəsi, otaqlar üçün =2,5 m, tüstü rezervuarı üçün isə pərdənin aşağı haşiyəsindən otağın döşəməsinə qədər olan hündürlüyə bərabər, m;

  H - otağın hündürlüyü, m;

  P_f - yanğın mənbəyinin perimetridir, hesablama və ya əlavə 22-yə görə müəyyən edilir.

8.9. Klapanlarda, şaxtalarda və havakəmərlərində tüstünün hərəkət sürəti hesablama ilə qəbul edilməlidir.

Həcmi 10 min m³ və daha az olan otaqdan tüstünü xaric edərkən tüstünün xüsusi çəkisi g, N/m³ və temperaturu t, °C: maye və qazlar yandıqda - g=4 N/m³, t=600°C; bərk maddələr yandıqda - g=5 N/m³, t=450°C; lifli maddələr yandıqda və tüstü dəhlizlərdən və hollardan xaric edildikdə - g=6 N/m³, t=300°C qəbul edilməlidir.

Həcmi 10 min m³-dən yuxarı olan otaqdan tüstünün xaric edilməsində tüstünün g_m orta xüsusi çəkisi aşağıdakı düsturla müəyyən edilməlidir, N/m³:

                                                          (7)

burada V_p - otağın həcmidir, min m³.

8.10. Birmərtəbəli binaların otaqlarından tüstünün bilavasitə xaric edilməsi təbii sorucu ventilyasiya sistemi vasitəsilə tüstü klapanları olan tüstü şaxtalarından və ya açılan üfürülməyən fənərlərdən nəzərdə tutulmalıdır.

Pəncərələrə bitişik, eni l ≤ 15 m olan zonadan tüstünün, altı döşəmədən 2,2 m-dən az olmayaraq hündürlükdə olan pəncərə xəfənglərindən (laylarından) xaric edilməsinə yol verilir.

İki və daha çox mərtəbəsi olan binalarda mexaniki olmaqla sorucu qurğular nəzərdə tutulmalıdır, hər bir izolyasiya edilmiş otaq üçün təbii ventilyasiya tüstü şaxtalarının nəzərdə tutulmasına yol verilir.

Kitabxanalarda, kitablar saxlanılan yerlərdə, arxivlərdə, kağız anbarlarında, tüstü qazlarının xüsusi çəkisini 7 N/m³, temperaturunu =220°C qəbul etməklə, mexaniki sorucu qurğular nəzərdə tutulmalıdır.

Mexaniki sorucu sistemin şaquli kollektoruna hər mərtəbədə dörddən artıq olmayaraq otaqdan və ya tüstü zonasından qollar birləşdirilməlidir.

8.11. Tüstü əleyhinə mühafizə üçün aşağıdakılar nəzərdə tutulmalıdır:

a) xidmət etdiyi otağın kateqoriyasına uyğun bir oxda olan elektrik mühərrikli radial ventilyatorların (o cümlədən radial dam ventilyatorların) quraşdırılması, yanğın vaxtı tüstü xaric edildikdə isə yumşaq taxmalarsız. Yanmayan materiallardan olan yumşaq taxmaların istifadəsinə, həmçinin hava ilə soyudulan qayış ötürməli və ya muftalı radial ventilyatorların quraşdırılmasına yol verilir;

b) tüstü bilavasitə otaqdan xaric edildikdə odadavamlılıq həddi ən azı 0,75 saat, dəhlizlərdən və ya hollardan xaric edildikdə - 0,5 saat, yanğından sonra qazlar xaric edildikdə (bənd 8.13) isə - 0,25 saat olan yanmayan materiallardan havakəmərləri və şaxtalar;

c) tüstü dəhlizlərdən, holl və otaqlardan xaric edildikdə – yanğın vaxtı avtomatik açılan, odadavamlılıq həddi 0,5 saat və yanğından sonra qazlar xaric edildikdə (bənd 8.13) odadavamlılıq həddi 0,25 saat olan yanmayan materiallardan tüstü klapanları. Bir otağa xidmət edən sistemlər üçün odadavamlılıq həddi normalaşdırılmayan tüstü klapanların istifadə edilməsinə yol verilir.

Tüstü qəbuledici qurğular otağın sahəsinə, tüstü zonasına və ya tüstü rezervuarlarına görə mümkün qədər bərabər yerləşdirilməlidir. Bir tüstü qəbuledici qurğunun xidmət etdiyi sahə 900 m²-dən çox qəbul edilməməlidir;

ç) tüstünün atmosferə, yanar və ya çətin yanar materiallardan olan dam örtüyündən ən azı 2 m hündürlükdə atılması. Tüstü çıxışının kənarından ən azı 2 m məsafədə dam örtüyünün yanmayan materiallarla qorunması ilə, daha az hündürlükdə tüstünün atılmasına yol verilir. Təbii sorma olduqda şaxtaların üzərində deflektorların qoyulması nəzərdə tutulmalıdır. Mexaniki sistemlərdə borulardan tüstünün atılması zontlar olmadan nəzərdə tutulmalıdır;

d) ventilyatorun yanında əks klapanların qoyulması. Xidmət edilən istehsalat sahəsində 20 Vt/m³-dən artıq izafi istilik ayrılması olduqda (keçid dövründə), əks klapanların nəzərdə tutulmasına yol verilir.

Aşağı mərtəbələrdən və ya zirzəmilərdən götürülən tüstünün şaxtalardan əritmə, tökmə, prokat və digər isti sexlərin aerasiya edilən aşırımlarına atılmasının nəzərdə tutulmasına yol verilir. Bu halda şaxtaların çıxışı, aerasiya edilən aşırımların döşəməsindən ən azı 6 m hündürlükdə, binaların tikinti konstruksiyalarından şaquli olaraq 3 m-dən və üfüqi olaraq 1 m-dən az olmayan məsafədə və ya tüstü şaxtalarının çıxışında drençer sulama qurğusu olduqda döşəmədən ən azı 3 m hündürlükdə yerləşdirilməlidir. Bu şaxtalarda tüstü klapanlarının qoyulması lazım deyildir.

8.12. Tüstü xaric edən ventilyatorlar 1-ci tip yanğın əleyhinə arakəsmələrlə yerləşdirilməlidir.

Tüstü əleyhinə mühafizənin sorucu avadanlığının otaqlarında, ilin yay mövsümündə (B parametrləri) yanğın vaxtı havanın 60°C-dən yuxarı olmayan temperaturu təmin edən ventilyasiya nəzərdə tutulmalıdır.

Sorucu sistemlərin ventilyatorlarının damın üstündə və binanın xaricində yerləşdirilməsinə yol verilir. Binanın xaricində qoyulan ventilyatorlar (damda olanlardan başqa) kənar şəxslərin müdaxiləsindən, tordan olan sədlə qorunmalıdır.

8.13. Qaz yanğınsöndürmə qurğuları ilə mühafizə edilən otaqlardan yanğından sonra qaz və tüstünün xaric edilməsi mexaniki olmaqla, otaqların aşağı zonalarından (bax 7.58-ci bənd) nəzərdə tutulmalıdır.

Qaz yanğınsöndürməsi olan otağın divarlarının havakəmərləri ilə (tranzit havakəmərlərindən başqa) kəsişmə yerlərində, odadavamlılıq həddi ən azı 0,25 saat olan odsaxlayan klapanlar nəzərdə tutulmalıdır.

8.14. Yanğın vaxtı tüstünün və yanğından sonra qazların xaric edilməsi üçün bənd 8.3-8.13-ün tələblərini təmin edən qəza və əsas ventilyasiya sistemlərinin istifadə edilməsinə yol verilir.

8.15. Binaların tüstüyə qarşı mühafizəsi üçün yanğın vaxtı xarici havanın aşağıdakı yerlərə verilməsi nəzərdə tutulmalıdır:

a) tüstülənməyən pilləkən qəfəsləri olan binaların çıxışında tambur-şlüz olmadıqda lift şaxtalarına;

b) 2-ci tip tüstülənməyən pilləkən qəfəslərinə;

c) tambur-şlüzlərə, 3-cü tip tüstülənməyən pilləkən qəfəsləri olduqda;

ç) ictimai, inzibati-məişət və istehsalat binalarının zirzəmi mərtəbəsində liftlərin qarşısındakı tambur-şlüzlərə;

d) В kateqoriyalı otaqları olan zirzəmi mərtəbəsində pilləkənlərin qarşısındakı tambur-şlüzlərə.

Qeyd. Əritmə, tökmə, prokat və digər isti sexlərdə tambur-şlüzlərə binanın aerasiya edilən aşırımlarından götürülən havanın verilməsinə yol verilir.

e) yanğın vaxtı havanın izafi təzyiqi saxlanılan lift şaxtalarından başqa, A və Б kateqoriyalı binaların liftlərinin maşın otaqlarına.

8.16. Tüstü əleyhinə mühafizə üçün xarici havanın sərfi aşağıdakı yerlərdə, havanın ən azı 20 Pa olan təzyiqini təmin etməklə hesablanmalıdır:

a) bütün mərtəbələrdə (aşağıdakı mərtəbədən başqa) lift şaxtalarının qapıları bağlı olmaqla, lift şaxtalarının aşağı hissəsində;

b) yanğın mərtəbəsində dəhliz və hollardan pilləkən qəfəsinə yönələn təxliyyə yollarında qapılar açıq olduğu və digər qalan mərtəbələrdə dəhliz və hollardan qapıların bağlı, binadan xaricə isə qapıların açıq olduğu hallarda 2-ci tip tüstülənməyən pilləkən qəfəslərinin hər bölməsinin aşağı hissəsində;

c) 3-cü tip tüstülənməyən pilləkən qəfəsləri olan binanın, dəhliz və ya holla bir açıq qapısı olmaqla, yanğın olan mərtəbəsindəki tambur-şlüzlərdə, bənd 8.15-in “ç” yarımbəndinə müvafiq qapıları bağlı olan zirzəmi mərtəbəsində liftlərin qarşısındakı tambur-şlüzlərdə, həmçinin bənd 8.15-in “d” yarımbəndinə müvafiq açıq qapısı olan zirzəmi mərtəbəsində tambur-şlüzlərdə.

Yanğın vaxtı dəhlizə, holl və ya zirzəmi mərtəbəsinə bir açıq qapısı olan tambur-şlüzlərə verilən havanın sərfi hesablama ilə və ya qapı boşluğunda havanın sürəti 1,3 m/s qəbul edilməklə müəyyən edilməlidir.

8.17. Tüstü əleyhinə mühafizənin hesablanmasında aşağıdakılar qəbul edilməlidir:

a) qış dövrü üçün xarici havanın temperaturu və küləyin sürəti (B parametrləri). Əgər ilin yay dövründə küləyin sürəti qış dövründəkinə nisbətən çoxdursa, hesablamalar ilin yay dövrünə uyğun yoxlanmalıdır (B parametrləri). İlin qış və yay dövrlərində küləyin sürəti 5 m/s-dən yuxarı olmayaraq qəbul edilməlidir;

b) fasada tərəf olan küləyin istiqaməti binadan təxliyyə çıxışının əksinə;

c) 2-ci tip tüstülənməyən pilləkən qəfəslərinin lift şaxtalarında və tambur-şlüzlərdə izafi təzyiq - binanın küləkdöyən tərəfindəki xarici havanın təzyiqinə nəzərən;

ç) təxliyyə yollarında bağlı qapılara 150 Pa-dan çox olmayan təzyiq;

d) ikilaylı qapılarda bir böyük layın sahəsi.

Lift kabinələri ən aşağı mərtəbədə olmalıdır və bu mərtəbədə lift şaxtasına olan qapılar açıq olmalıdır.

8.18. Tüstü əleyhinə mühafizə üçün aşağıdakılar nəzərdə tutulmalıdır:

a) radial və ya ox ventilyatorların digər təyinatlı ventilyatorlardan ayrıca olan 1-ci tip yanğın əleyhinə arakəsmələrli otaqlarda quraşdırılması. Kənar şəxslərin müdaxiləsindən çəpərlə qorumaqla, ventilyatorların damın üstündə və binanın xaricində yerləşdirilməsinə yol verilir;

b) odadavamlılıq həddi 0,5 saat olan yanmayan materiallardan havakəmərləri;

c) ventilyatorun yanında əks klapanın qoyulması. Xidmət edilən istehsalat binasında 20 Vt/m³ və daha çox (keçid dövründə) istilik ayrılması olduqda, əks klapanın qoyulmamasına yol verilir;

ç) xarici havanın qəbul yerlərinin tüstü atılan yerdən ən azı 5 m məsafədə yerləşdirilməsi.

9. Soyuqluq təchizatı

9.1. Birbaşa və ya dolayı buxarlanma soyutması ilə normalaşdırılan meteoroloji şəraiti təmin etmək mümkün olmadıqda, havanın soyudulması üçün təbii və süni soyuqluq mənbələrindən soyuqluq təchizatı sistemi layihələndirilməlidir.

Soyuqluq mənbəyinin seçilməsi iqtisadi cəhətdən əsaslandırılmalıdır.

9.2. Soyuqluq təchizatı sistemi iki və ya daha çox sayda soyuducu maşın və ya qurğuları nəzərdə tutmaqla layihələndirilməlidir; gücü tənzimlənən bir soyuducu maşının və ya qurğunun layihələndirilməsinə yol verilir.

İstehsalat sahələrinin kondisiyalaşdırılma sistemləri üçün soyuqluq təchizatı maşınlarının sayı, ən böyük gücə malik maşın sıradan çıxdıqda, parametrlərin yolverilən kənara çıxmaları ilə əsaslandırılmalıdır.

9.3. Sutkaboyu işləyən birinci sinif kondisiyalaşdırılma sistemləri üçün ehtiyat soyuducu maşınların nəzərdə tutulmasına yol verilir.

9.4. Soyuqluq təchizatı sistemlərinin avadanlığında və boru kəmərlərində soyuqluq itkiləri hesablama ilə müəyyən edilməlidir, lakin soyuducu qurğunun gücünün 10 %-indən çox olmayaraq qəbul edilməlidir.

9.5. Freonların qapalı buxarlandırıcıları olan soyuqluq təchizatı sistemlərinə birkonturlu su (duzlu su) sxemi ilə birləşdirilmiş səthli hava soyuducularının (freonların buxarlandırıcıları) və kontaktlı hava soyuducularının (forsunka kameraları) istifadəsinə aşağıdakı hallarda yol verilir:

a) açıq alov istifadə edilməyən otaqlar üçün;

b) buxarlandırıcılar bir soyuducu maşının freonının avtonom sirkulyasiya konturuna qoşulduqda;

c) freonın kütləsi qəza nəticəsində sirkulyasiya konturundan xidmət edilən ən kiçik otağa atıldıqda, cədvəl 3-də göstərilmiş yolverilən qəza qatılığından yuxarı olmadıqda.

 

 

Havasoyuducu bir qrup otağa xidmət etdikdə, bu otaqların hər hansı birində freonun q qatılığı aşağıdakı düsturla müəyyən edilməlidir, q/m³:

,                                                            (8)

burada m - sirkulyasiya konturunda freonun kütləsi, q;

L_e - baxılan otağa verilən xarici havanın sərfi, m³/saat;

V_p - baxılan otağın həcmi, m³;

- bütün otaqlara verilən xarici havanın ümumi sərfi, m³/saat.

9.6. Su (duzlu su) soyuqluq təchizatı sistemləri əsasən çən-akkumulyatorla layihələndirilməlidir.

9.7. Soyuducu qurğuların aparatlarını soyudan suyun temperaturu və keyfiyyəti maşının texniki şərtlərinə müvafiq olaraq qəbul edilməlidir.

9.8. Suyu soyudan boru üzlüklü buxarlandırıcılarda (soyuducu agentin borulararası qaynaması ilə) soyuducu agentin qaynama temperaturu müsbət 2°C-dən, digər buxarlandırıcılar üçün isə mənfi 2°C-dən aşağı qəbul edilməməlidir.

9.9. Hər hansı bir soyuducu maşınında 250 kq və daha çox yağı olan freon soyuducu agentli kompressor tipli soyuducu qurğuların, üstündəki və altındakı otaqlarda daimi və ya müvəqqəti olaraq (qəza hallarından başqa) insan kütləsi olduğu istehsalat, ictimai və inzibati-məişət binalarının otaqlarında yerləşdirilməsinə yol verilmir.

Yaşayış binalarında, tibb müəssisələrində (stasionarlarda), əlilliyi olan şəxslər və ahıllar üçün sosial xidmət müəssisələrində, məktəbəqədər təhsil müəssisələrində və mehmanxanalarda soyuducu qurğuların (avtonom kondisionerlərin soyuducu qurğularından başqa) yerləşdirilməsinə yol verilmir.[4]

9.10. İstehsalat sahələrin soyuqluq təchizatı üçün ammonyak soyuducu agentli soyuducu qurğuların nəzərdə tutulmasına, onları ayrıca binalarda, bitişik tikililərdə və ya birmərtəbəli istehsalat binalarının ayrıca otaqlarında yerləşdirilməsi ilə yol verilir. Kondensatorların və buxarlandırıcıların binanın divarından 2 m-dən az olmayan məsafədə açıq meydançalarda yerləşdirilməsinə yol verilir.

Soyuducu agent ammonyak olduqda, səthli hava soyuducularının istifadə edilməsinə yol verilmir.

9.11. Buxar ejektorlu soyuducu maşınlar açıq meydançalarda və ya istehsalat binalarında yerləşdirilməlidir.

9.12. Bromlu-litiumlu soyuducu maşınlar açıq meydançalarda yerləşdirilməlidir. Bromlu-litiumlu maşınları müxtəlif təyinatlı binaların ayrıca otaqlarında yerləşdirilməsinə yol verilir.

9.13. Texniki-iqtisadi cəhətdən əsaslandırıldıqda kompressorlu və absorbsiyalı soyuducu maşınlar istilik nasosunun sikli üzrə iş üçün istifadə edilməlidir.

9.14. Bromlu-litiumlu və buxar ejektorlu soyuducu maşınların və istilik nasoslarının yerləşdiyi otaqlar, soyuducu agent freon olduqda Д kateqoriyasına, soyuducu agent ammonyak olduqda isə Б kateqoriyasına aid edilməlidir. Yağın saxlanılması ayrıca otaqda nəzərdə tutulmalıdır.

9.15. Qoruyucu klapanlardan freonun atılma borularının çıxış ucu pəncərələrdən, qapı və hava qəbuledici qurğulardan 2 m-dən artıq, yer səthindən isə 5 m-dən artıq hündürlükdə olmalıdır. Soyuducu agent üzü yuxarı istiqamətdə atılmalıdır.

Ammonyakın atılma borularının ucu, 50 m radiusda yerləşən ən hündür binanın dam örtüyündən 3 m-dən artıq hündürlüyə çıxarılmalıdır.

9.16. Soyuducu qurğuların otağında izafi istiliyi xaric etməyə hesablanmış ümumi mübadilə ventilyasiya nəzərdə tutulmalıdır.

Bu halda aşağıdakıları təmin edən mexaniki sorucu ventilyasiya sistemləri nəzərdə tutulmalıdır:

a) 11, 12, 22, 500, 502 tipli freonlar istifadə olunarkən havadəyişmənin 1 saatda 3 mislindən, qəza halında isə 5 mislindən az olmayaraq;

b) ammonyak istifadə olunarkən havadəyişmənin 1 saatda 4 mislindən, qəza olduqda isə 11 mislindən az olmayaraq.

10. Hava tullantıları

10.1. İstehsalat sahələrinin yerli sorma və ümumi mübadilə ventilyasiya sistemləri ilə xaric edilən və zərərli maddələrlə çirklənmiş hava (bundan sonra - toz-qaz hava qarışığı) atmosferə atılmazdan əvvəl təmizlənməlidir. Bundan başqa zərərli maddələrin qalıq miqdarları atmosferdə yayılmalıdır. Qüvvədə olan normativ sənədlərinə müvafiq olaraq, digər tullantılardan olan fon qatılıqlarını nəzərə alaraq, baxılan obyektin ventilyasiya tullantılarından atmosferdə zərərli maddələrin qatılıqları aşağıdakı qiymətlərdən artıq olmamalıdır:

a) yaşayış məntəqələrinin atmosfer havasında zərərli maddələrin birdəfəlik maksimal yolverilən qatılıqlarından (bundan sonra - YVQ_n) və ya 0,8×YVQ_n-dan – kurortların sanitar-mühafizə zonalarında, iri sanatoriyalarda, istirahət evlərində və şəhərlərin istirahət zonalarında və ya baxılan obyekt üçün müəyyən edilmiş daha kiçik qiymətlərdən. Birdəfəlik maksimal qatılıqları müəyyən edilməmiş zərərli maddələr üçün YVQ_n əvəzinə yaşayış məntəqələrinin atmosfer havasında zərərli maddələrin orta gündəlik yolverilən qatılıqları qəbul edilməlidir;

b) istehsalat sahələrinin işçi zonası üçün zərərli maddələrin yolverilən qatılıqlarının 0,3-dən (bundan sonra - YVQ_w,z), - istehsalat və inzibati-məişət binalarının sahələrinə hava qəbuledici qurğulardan, açılan pəncərə və boşluqlardan daxil olan havada.

10.2. Bənd 10.1-in tələbləri ödənildikdə və ya layihənin “Atmosfer havasının çirklənmədən qorunması” bölməsinə müvafiq olaraq tullantıların təmizlənməsi tələb olunmadıqda, təbii ventilyasiya sistemlərindən, həmçinin gücü az olan mexaniki ventilyasiya sistemlərindən atılan toz-qaz hava qarışığının təmizlənməsinin nəzərdə tutulmamasına yol verilir.

Qəza ventilyasiya sistemlərindən zərərli maddələrin atmosferdə yayılması layihənin texnoloji hissəsinin məlumatlarına əsasən layihələndirilməlidir.

10.3. Binanın dam örtüyündə, diametri 20 m dairə sahəsinin həddində yerləşmiş bir mənbə və ya mənbələr qrupunu əvəz edən şərti mənbədən atılan toz-qaz hava qarışığının ümumi sərfi L ≤ 10 m³/s, bir və ya şərti mənbə üçün qatılığı q, mq/m³, hər bir zərərli maddə üzrə q₁, q₂ və q₃ qiymətlərindən çox olmayan, toz üçün isə 100 mq/m³-dan çox olmayan mənbə az güclü ventilyasiya mənbəsi hesab edilir. q₁, q₂ və q₃-ün qiymətləri aşağıdakı düsturlarla müəyyən edilməlidir:

,                                                           (9)

,                                                                (10)

,                                                       (11)

burada Н - atılma mənbəyinin çıxışının yer səthindən olan hündürlüyü, m; mənbələr qrupunun hündürlüyü şərti mənbənin hündürlüyü kimi müəyyən edilir və qrupun bütün mənbələrinin hündürlüklərinin orta hesabi qiymətinə bərabər qəbul edilir;

D - atılma mənbəyinin çıxışının diametri, m; mənbələr qrupu üçün şərti mənbənin çıxış diametri aşağıdakıya bərabərdir:

                                    (12)

əgər mənbənin çıxışı dairəvi deyilsə, onda D kimi  düsturu ilə müəyyən edilən diametr qəbul edilməlidir, burada A - mənbənin çıxışının en kəsiyi sahəsidir, m²;

 L_con - atılan zərərli maddələrin qatılığını azaltmaq üçün atmosfer havasının şərti sərfi; atılma mənbəyindən yaşayış mətəqəsinin sərhəddinə qədər məsafə 50, 100, 300, 500 m və daha çox olduqda havanın şərti sərfi müvafiq olaraq 60, 250, 2000, 6000 m³/s-ə bərabərdir;

      L - bir və ya şərti mənbə üçün atılan toz-qaz hava qarışığının sərfi, m³/s;

       l - bir mənbənin çıxışı ilə xarici havanın qəbuledici qurğusu arasındakı üfüqi məsafə, m; l<10×D olduqda  l=10×D; l > 60×D olduqda isə l=60×D qəbul edilməlidir.

i sayda mənbələr qrupu üçün şərti mənbədən hava qəbuledici qurğuya qədər məsafə l bərabərdir:

,                                                (13)

burada l_a, l_b, ..., l_i - qrupun hər bir mənbəyindən üfüqi məsafə (küləyin istiqaməti xarici havanın baxılan qəbuledici qurğuya tərəf olduqda, mənbələrdən çıxan şırnaqların oxları onun qabaritlərinə daxil olduqda), m;

                 K - əlavə 23 üzrə müəyyən edilən, şırnaqda zərərli maddələrin azalmasını xarakterizə edən əmsal;

                 q_n, q_w,z - müvafiq olaraq yaşayış yerlərinin və işçi zonanın havasına görə zərərli maddələrin yolverilən qatılıqları, mq/m³.

Bir mənbə və şərti mənbə üçün, onlardan atılan (cəmlənmiş təsir effektinə malik) zərərli maddələrin bir maddəyə gətirilmiş şərti q qatılığı aşağıdakı kimi müəyyən edilir, mq/m³:

a) aşağıdakı düsturla q₁ və q₂ ilə müqayisə edildikdə:

.                                              (14)

b) aşağıdakı düsturla q₃ ilə müqayisə edildikdə:

,                                             (15)

burada q₁...q_i - cəmlənmiş təsir effektinə malik zərərli maddələrin qatılıqları, mq/m³;

; - cəmlənmiş təsir effektinə malik zərərli maddələr üçün müvafiq olaraq YVQ_n və YVQ_w,z.

      1...i - işçi zonanın havasına görə cəmlənmiş təsir effektinə malik zərərli maddələrin sayı.

Cəmlənmiş təsir effektinə malik zərərli maddələrin mənbəsi üçün (9) - (12) düsturlarındakı q_n və q_w,z şərti q qatılığı (mq/m³) müəyyən edilən maddənin YVQ_n və YVQ_w,z-na bərabər qəbul edilir.

10.4. Mexaniki ventilyasiya sistemlərindən toz-qaz hava qarışığının tullantıları, zontsuz boru və ya şaxtalardan, şaquli olaraq yuxarı istiqamətdə atılmalıdır:

a) umumi mübadilə ventilyasiya ilə A və Б kateqoriyalı otaqlardan və ya 1-ci, 2-ci sinif təhlükəli zərərli maddələri və pis iyli maddələri xaric edən sistemlərdən;

b) zərərli və pis iyli maddələrin və partlayış təhlükəli qarışıqların yerli sorucu sistemlərindən.

10.5. İstehsalat sahələrinin ventilyasiya sistemlərindən tullantıların atmosferə atılma yerləri hesablama ilə müəyyənləşdirilməli və ya xarici havanın qəbiledici qurğularından üfüqi istiqamətdə 10 m-dən az olmamaqla, üfüqi məsafə 10 m-dən az olduqda isə şaquli istiqamətdə 6 m məsafədə yerləşdirilməlidir. Bundan başqa, zərərli maddələrin yerli sorma sistemlərindən atılma yerləri, binanın ən hündür çıxıntısına qədər məsafə 10 m-dən az olduqda, dam örtüyünün daha hündür hissəsindən 2 m-dən az olmayaraq hündürlükdə yerləşdirilməlidir.

Qəza ventilyasiya sistemlərindən tullantıların atılma yerləri, yerdən borunun çıxışının aşağı kənarına qədər 3 m-dən az olmayaraq məsafədə nəzərdə tutulmalıdır.

10.6. Partlayış təhlükəli buxar-qaz hava qarışığının yerli sorma sistemlərinin atılma mənbələrindən mümkün alışma mənbələrinin (qığılcım, yüksək temperaturlu qaz ) ən yaxın nöqtəsinə qədər məsafə l_z aşağıdakı düsturla müəyyən ediləndən az olmayaraq qəbul edilməlidir:

 ≥ 10,                                                                        (16)

burada D - tullantı mənbəyi çıxışının diametri, m;

   q - yanar qazların, buxarların, tozun tullantı mənbəyinin çıxışında qatılığı, mq/m³;

          q_z - yanar qazların, buxarların və tozun, onlarda AYHAQ-ın 10 %-inə bərabər olan qatılığı, mq/m³.

10.7. Əgər boru və ya şaxtalardan birində yanar maddələrin çökməsi və ya tullantılar qarışdıqda partlayış təhlükəli tərkib əmələ gəlməsi mümkün olduqda, sorucu ventilyasiya sistemlərindən tullantıların atılmaları ayrıca layihələndirilməlidir.

Belə tullantıların bir boru və ya şaxta ilə xaric edilməsinə, hər bir havakəmərinin birləşmə yerindən çıxışın ağzına qədər odadavamlılıq həddi 0,5 saat olan şaquli qoruyucu hörgü qatı nəzərdə tutulmaqla, yol verilir.

11. Təkrar enerji ehtiyatların istiliyindən istifadə edilməsi

11.1. İsitmə, ventilyasiya və havanın kondisiyalaşdırılması sistemləri təkrar enerji ehtiyatların (bundan sonra - TEE) istiliyindən istifadə etməklə layihələndirilməlidir:

a) ümumi mübadilə ventilyasiya və yerli sorma sistemləri ilə xaric edilən havadan;

b) isitmə, ventilyasiya və havanın kondisiyalaşdırılması üçün yararlı olan, texnoloji qurğulardan verilən istilik və soyuqluq daşıyıcılarından.

Təbii ventilyasiya sistemlərinin havasının istiliyindən istifadə edilməsinin layihələndirilməməsinə yol verilir.

11.2. İsitmə, ventilyasiya və havanın kondisiyalaşdırılması sistemləri üçün TEE-dən istifadənin məqsədəuyğunluğu və TEE-nin istiliyinin (soyuqluğunun) utilizasiya sxemlərinin, istilik utilizasiya avadanlığının və istilik nasos qurğularının seçilməsi, TEE-nin daxil olmasının və sistemlərdə istilik istehlakının qeyri-müntəzəmliyi nəzərə alınmaqla, texniki-iqtisadi hesabatla əsaslandırılmalıdır. Layihə həllərinin səmərəliliyi eyni olduqda (gətirilmiş xərclərə görə + 5 % həddində), yanacağa daha çox qənaət edən layihə həlli qəbul edilməlidir.

11.3. TEE-nin istiliyini (soyuqluğunu) istifadə etdikdə vurucu havada zərərli maddələrin qatılığı bənd 5.12-də göstəriləndən yuxarı olmamalıdır.

11.4. Hava ilə hava və qaz ilə hava istilik utilizatorlarında havakəmərlərinin birləşdiyi yerlərdə vurucu havanın təzyiqinin, xaric edilən havanın və ya qazın təzyiqindən yuxarı olması təmin edilməlidir. Bu zaman maksimal təzyiq fərqi, istilik utilizasiya avadanlığının texniki şərtləri ilə yolverilən qiymətdən yuxarı olmamalıdır.

Hava ilə hava və ya qaz ilə hava istilik utilizatorlarında qurğunun konstruktiv xüsusiyyətləri ilə əlaqədar zərərli maddələrin daşına bilməsi nəzərə alınmalıdır.

11.5. Hava ilə hava istilik utilizatorlarında (həmçinin istilik borulu istilik utilizatorlarında) vurucu havanın qızdırılması (soyudulması) üçün aşağıda göstərilən hava istifadə edilməməlidir:

a) A və Б kateqoriyalı otaqlardan; partlayışdan mühafizə sistemli avadanlıq istifadə olunduqda A və Б kateqoriyalı otaqlardan xaric edilən havadan, bu otaqlara verilən havanın qızdırılması üçün istifadə edilməsinə yol verilir;

b) partlayış təhlükəli qarışıqların yerli sorma sistemindən və ya tərkibində 1-ci sinif təhlükəli maddələr olan havadan. Partlayış təhlükəsi olmayan toz-hava qarışıqlarının yerli sorma sistemlərinin havasından istifadə edilməsinə, qarışıqlar tozdan təmizləndikdən sonra yol verilir;

c) istilik mübadilə səthlərində çökən və ya kondensasiya olunan 1-ci və 2-ci sinif təhlükəli və ya kəskin iyli maddələr olduqda (regenerativ istilik utilizatorlarında, həmçinin istilik borularının bazasında olan istilik utilizatorlarında);

ç) xəstəlik törədən bakteriyalar, viruslar, göbələklər dövlət sanitariya-epidemioloji xidmətinin müəyyən etdiyi təhlükəli qatılıqlarda olduqda.

11.6. Vurucu havanın istilik utilizatorlarında qızdırılması (soyudulması) üçün, dövlət sanitariya-epidemioloji xidməti ilə razılaşdırmaqla, germetik boru kəmərlərinin və istilik mübadiləedicilərin daxilində aralıq istilikdaşıyıcı kimi istifadə edilən zərərli və yanar maye və qazların istiliyindən istifadə edilməsinə yol verilir; razılaşdırılma olmadıqda, tərkibində 1-ci, 2-ci və 3-cü sinif təhlükəli və ya qəza nəticəsində otağa yayıldıqda YVQ-nı ötə bilən zərərli maddələri olmayan istilikdaşıyıcılı əlavə kontur istifadə edilməlidir.

11.7. Kontaktlı istilik utilizatorlarında (nəmləndirmə kameralarında) vurucu havanın qızdırılması (soyudulması) üçün içməli su və ya tərkibində zərərli maddələr olmayan sulu məhlullar istifadə edilməlidir.

11.8. Tərkibində çökən toz və aerozollar olan ventilyasiya havasının istiliyindən (soyuqluğundan) istifadə edildikdə, istilik utilizasiya avadanlığının texniki şərtlərinə görə yol verilən qatılığa qədər havanın təmizlənməsi, həmçinin istilik mübadilə səthlərinin çirklənmələrdən təmizlənməsi nəzərdə tutulmalıdır.

11.9. TEE-nin istiliyinin utilizasiyası sistemlərində, aralıq istilikdaşıyıcının donmaması və istilik utilizasiya qurğularının istilik mübadilə səthində buzlaşmanın əmələ gəlməməsi üçün mühafizə tədbirləri nəzərdə tutulmalıdır.

11.10. Ventilyasiya sistemlərindən və texnoloji avadanlıqdan TEE-nin istiliyini (soyuqluğunu) istifadə edən sistemlər üçün ehtiyat istilik-soyuqluq təchizatı texniki-iqtisadi hesabatla əsaslandırıldıqda nəzərdə tutulmalıdır.

12. Elektrik təchizatı və avtomatlaşdırma

12.1. İsitmə, ventilyasiya və havanın kondisiyalaşdırılması sistemlərinin elektrik qəbulediciləri, binanın texnoloji və mühəndis qurğularının elektrik qəbulediciləri ilə eyni kateqoriyalı nəzərdə tutulmalıdır.

Qəza ventilyasiya və tüstü əleyhinə mühafizə sistemlərinin elektrik təchizatı, yanğından sonra (bax bənd 8.13) qazların və tüstünün xaric edilmə sistemləri istisna olmaqla, I kateqoriyalı nəzərdə tutulmalıdır. I kateqoriyalı elektrik qəbuledicilərinin, yerli şəraitə görə iki müstəqil mənbədən qıdalandırılması mümkün olmadıqda, bir mənbədən iki transformatorlu yarımstansiyanın müxtəlif transformatorlarından və ya biri-birinə yaxın bir transformatorlu iki yarımstansiyadan qidalandırılmasına yol verilir. Bu halda yarımstansiyalar müxtəlif traslarla çəkilmiş müxtəlif qidalandırıcı xətlərə qoşulmalı və aşağı gərginlik tərəfdən ehtiyatın avtomatik qoşulma qurğusu nəzərdə tutulmalıdır.

12.2. Tüstü əleyhinə mühafizə sistemləri ilə təchiz edilmiş bina və otaqlarda yanğın əleyhinə avtomatik siqnalizasiya sistemi nəzərdə tutulmalıdır.

12.3. Avtomatik yanğınsöndürmə qurğuları və ya avtomatik yanğın siqnalizasiyası ilə təchiz edilmiş bina və otaqlar üçün ventilyasiya, havanın kondisiyalaşdırılması və hava ilə isitmə sistemlərinin (bundan sonra – ventilyasiya sistemləri) elektrik qəbuledicilərinin (işıqlandırmanın birfazalı şəbəkəsinə qoşulan elektrik qəbulediciləri istisna olmaqla), həmçinin aşağıdakıların təmin edilməsi üçün bu qurğularla olan tüstü əleyhinə mühafizə sisteminin avtomatik bloklama nəzərdə tutulmalıdır:

a) A və Б kateqoriyalı otaqların tambur-şlüzlərinə hava verən sistemlərdən başqa, yanğın vaxtı digər ventilyasiya sistemlərinin dayandırılması;

b) yanğın vaxtı tüstü əleyhinə qəza sisteminin (bənd 8.13-də göstərilən sistemlər istisna olmaqla) qoşulması;

c) yanğın baş vermiş otaqda və ya tüstü zonasında və ya yanğın olan mərtəbənin dəhlizində tüstü klapanlarının açılması və odsaxlayıcı klapanların bağlanması.

Tüstü əleyhinə mühafizə üçün nəzərdə tutulmuş və ya istifadə olunan şaxtaların, fənər və pəncərələrin tüstü və odsaxlayıcı klapanlarının, xəfənglərinin açılan qurğuları avtomatik, məsafədən və əl ilə (quraşdırıldığı yerdə) idarə olunmalıdır.

Qeyd:

1. Ventilyasiya sistemlərinin qismən və ya tam dayandırılması texnoloji tələblərə görə müəyyən edilməlidir.

2. Yanğın vaxtı yalnız əl ilə siqnalizasiya sistemi olan otaqlar üçün, məsafədən idarə edilən bu otaqlara xidmət edən ventilyasiya sistemlərinin dayandırılması və tüstü əleyhinə mühafizə sistemlərinin qoşulması nəzərdə tutulmalıdır.

12.4. Yanğın avtomatik siqnalizasiyasına malik otaqlar, xidmət etdiyi otaqlardan kənarda yerləşdirilmiş, məsafədən idarəetmə qurğuları ilə təchiz edilməlidir.

A və Б kateqoriyalı otaqlarda bütün ventilyasiya sistemlərinin eyni vaxtda dayandırılması tələb olunduqda, məsafədən idarəetmə qurğuları binanın xaricində nəzərdə tutulmalıdır.

В kateqoriyalı otaqların sahəsi ən azı 2500 m² olan ayrıca zonalarının ventilyasiya sistemlərinin məsafədən dayandırılmasının nəzərdə tutulmasına yol verilir.

12.5. A və Б kateqoriyalı otaqların isitmə və ventilyasiya sistemlərinin avadanlığı, metal boru kəmərləri və havakəmərləri, həmçinin partlayış təhlükəli qarışıqları xaric edən yerli sorma sistemləri üçün ПУЭ-nin tələblərinə uyğun olaraq yerlə birləşdirmə nəzərdə tutulmalıdır.

12.6. Sistemlərin avtomatlaşdırma və nəzarət səviyyəsi texnoloji tələblərə və iqtisadi məqsədəuyğunluğa görə seçilməlidir.

12.7. İstilikdaşıyıcının (soyuqluq daşıyıcının) və havanın aşağıdakı parametrlərinə sistemlərdə nəzarət edilməlidir:

a) daxili istilik təchizatı sistemində - vurucu ventilyasiya avadanlığı üçün olan otaqda ümumi verici və qayıdıcı boru kəmərlərindəki istilikdaşıyıcının temperaturu və təzyiqinə; istilik mübadilə qurğularının çıxışında – temperatura və təzyiqə;

b) yerli qızdırıcı cihazlarla isitmə sistemində - nəzarət olunan otaqlarda havanın temperaturuna (layihənin texnoloji hissəsinin tələbinə görə);

c) hava ilə isitmə və vurucu ventilyasiya sistemlərində - vurulan havanın temperaturuna və nəzarət olunan otaqda havanın temperaturuna (layihənin texnoloji hissəsinin tələbinə görə);

ç) hava duşlanması sistemində - verilən havanın temperaturuna;

d) kondisiyalaşdırma sistemində - xarici, resirkulyasiya olunan, nəmləşdirmə kamerasından və ya səthli hava soyuducusundan sonra vurulan havanın və otaqlardakı havanın temperaturuna; otaqlarda havanın nisbi rütubətliyinə (tənzimləndikdə);

e) soyuqluq təchizatı sistemində - hər bir istilik mübadilə aparatından və ya qarışdırıcı qurğudan əvvəl və sonra soyuqluq daşıyıcısının temperaturuna, ümumi boru kəmərində soyuqluq daşıyıcısının təzyiqinə;

ə) filtrli, statik təzyiq kameralı, istilik utilizatorlu ventilyasiya və kondisiyalaşdırılma sistemlərində - havanın təzyiqinə və təzyiq fərqinə (avadanlığın texniki şərtlərinin tələbinə və ya istismar şərtlərinə görə).

12.8. Məsafədən nəzarət edilən cihazlar əsas parametrlərin ölçülməsi üçün nəzərdə tutulmalıdır; digər parametrlərin ölçülməsi üçün isə yerli cihazlar (səyyar və ya stasionar) nəzərdə tutulmalıdır.

Avadanlığı bir otaqda yerləşdirilmiş sistemlər üçün verici boru kəmərində temperaturun və təzyiqin ölçülməsi üçün bir ümumi cihaz, avadanlığın qayıdıcı kəmərlərində isə fərdi cihazlar nəzərdə tutulmalıdır.

12.9. Avadanlığın iş vəziyyəti haqqında (“Qoşulub”, “Qəza”) siqnalizasiya aşağıdakı sistemlər üçün nəzərdə tutulmalıdır:

a) təbii havalandırılması olmayan istehsalat, inzibati-məişət və ictimai binaların otaqlarının ventilyasiyası;

b) 1-ci və 2-ci sinif təhlükəli zərərli maddələrin və ya partlayış təhlükəli qarışıqların xaric edilməsi üçün yerli sormalar;

c) A və Б kateqoriyalı otaqların ümumi mübadilə sorucu ventilyasiya;

ç) A və Б kateqoriyalı anbar otaqlarının nəzarət edilən parametrlərinin normadan kənara çıxması qəzaya səbəb ola biləcəyi halda ümumi mübadilə sorucu ventilyasiya.

Qeyd. Təbii havalandırılması olmayan otaqlara olan tələblər sanitar qovşaqlarına, tütün çəkilən otaqlara, qarderob otaqlarına və digər oxşar otaqlara aid edilmir.

12.10. İsitmə, ventilyasiya və kondisiyalaşdırılma sistemlərində məsafədən nəzarət və əsas parametrlərin qeydiyyatı texnoloji tələblərə uyğun olaraq layihələndirilməlidir.

12.11. Parametrlərin avtomatik tənzimlənməsi aşağıdakı sistemlər üçün layihələndirilməlidir:

a) bənd 6.11-ə uyğun yerinə yetirilmiş isitmə;

b) hava ilə isitmə və hava duşlandırılması;

c) dəyişən hava sərfi, həmçinin xarici və resirkulyasiya hava qarışığının dəyişən sərfi ilə işləyən vurucu və sorucu ventilyasiya;

ç) əsaslandırıldıqda vurucu ventilyasiya;

d) kondisiyalaşdırılma;

e) soyuqluq təchizatı;

ə) otaqlarda havanın əlavə olaraq yerli nəmləşdirilməsi.

Qeyd. İctimai, inzibati-məişət və istehsalat binaları üçün istilik sərfinin azalmasını təmin edən parametrlərin proqram təminatı əsasında tənzimlənməsi nəzərdə tutulmalıdır.

12.12. Havanın parametrlərinin nəzarəti və tənzimlənməsi vericiləri, qızdırılmış və ya soyudulmuş səthlərin və vurucu hava şırnaqlarının təsirinə məruz qalmayan yerlərdə, otağın xidmət edilən və ya işçi zonasında yerləşdirilməlidir. Resirkulyasiya (və ya sorucu) havakəmərlərində havanın parametrləri otaqdakı havanın parametrlərindən fərqlənmədikdə və ya sabit qiymətdə fərqləndikdə, vericilərin həmin havakəmərlərində yerləşdirilməsinə yol verilir.

12.13. Aşağıdakılar üçün avtomatik bloklama nəzərdə tutulmalıdır:

a) ventilyatorlar işə qoşulduqda və dayandırıldıqda, xarici havanın klapanlarının açılması və bağlanması;

b) havakəmərləri ilə birləşdirilmiş ventilyasiya sistemlərindən biri sıradan çıxdıqda, sistemin tam və ya qismən qarşılıqlı əvəz edilə bilməsi üçün klapanların bağlanması və açılması;

c) qaz yanğınsöndürmə qurğuları ilə mühafizə edilən otaqların ventilyasiya sistemlərinin ventilyatorları dayandırıldıqda, bu otaqların havakəmərlərindəki klapanların bağlanması (bax bənd 8.13);

ç) əsas avadanlıq sıradan çıxdıqda ehtiyat avadanlığın işə qoşulması;

d) havaqızdırıcılar və isitmə aqreqatları işə qoşulduqda və dayandırıldıqda, istilikdaşıyıcının verilməsi və dayandırılması;

e) otağın işçi zonasında zərərli maddələrin qatılığı YVQ-dan yuxarı olduqda, həmçinin otağın havasında qaz, buxar, toz-hava qarışığının qatılığı AYHAQ-ın 10 %-indən yuxarı olduqda qəza ventilyasiya sistemlərinin işə qoşulması.

12.14. Bənd 7.18 və 7.19-da göstərilən, ehtiyat ventilyatorları olmayan yerli sorma və ümumi mübadilə ventilyasiya sistemlərin ventilyatorlarının texnoloji avadanlıqla avtomatik bloklanması ventilyator sıradan çıxdıqda avadanlığın dayandırılmasını, texnoloji avadanlığı dayandırmaq mümkün olmadıqda isə qəza siqnalizasiyasının qoşulmasını təmin etməlidir.

12.15. Xarici və ya vurucu havanın dəyişən sərfli sistemləri üçün xarici havanın minimal sərfini təmin edən bloklama qurğuları nəzərdə tutulmalıdır.

12.16. Havanın təmizlənməsi yaş toztutucularda aparılan sorucu ventilyasiya üçün aşağıdakıların təmin edilməsi ilə toztutuculara su verən qurğu ilə ventilyatorun avtomatik bloklama nəzərdə tutulmalıdır:

a) ventilyator işə qoşulduqda suyun verilməsinin;

b) suyun verilməsi dayandıqda və ya toztutucuda suyun səviyyəsi aşağı düşdükdə ventilyatorun dayandırılmasının;

c) su olmadıqda və ya toztutucuda suyun səviyyəsi verilmiş qiymətdən aşağı düşdükdə ventilyatorun işə qoşula bilməməsinin.

12.17. Hava pərdəsinin işə qoşulması darvazaların, qapı və texnoloji boşluqların açılması ilə bloklaşdırılmalıdır. Hava pərdəsinin avtomatik dayandırılması darvazalar, qapı və texnoloji boşluqlar bağlandıqdan və otaqda havanın normalaşdırılmış temperaturu bərpa edildikdən sonra, suyun donmamasını təmin edən istilikdaşıyıcının sərfini minimal miqdara qədər azaltmaqla, nəzərdə tutulmalıdır.

12.18. Havaqızdırıcılarda suyun donmasından avtomatik mühafizə, ilin qış mövsümü üçün xarici havanın hesabi temperaturu mənfi 5°C və daha aşağı olan rayonlar üçün (B parametrləri) nəzərdə tutulmalıdır.

12.19. Texnoloji proseslərin və ya mühəndis avadanlığın işinin dispetçerləşdirilməsi nəzərdə tutulmuş istehsalat, yaşayış, ictimai və inzibati-məişət binaları üçün dispetçerləşdirilmə sistemləri layihələndirilməlidir.

12.20. Kondisiyalaşdırılmada meteoroloji şəraitin saxlanılma dəqiqliyi (əgər xüsusi tələblər yoxdursa), aşağıdakı sistemlər üçün vericilərin quraşdırılma nöqtələrində qəbul edilməlidir:

a) birinci və ikinci sinif üçün temperatura görə ±1°C və nisbi rütubətliyə görə ±7 %;

b) yerli kondisionerlərlə və birbaşa təsirli fərdi temperatur tənzimləyicili qarışdırıcılarla ±2°C.

13. Həcm-planlaşdırma və konstruktiv həllər

13.1. İlin yay mövsümündə istehsalat otaqlarına havanın təbii olaraq daxil olması üçün, açılan boşluqlar və ya pəncərələr döşəmədən və ya iş meydançasından boşluğun altına qədər 1,8 m-dən çox olmayan hündürlükdə, qış mövsümündə isə ən azı 3,2 m hündürlükdə yerləşdirilməlidir.

Yaşayış, ictimai və inzibati-məişət binalarında vurucu havanın verilməsi üçün açılan nəfəsliklər, xəfənglər və digər qurğular nəzərdə tutulmalıdır.

13.2. İstehsalat və ictimai binaların, döşəmədən və ya iş meydançasından 2,2 m və daha çox hündürlükdə işıq boşluqlarında yerləşdirilmiş pəncərə laylarının, xəfənglərin və ya jalüzlərin məsafədən və əl ilə açılması üçün istifadə olunan qurğular otağın işçi və ya xidmət edilən zonasında, yanğın zamanı tüstünün xaric edilməsi üçün istifadə edilənlər isə bu otaqlardan kənarda yerləşdirilməlidir.

13.3. Döşəmədən və ya yer səthindən 1,8 m-dən artıq hündürlükdə yerləşdirilən avadanlığa, armatura və cihazlara xidmət etmək üçün təhlükəsizlik texnikası qaydalarına uyğun olaraq stasionar pilləkən və meydançalar layihələndirilməlidir.

Armaturların, cihazların, ventilyasiya və isitmə aqreqatlarının, həmçinin fərdi kondisionerlərin təmiri və xidməti üçün təhlükəsizlik texnikası qaydalarının tələblərinə əməl etməklə səyyar qurğularından istifadə edilməsinə yol verilir.

13.4. Xarici qapılardan 3 m-dən və darvazalardan 6 m-dən az məsafədə yerləşmiş daimi iş yerləri soyuq havanın təsirindən arakəsmələr və ya ekranlarla mühafizə edilməlidir.

13.5. Ventilyasiya və soyuducu avadanlıqlarının təmiri və onlara xidmət edilməsi məqsədilə bənd 7.106-da nəzərdə tutulmuş yükqaldırıcı maşınlar üçün inşaat konstruksiyaları hazırlanmalıdır.

13.6. Yanğın əleyhinə divarın (bax bənd 7.100) arxasında yerləşdirilmiş ventilyasiya avadanlığı otağının qoruyucu konstruksiyaları üçün odadavamlılıq həddi 0,75 saat, qapıları üçün isə 0,6 saat nəzərdə tutulmalıdır.

13.7. Ventilyasiya və ya soyuducu avadanlığının quraşdırılması və sökülməsi (və ya onların hissələrinin dəyişdirilməsi) üçün quraşdırma boşluqları nəzərdə tutulmalıdır.

14. Su təchizatı və kanalizasiya

14.1. Vurucu və resirkulyasiya havasının emalı üçün istifadə olunan sulama, nəmləşdirmə və digər qurğuların kameralarının su təchizatı üçün ГОСТ 2874-ə uyğun olan içməli su istifadə edilməlidir.

14.2. Ventilyasiya və kondisiyalaşdırılma sistemlərinin nəmləşdirmə və digər qurğularında sirkulyasiya edən su filtrasiya edilməlidir. Yüksək sanitariya tələbləri olduqda suyun bakterisid təmizlənməsi nəzərdə tutulmalıdır.

14.3. Texniki su sorucu sistemlərin (resirkulyasiya sistemləri istisna olmaqla) yaş toztutucuları üçün, həmçinin vurucu və istilik utilizasiya qurğularının yuyulması üçün nəzərdə tutulmalıdır.

14.4. İsitmə, istilik və soyuqluq təchizatı sistemlərinin boşaldılması və kondensatın kənarlaşdırılması üçün suyun kanalizasiyaya axıdılması nəzərdə tutulmalıdır.

14.5. Soyuducu qurğuların aparatlarını soyudan suyun keyfiyyəti soyuducu maşınların texniki tələblərinə görə qəbul edilməlidir.

 

Əlavə 1

məcburi olan

Yaşayış, ictimai və inzibati-məişət otaqlarının xidmət edilən zonasında havanın temperaturunun, nisbi rütubətliyinin və hərəkət sürətinin yolverilən normaları

 

 

Əlavə 2

məcburi olan

 

İstehsalat sahələrinin daimi və müvəqqəti iş yerlərində

havanın hesabi temperaturu, nisbi rütubətliyi və hərəkət sürəti

 

 

Əlavə 3

məcburi olan

 

Hava duşlanmasında havanın temperaturunun və hərəkət sürətinin hesabi normaları

 

 

Əlavə 4

tövsiyə olunan

 

İşçi zonada havanın normalaşdırılan temperaturuna ekvivalent olan otaqdakı havanın temperaturunun və qızdırıcının (və ya soyuducunun) şüalanma səthinin hesablanması üçün nomoqram

Nomoqram, şüalanma səthlərinin işçidən üfüqi istiqamətdə 1,5 m və şaquli istiqamətdə 1 m məsafədə yerləşdiyi, qızdırıcı və ya soyuducunun səthinin 0,5 m² və daha çox olduğu və iş yerində havanın hərəkət sürətinin 0,5 m/s-dən çox olmadığı qəbul edilməklə qurulmuşdur.

         t_n - istehsalat sahəsində daimi iş yerində havanın normalaşdırılan temperaturu, °C;

          D, O, X - otaqda olan havanın t_p temperaturunun müəyyən edilməsi üçün sınma xətləri; havanın temperaturunun normalaşdırılan yolverilən D və ya optimal O qiymətlərində və səthinin temperaturu t₁ olan şüalanan qızdırıcı ilə işçinin bədəninin qızdırılmasında və havanın normalaşdırılan X optimal temperaturunda səthinin temperaturu t₁ olan şüalanan soyuducu ilə işçinin bədəninin soyudulmasında;

  D₁-D₄, O₁-O₄ - iş yerində havanın yolverilən və optimal temperaturlarına uyğun və qızdırıcının yerləşməsindən (yuxarıda – D₁, O₁, yanda bir tərəfli D₂, O₂, yanda iki tərəfli D₃, O₃ və yanda üç tərəfli – D₄, O₄) asılı olaraq şüalanan qızdırıcının səthinin temperaturunun müəyyən edilməsi üçün sınma xətləri;

   X₁-X₄ - yuxarıda göstərilən yerləşməyə uyğun olaraq şüalanan soyuducunun səthinin temperaturunun müəyyən edilməsi üçün sınma xətləri.

 

Əlavə 5

məcburi olan

 

Yaşayış, ictimai və inzibati-məişət otaqlarının xidmət edilən zonasında havanın temperaturunun, nisbi rütubətliyinin və hərəkət sürətinin optimal normaları

 

 

Əlavə 6

məcburi olan

 

Şırnaqda havanın normalaşdırılan hərəkət sürətindən

maksimal sürətinə keçid K əmsalları

 

 

Əlavə 7

məcburi olan

 

Vurucu hava şırnağının temperaturunun xidmət edilən və ya işçi zonada

havanın normalaşdırılan temperaturundan yolverilən kənara çıxması

 

 

Əlavə 8

məcburi olan

Xarici havanın hesabi parametrləri

 

 

Əlavə 9

məcburi olan

 

Otaqların qoruyucu konstruksiyalarından olan istilik itkiləri

1. Otaqlarıın əsas və əlavə istilik itkiləri ayrı-ayrı qoruyucu konstruksiyalardan Q istilik itkilərinin cəmi kimi, 10 Vt-a qədər yuvarlaqlaşdırmaqla aşağıdakı düsturla müəyyən edilməlidir, Vt:

                                                       (9.1)

burada A - qoruyucu konstruksiyanın hesabi sahəsi, m²;

R - qoruyucu konstruksiyanın istilikötürməyə müqaviməti, m²∙°C/Vt. Konstruksiyanın istilikötürməyə müqaviməti СНиП II-3 üzrə müəyyən edilməlidir (qrunt üzərində olan döşəmələrdən başqa); qrunt üzərində olan döşəmələr üçün bu əlavənin 3-cü bəndinə uyğun olaraq isidilməyən döşəmələr üçün R=R_c, isidilən döşəmələr üçün isə R=R_h qəbul etməklə;

 t_p - otaqda daxili havanın temperaturu, °C (hündürlüyü 4 m-dən çox olan otaqlarda hündürlükdən asılı olaraq artması nəzərə alınmaqla);

       t_ext  -  xarici konstruksiyalardan istilik itkiləri hesablanarkən ilin qış dövründə xarici havanın  hesabi temperaturu və ya daxili konstruksiyalardan istilik itkiləri hesablanarkan daha soyuq otaqda  daxili havanın temperaturu, °C;

b -  bu əlavənin 2-ci bəndinə uyğun olaraq müəyyən edilən əsas istilik itkilərinin hissələrinə uyğun əlavə istilik itkiləri;

n -  СНиП II-3 üzrə qəbul edilən qoruyucu konstruksiyaların xarici səthinin xarici havaya görə yerləşməsini nəzərə alan əmsal.

2. Xarici qoruyucu konstruksiyalardan əlavə b istilik itkiləri, əsas itkilərdən hissələr üzrə aşağıdakı kimi qəbul edilməlidir:

a) istənilən təyinatlı otaqlarda xarici şaquli və maili (şaquli proyeksiyası) divarları, qapı və pəncərələri şimala, şərqə, şimal-qərbə və şimal-şərqə yönəldikdə – 0,1; cənub-şərqə və qərbə yönəldikdə – 0,05; künc otaqlarında əlavə olaraq divar, qapı və pəncərə üçün onlardan hər hansı biri şimala, şərqə, şimal-qərbə və şimal-şərqə yönəldikdə hər birinə görə – 0,05 və digər hallarda – 0,1;

b) birtipli layihələndirilən otaqlarda divar, qapı və pəncərələrinin hansı cəhətə yönəlməsindən asılı olmayaraq bir xarici divarı olan otaqlar üçün 0,08 və künc otaqları (yaşayış otaqlarından başqa) üçün 0,13, bütün yaşayış otaqları üçün isə 0,13;

c) hava və isti hava pərdələri ilə təchiz edilməyən xarici qapılardan, yerin orta planlaşdırma səviyyəsindən karnizin üstünə, fənərin sorucu boşluğunun mərkəzinə və ya şaxtanın çıxışına qədər olan binaların aşağıdakı H (m) hündürlüyündən asılı olaraq:

0,2 H - aralarında iki tamburu olan üçqat qapılar üçün;

0,27 H - aralarında tambur olan ikiqat qapılar üçün;

0,34 H - tambursuz ikiqat qapılar üçün;

0,22 H - birqat qapılar üçün;

ç) hava və isti hava pərdələri ilə təchiz edilməyən xarici darvazalardan, darvazanın qarşısında tambur olduqda 1, olmadıqda isə 3 bərabər.

Qeyd. Yay mövsümü və ehtiyat üçün nəzərdə tutulmuş xarici qapı və darvazalar üçün bu əlavənin “c” və “ç” yarımbəndləri üzrə əlavə istilik itkiləri nəzərə alınmır.

3. İstilikötürməyə müqavimət aşağıdakılar üçün müəyyən edilməlidir:

a) qrunt üzərində yerləşmiş, istilik qatı olmayan döşəmələr və yer səviyyəsindən aşağıda yerləşmiş divarlar üçün istilikkeçirmə əmsalı λ ≥1,2 Vt/(m²·^oC) olduqda, R_c-ni aşağıdakı kimi qəbul etməklə, xarici divarlara paralel olan 2 m enində zonalar üzrə, m²·^oC/Vt:

 2,1 - I zona üçün;

 4,3 - II zona üçün;

 

Əlavə 9-un davamı

 

 8,6 - III zona üçün;

        14,2 - IV zona üçün (döşəmənin qalan sahəsi üçün);

b) qrunt üzərində olan istilik qatı olan döşəmələr və yer səviyyəsindən aşağıda yerləşmiş divarlar üçün d (m-lə) qalınlığında istilik qatının istilikkeçirmə əmsalı λ_h <1,2 Vt/(m²·^oC)-dən az olduqda, R_h-ı aşağıdakı düstura əsasən qəbul etməklə, m²·^oC/Vt:

                                                          (9.2)

c) laqalar üzərində olan döşəmələr üçün, R_h-ı aşağıdakı düstura əsasən qəbul etməklə, m²·^oC/Vt:

                                                        (9.3)

4. Nəzərə çarpacaq izafi istilik ayrılmaları olan istehsalat sahələrinin qoruyucu konstruksiyalarından itirilən istilik, istilik mənbələri ilə konstruksiyalar arasında şüalanma istilik mübadiləsi nəzərə alınmaqla hesablanmalıdır.

 

Əlavə 10

məcburi olan

 

Otaqların qoruyucu konstruksiyalarından infiltrasiya olunan

 xarici havanın qızdırılmasına sərf olunan istilik

 

1. İnfiltrasiya olunan havanın qızdırılması üçün sərf olunan istilik Q_i aşağıdakı düsturla müəyyən edilməlidir, Vt:

                                                   (10.1)

burada G_i - bu əlavənin 3-cü bəndinə uyğun olaraq müəyyən edilən otağın qoruyucu konstruksiyalarından infiltrasiya olunan havanın sərfi, kq/saat;

   c -  havanın xüsusi istilik tutumu, 1 kC(kq∙°C)-a bərabərdir;

         t_p, t_i - müvafiq olaraq otaqda daxili havanın (hündürlüyü 4 m-dən çox olan otaqlarda temperaturun artması nəzərə alınmaqla orta) və ilin soyuq dövründə (B parametrləri) xarici havanın hesabi temperaturları, °C;

           k - konstruksiyalarda istilik selinin əks axınının təsirini nəzərə alan əmsal olub, divar panellərinin və üçqat çərçivəli pəncərələrin calaqları üçün 0,7, ayrı-ayrı çərçivəli pəncərə və balkon qapıları üçün 0,8, birqat pəncərələr, cütləşmiş çərçivəli pəncərə və balkon qapıları və açıq boşluqlar üçün 1,0 qəbul edilir.

2. İsidilmiş vurucu hava ilə kompensasiya edilməyən təbii sorucu ventilyasiyası olan yaşayış və ictimai binaların otaqlarına infiltrasiya olunan havanın qızdırılması üçün istilik sərfi (10.1) və (10.2) düsturları üzrə alınmış qiymətlərdən böyüyünə bərabər qəbul edilməlidir:

                                                     (10.2)

burada L_n - isidilmiş vurucu hava ilə kompensasiya edilməyən xaric edilən havanın sərfi, m³/saat; yaşayış binaları üçün xüsusi normativ sərf 1 m² yaşayış sahəsi üçün 3 m³/saatdır;

     r - otaqda havanın sıxlığı, kq/m³.

3. Xarici qoruyucu konstruksiyaların kipsizliyindən otağa infiltrasiya olunan havanın G_i sərfi aşağıdakı düsturla müəyyən edilməlidir, kq/saat:

                       (10.3)

burada A₁, A₂ - xarici qoruyucu konstruksiyaların, müvafiq olaraq təbii işıq düşən boşluqların (pəncərə, balkon qapıları, fənərlər) və digər konstruksiyaların sahələri, m²;

          A₃ -  xarici qoruyucu konstruksiyalardakı yarıqların, kipsizliklərin və boşluqların sahəsi;

     Δp_i, Δp₁ - müvafiq olaraq hesabi mərtəbədə olmaqla qoruyucu konstruksiyaların xarici və daxili səthlərindəki hesabi təzyiq fərqi;

        R_u - СНиП II-3 üzrə qəbul edilən konstruksiyanın hava keçirməyə müqaviməti, m²×saat∙Pa/kq;

         G_H - СНиП II-3 üzrə qəbul edilən xarici qoruyucu konstruksiyaların normativ hava keçiriciliyi, kq/(m²×saat);

             l - divar panellərinin calaq yerlərinin uzunluğu, m.

Hər bir xarici qoruyucu konstruksiyanın daxili və xarici səthlərindəki hesabi Δp_i təzyiq fərqi, binada havanın p_int şərti-daimi təzyiqi müəyyən edildikdən sonra (xarici qoruyucu konstruksiyaların daxili səthindəki təzyiqlərlə eyniləşdirilərək) qəbul edilir. Bunun üçün əsas kimi istilik və külək təzyiqləri və mexaniki ventilyasiya sistemləri tərəfindən otağa verilən və otaqdan xaric edilən və texnoloji məqsədlər üçün hava sərfləri arasındakı disbalans hesabına binaya verilən ΣG_i (kq/saat) hava sərfi ilə binadan xaric edilən ΣG_ext (kq/saat) hava sərfi arasında bərabərlik (hava balansı) qəbul

 

Əlavə 10-un davamı

 

edilir.

Δp_i hesabi təzyiq fərqi aşağıdakı düsturla müəyyən edilir:

                           (10.4)

   burada H - yerin orta planlaşdırma səviyyəsindən karnizin üstünə, fənərin xarici sorucu boşluğunun mərkəzinə və ya şaxtanın çıxışına qədər olan binanın hündürlüyü, m;

               h_i - yerin səviyyəsindən pəncərələrin, balkon qapılarının, qapıların, darvazaların, boşluqların yuxarısına qədər və ya divar panellərinin üfüqi calaqlarının oxuna və şaquli calaqlarının ortasına qədər olan hesabi hündürlük, m;

          g_i, g_p - aşağıdakı düsturla müəyyən edilən, müvafiq olaraq xarici və daxili havanın xüsusi çəkisi, N/m³:

                                                               (10.5)

    - xarici havanın sıxlığı, kq/m³;

     v - bənd 6.2-yə uyğun olaraq və əlavə 8 üzrə qəbul edilən küləyin sürəti, m/s;

   c_e.n, c_e.p - AzDTN 2.1-1 üzrə qəbul edilən, müvafiq olaraq binanın qoruyucu konstruksiyalarının küləkdöyən və küləktutmayan səthləri üçün aerodinamik əmsallar;

  k_l - AzDTN 2.1-1 üzrə qəbul edilən, binanın hündürlüyündən asılı olaraq küləyin sürətinin dəyişməsindən yaranan təzyiqi nəzərə alan əmsal;

p_int - binada havanın şərti-daimi təzyiqi, Pa.

Qeyd:

1. Hər bir otaq üçün xarici havanın qızdırılmasına maksimal istilik sərfi həmin otaq üçün küləyin ən əlverişsiz istiqaməti nəzərə alınmaqla hesablanmalıdır. İstilik yükü avtomatik tənzimlənən binalar üçün hesablandıqda infiltrasiyaya olan istilik sərfi (küləyin bütün bina üçün ən əlverişsiz istiqamətində) qəbul edilməlidir.

2. Divar panellərinin calaqlarından otağa havanın infiltrasiyası yalnız yaşayış binaları üçün nəzərə alınmalıdır.

 

Əlavə 11

məcburi olan

İsitmə sistemləri

 

 

Əlavə 11-in davamı

 

Əlavə 11-in davamı

 

Əlavə 12

məcburi olan

 

Su isitmə sistemində istilik axınının və istilikdaşıyıcının sərfinin hesablanması

1. Su isitmə sisteminin hesabi Q istilik axını aşağıdakı düsturla müəyyən edilməlidir, kVt:

                                                  (12.1)

burada Q₁ - binanın hesabi istilik itkilərinin qızdırıcı cihazlarla kompensasiya edilən hissəsi, kVt;

          β₁ - cədvəl 12.1 üzrə qəbul edilən hesabi qiymətdən yuxarı yuvarlaqlaşdırılması nəticəsində quraşdırılan qızdırıcı cihazların əlavə istilik axınını nəzərə alan əmsal.

 

Cədvəl 12.1

 

β₂ - cədvəl 12.2 üzrə qəbul edilən, xarici konstruksiyaların yanında yerləşdirilmiş qızdırıcı cihazların əlavə istilik itkilərini nəzərə alan əmsal;

Q₂ - hesablama ilə müəyyən edilən, isidilməyən otaqlardan keçən verici və qayıdıcı boru kəmərlərində suyun soyuması nəticəsində əlavə istilik itkiləri, kVt;

 Q₃ - hesabi istilik itkilərinin bənd 6.44-ə görə isidilən otaqlardan keçən boru kəmərlərindən ayrılan istiliklə kompensasiya edilən hissəsi, kVt.

Cədvəl 12.2

Qızdırıcı cihaz	β2 əmsalı
	cihaz xarici divarın yanında, o cümlədən pəncərələrin altında quraşdırıldıqda	cihaz şüşələnmiş boşluğun yanında quraşdırıldıqda
Radiator: çuqun seksiyalı polad panel Konvektor: üzlüklə üzlüksüz	1,02 1,04   1,02 1,03	1,07 1,1   1,05 1,07

2. Qızdırıcı cihazların arxasında yerləşən xarici konstruksiyaların sahələrindən, həmçinin isidilməyən otaqlardan keçən boru kəmərlərində suyun soyuması nəticəsində n (%-lə) əlavə istilik itkilərinin cəmi isitmə sisteminin ümumi istilik gücünün 7 %-indən çox olmayaraq qəbul edilməli və aşağıdakı düsturla müəyyən edilməlidir:

                                  (12.3)

burada β_2,mt - (12.1) düsturu üzrə hesablama aparılarkən qəbul edilmişlərdən orta asılı əmsal.

3. İsitmə sistemində, sistemin qolunda və ya dayağında istilikdaşıyıcının G sərfi aşağıdakı düsturla müəyyən edilməlidir, kq/saat:

                                                           (12.4)

burada Q - sistemin, qolun və ya dayağın istilikdaşıyıcısının təmin etdiyi hesabi istilik gücü,            kVt  (bax düstur 12.1);

   c - 4,2 kC/(kq °C)-ə bərabər olan suyun xüsusi istilik tutumu;

Δt - sistemin, qolun və ya dayağın girişində və çıxışında istilikdaşıyıcının temperatur fərqi, °C.

 

Əlavə 13

məcburi olan

Borular

 

Əlavə 14

məcburi olan

Borularda suyun yolverilən hərəkət sürəti

 

Əlavə 15

məcburi olan

 

Binalarda soba isitməsinin istifadəsi

 

 

 

Əlavə 16

məcburi olan

 

Soba və tüstü kanallarının qoruyucu hörgü qatı və ara boşluğunun ölçüləri

1. Soba və tüstü kanallarının qoruyucu hörgü qatının ölçüləri, sobanın divarının qalınlığı nəzərə alınmaqla, binaların yanan materialdan olan konstruksiyalarına qədər 500 mm, bənd 6.82-in “b” yarımbəndinə uyğun mühafizə olunan konstruksiyalara qədər isə 380 mm qəbul edilməlidir.

2. Ara boşluqlarına göstərilən tələblər aşağıdakı cədvəldə verilmişdir.

 

 

Əlavə 17

məcburi olan

 

Vurulan hava sərfinin və temperaturunun hesablanması

1. Ventilyasiya və havanın kondisiyalaşdırılması sistemi üçün otaqlara vurulan havanın sərfi hesablama ilə müəyyən edilməli və aşağıdakıların təmin edilməsi üçün tələb olunan şərflərdən daha böyüyü qəbul edilməlidir:

a) bu əlavənin 2-ci bəndinə uyğun olaraq sanitar-gigiyena normaların;

b) bu əlavənin 3-cü bəndinə uyğun olaraq partlayış-yanğın təhlükəsizliyi normalarının.

2. Havanın sərfi ilin yay, qış və keçid dövrlərinin hər biri üçün ayrıca müəyyən edilməli və (17.1)-(17.2) düsturları ilə hesablanmış qiymətlərdən böyüyü qəbul edilməlidir (vurulan və xaric edilən havanın sıxlığı 1,2 kq/m³ olduqda):

a) izafı istilik ayrılmalarına görə:

                                           (17.1)

Birbaşa və ya səpələnmiş günəş radiasiyasından otağa daxil olan istilik axını aşağıdakıların layihələndirilməsində nəzərə alınmalıdır:

- ilin yay dövrü üçün ventilyasiya sistemlərinin, o cümlədən havanın buxarlanma soyudulması ilə;

- ilin yay, qış və keçid dövrləri üçün kondisiyalaşdırılma sistemlərinin;

b) ayrılan zərərli və partlayış təhlükəli maddələrin kütləsinə görə:

                                             (17.2)

Otaqda eyni zamanda, təsir effektləri toplanan, bir neçə növ zərərli maddə ayrıldıqda havadəyişmə bu maddələrin hər biri üçün hesablanmış hava sərflərini cəmləməklə müəyyən edilməlidir.

c) izafı nəmlik (su buxarı) ayrılmalarına görə:

                                              (17.3)

İzafi nəmliyi olan otaqlar üçün ilin qış dövründə xarici havanın B parametrlərində xarici qoruyucu konstruksiyaların daxili səthində kondensatın əmələ gəlməsinin qarşısının alınmasına görə havadəyişmənin yetərliliyi yoxlanılmalıdır.

ç) tam istilik ayrılmalarına görə:

                                              (17.4)

d) normalaşdırılan havadəyişmə mislinə görə:

                                               (17.5)

e) vurulan havanın normalaşdırılan xüsusi sərfinə görə:

                                               (17.6)

                                              (17.7)

(17.1) - (17.7) düsturlarında:

L_w.z - otağın xidmət edilən və ya işçi zonasından yerli sorma sistemləri ilə xaric edilən və texnoloji məqsədlər üçün olan havanın sərfi, m³/saat;

 

Əlavə 17-nin davamı

 

     Q, Q_h.f  - otaqdakı izafi və tam istilik axınları, Vt;

    c - 1,2 kC/(m³∙°C)-ə bərabər olan havanın istilik tutumu;

     t_w.z - otağın xidmət edilən və ya işçi zonasından yerli sorma sistemləri ilə xaric edilən və texnoloji məqsədlər üçün olan havanın temperaturu, °C;

    t_l - otağın xidmət edilən və ya işçi zonasının hüdudlarından kənarda xaric edilən havanın temperaturu, °C;

   t_in - bu əlavənin 6-cı bəndinə uyğun olaraq müəyyən edilən otağa verilən havanın temperaturu, °C;

  W - otaqda olan izafi nəmlik, q/saat;

d_w.z - otağın xidmət edilən və ya işçi zonasından yerli sorma sistemləri ilə xaric edilən və texnoloji məqsədlər üçün havanın nəm tutumu, q/kq;

   d_l - otağın xidmət edilən və ya işçi zonasının hüdudlarından kənarda xaric edilən havanın nəm tutumu, q/kq;

 d_in  - otağa verilən havanın nəm tutumu, q/kq;

 I_w.z - otağın xidmət edilən və ya işçi zonasından yerli sorma sistemləri ilə xaric edilən və texnoloji məqsədlər üçün havanın xüsusi entalpiyası, kC/kq;

   I_l - otağın xidmət edilən və ya işçi zonasının hüdudlarından kənarda xaric edilən havanın xüsusi entalpiyası, kC/kq;

 I_in - bu əlavənin 6-cı bəndinə uyğun temperaturun yüksəlməsi nəzərə alınmaqla müəyyən edilən otağa vurulan havanın entalpiyası, kC/kq;

m_po - otağın havasına daxil olan hər bir zərərli və ya partlayış təhlükəli maddələrin sərfi, mq/saat;

    q_w.z, q_l - uyğun olaraq otağın xidmət edilən və ya işçi zonasından və bu zonanın hüdudlarından kənarda xaric edilən havada zərərli və ya partlayış təhlükəli maddələrin qatılığı, mq/m³;

         q_in - otağa verilən havada zərərli və ya partlayış təhlükəli maddələrin qatılığı, mq/m³;

V_p - otağın həcmi, m³; hündürlüyü 6 m və daha çox olan otaqlar üçün V_p =6A qəbul edilməlidir;

 A - otağın sahəsi, m²;

N - insanların (ziyarətçilərin), iş yerlərinin, avadanlıq vahidlərinin sayı.

 n - havadəyişmənin normalaşdırılan misli, saat^-1;

 k - otağın döşəməsinin 1 m² sahəsinə görə verilən havanın normalaşdırılan sərfi, m³/( saat∙m²);

         m - otağa verilən havanın 1 adama, 1 iş yerinə, 1 ziyarətçiyə və ya bir avadanlıq vahidinə görə normalaşdırılan xüsusi sərfi, m³/saat.

Havanın t_w.z, d_w.z və I_w.z parametrləri bu normaların 5-ci bölməsinə görə otağın xidmət edilən və ya işçi zonasındakı hesabi parametrlərə bərabər, q_w.z parametri isə otağın işçi zonasındakı YVQ-ya bərabər qəbul edilməlidir.

3. Partlayış-yanğın təhlükəsizliyi normalarının təmin edilməsi üçün havanın sərfi (17.2) düsturu ilə müəyyən edilməlidir.

Bu zaman (17.2) düsturunda q_w.z və q_l parametrləri 0,1·q_g, mq/m³, parametri ilə əvəz edilməlidir (burada q_g - qaz-, buxar- və toz-hava qarışıqları üzrə alovun yayılma həddinin aşağı qatılığıdır).

4. Ventilyasiya sistemi ilə əlaqəsi olmayan hava ilə isitmə sistemi üçün L_he havanın sərfi aşağıdakı düsturla müəyyən edilməlidir, m³/saat :

                                                          (17.8)

burada Q_he - otağın isitməsi üçün istilik axını, Vt;

    t_he - otağa verilən isti havanın temperaturu (hesablama ilə müəyyən edilir), °C.

 

Əlavə 17-nin davamı

 

5. Nominal məhsuldarlığı L_d, m³/saat, olan fasiləli işləyən ventilyasiya sistemlərinin L_mt hava sərfi sistemin işinin 1 saat ərzində n' dəq. dayanması nəzərə alınmaqla aşağıdakı düsturla müəyyən edilir:

                                                     (17.9)

6. Mexaniki ventilyasiya və havanın kondisiyalaşdırılması sistemləri ilə otağa verilən havanın t_in temperaturu aşağıdakı düsturlarla müəyyən edilməlidir, °C:

a) emal edilməmiş xarici hava verildikdə:

                                                        (17.10)

b) adiabat sikli üzrə sirkulyasiya edən su ilə soyudularaq temperaturu Δt₁ qədər aşağı salınan hava verildikdə:

                                            (17.11)

c) emal edilməmiş (bax “a” yarımbəndi) və otaqda yerli nəmləşdirilmə aparılaraq temperaturu Δt₂ qədər aşağı salınan xarici hava verildikdə:

                                             (17.12)

ç) sirkulyasiya edən su ilə soyudulan (bax “b” yarımbəndi) və yerli nəmləşdirilmə aparılaraq (bax “c” yarımbəndi) xarici hava verildikdə:

                                                      (17.13)

d) havaqızdırıcıda temperaturu Δt₃ qədər artırılan, qızdırılmış xarici hava verildikdə:

                                                  (17.14)

 burada p - ventilyatorun tam təzyiqi, Pa;

 t_ext - xarici havanın temperaturu, °C.

Əlavə 18

məcburi olan

 

Laboratoriyaların ventilyasiya sistemləri

1. Elmi-tədqiqat və istehsalat təyinatlı laboratoriyaların ventilyasiya sistemləri, istehsalat sahələri üçün partlayış-yanğın və yanğın təhlükəsi üzrə kateqoriyaları nəzərə almaqla təyin edilmiş tələblərə uyğun olaraq layihələndirilməlidir.

2. Ümumi vurucu ventilyasiya sistemlərinin layihələndirilməsinə, tədqiq olunan maddələrin operativ ehtiyatının saxlanılması üçün nəzərdə tutulmuş, hər birinin sahəsi 36 m²-dən çox olmayan və müxtəlif mərtəbələrdə yerləşmiş A kateqoriyalı ikidən çox olmayan anbar otaqları qoşulmaqla, 11-dən çox olmayan (texniki və zirzəmi mərtəbələri də daxil olmaqla) mərtəbələrdə yerləşdirilmiş В, Г və Д kateqoriyalı istehsalat və inzibati-məişət təyinatlı otaqların qrupları üçün yol verilir. Bu anbar otaqlarının havakəmərlərində odadavamlılıq həddi 0,5 saat olan odsaxlayıcı klapanlar quraşdırılmalıdır. В kateqoriyalı sahələr üçün havakəmərləri bənd 7.107-nin “c” və “ç” yarımbəndlərinə uyğun olaraq layihələndirilməlidir.

3. Ümumi mübadilə ventilyasiyanın və yerli sormaların ümumi sorucu sisteminin aşağıdakılar üçün layihələndirilməsinə yol verilir:

a) tədqiq olunan maddələrin operativ ehtiyatı saxlanılan A kateqoriyalı anbar üçün;

b) В, Г və Д kateqoriyalı bir laboratoriya otağı üçün, əgər yerli sormalarla təchiz edilmiş avadanlıqda partlayış təhlükəli qarışıqlar yaranmırsa.

4. Zərərli və ya yanar qazlarla, buxar və aerozollarla iş aparıla bilən elmi-tədqiqat təyinatlı laboratoriyalarda havanın resirkulyasiyasına yol verilmir.

5. Sahəsi 36 m² və daha az olan В kateqoriyalı laboratoriya otaqlarında tüstü əleyhinə mühafizə sistemlərinin layihələndirilməməsinə yol verilir.

 

Əlavə 19

məcburi olan

 

Otaqlar üçün xarici havanın minimal sərfi

 

Əlavə 20

məcburi olan

 

Havakəmərləri üçün material və məmulatlar

 

Nəql edilən mühitin xarakteristikası	Material və məmulatlar
Nisbi rütubətlik 60 %-dən çox olmadıqda temperaturu 80°C-dən çox olmayan hava	Beton, dəmir-beton və gips ventilyasiya blokları; gips-karton, gips-beton və arbolit qutular; sinklənmiş nazik lövhə, dam örtüyü üçün lövhə və soyuq yayılmış rulon şəkilli polad materiallar; şüşə-parça, kağız, karton; göstərilən mühitin tələblərinə cavab verən digər materiallar
Nisbi rütubətlik 60 %-dən çox olduqda temperaturu 80°C-dən çox olmayan hava	Beton və dəmir-beton ventilyasiya blokları; sinklənmiş nazik lövhəli polad; lövhə şəkilli alüminium; plastmas boru və tavalar; şüşə-parça; müvafiq hopdurulma ilə kağız və karton; göstərilən mühitin tələblərinə cavab verən digər materiallar
Kimyəvi aktiv qaz, buxar və tozla hava qarışığı	Keramik boru və qutular; plastmas boru və qutular; turşuya davamlı beton və plast-beton bloklar; şüşə-parça; metal-plastik; lövhəli polad; nəql edilən mühitin xarakterinə uyğun mühafizə qatlı və müvafiq hopdurulma ilə kağız və karton; göstərilən mühitin tələblərinə cavab verən digər materiallar
Qeyd: 1. Vurucu ventilyasiya sistemlərində asbest-sement konstruksiyalı boru kəmərlərinin istifadəsinə yol verilmir. 2. Havakəmərləri nəql olunan mühitə və ətraf mühitə davamlı örtüyə malik olmalıdır.

 

Əlavə 21

məcburi olan

 

Metal havakəmərlərinin en kəsik sahəsinin xarici ölçüləri

(ГОСТ 24751 üzrə) və metalın qalınlığına olan tələblər

Metal havakəmərlərinin en kəsik sahəsinin ölçüləri (diametri, xarici tərəfdən ölçülmüş hündürlüyü və ya eni) aşağıdakı ölçülərə uyğun qəbul edilməlidir, mm:

 

Əlavə 22

tövsiyə olunan

 

Yanğın vaxtı xaric edilən tüstünün sərfi

1. Yanğın vaxtı dəhlizdən və ya holdan xaric edilməli olan tüstünün G₁ sərfi (bax bənd 8.6-nın “b” yarımbəndi) aşağıdakı düsturlarla müəyyən edilməlidir, kq/saat:

a) yaşayış binaları üçün:

                                                   (22.1)

b) ictimai, inzibati-məişət və istehsalat binaları üçün:

                                              (22.2)

(22.1) - (22.2) düsturlarında:

B - dəhlizdən və ya holdan pilləkən qəfəslərinə və ya bayıra çıxmaq üçün olan qapıların açılan laylarından böyüyünün eni, m;

n - yanğın vaxtı dəhlizdən və ya holdan pilləkən qəfəslərinə və ya bayıra çıxmaq üçün açılan qapıların böyük laylarının ümumi enindən asılı olan əmsal olub, aşağıdakı cədvəl üzrə qəbul edilir:

H - qapının hündürlüyü, m; Н >2,5 m-dən çox olduqda Н =2,5 m qəbul edilməlidir;

       K_d - adamların təxliyyəsi vaxtı dəhlizdən pilləkən qəfəsinə və ya bayıra açılan qapıların açılmasının nisbi davamiyyət əmsalı olub, bir qapıdan 25 və daha çox adam təxliyyə edildikdə 1, bir qapıdan 25-dən az adam təxliyyə edildikdə isə 0,8 qəbul edilməlidir.

2. Otaqdan xaric edilən tüstünün G sərfi (kq/saat-la) yanğın mənbəyinin perimetrinə görə (bax bənd 8.6-nın “a” yarımbəndi) müəyyən edilməlidir.

Sahəsi 1600 m²-ə qədər olan otaqlar və ya daha böyük sahəli otaqların tüstü rezervuarı üçün (bax bənd 8.7) tüstünün sərfi aşağıdakı düsturla müəyyən edilməlidir:

,                                                       (22.3)

burada P_f - yanar maddələrin açıq və ya germetik bağlı olmayan tutumlarının və ya yanar materialların və ya yanmayan materialların (detalların) yanar qablaşdırma materialında yığıldığı yerlərin perimetrlərindən ən böyüyünə bərabər qəbul edilən yanğın mənbəyinin başlanğıc mərhələdəki perimetri, m. Sprinkler sistemləri ilə təchiz edilmiş otaq üçün P_f=12 m qəbul edilir. Əgər yanğının perimetrini müəyyən etmək mümkün deyilsə, onda 4≤ P_f ≤ 12 şərti ödənilməklə aşağıdakı düsturla müəyyən edilməsinə yol verilir:

                                                          (22.4)

    A - otağın və ya tüstü rezervuarının sahəsi, m²;

     y - tüstülənmiş zonanın aşağı sərhəddindən döşəməyə qədər olan məsafə, otaqlar üçün 2,5 m qəbul edilir və ya tüstü rezervuarı pərdəsinin aşağı kənarından döşəməyə qədər olan məsafə, m.

 K_s - 1,0-ə bərabər olan əmsal, təbii olan sistemlər üçün isə, eyni zamanda sprinkler yanğınsöndürmə sistemləri olduqda K_s = 1,2 qəbul edilir.

Qeyd. Yanğın mənbəyinin perimetri P_f >12 m və ya y >4 m olduqda tüstünün sərfi bu əlavənin 3-cü bəndinə uyğun müəyyən edilməlidir.

3. Yanğın vaxtı otaqlardan xaric edilən tüstünün G₁ (kq/saat-la) sərfi (təxliyyə çıxışları qapılarının mühafizə olunması şərti ilə) ilin qış mövsümü üçün (B parametrləri) (22.5) düsturu ilə

Əlavə 22-nin davamı

 

müəyyən edilməlidir, əgər yay mövsümündə küləyin sürəti qış mövsümünə nisbətən çoxdursa, onda

yay mövsümü üçün yoxlanılmalıdır:

,                                   (22.5)

Burada  ΣA_d - təxliyyə çıxışları qapılarının ekvivalent (sərfə uyğun) sahəsi, m²;

      h₀ - tüstülənmiş zonanın aşağı sərhəddindən qapının ortasına qədər olan hesabi hündürlüyü olub,  h₀=0,5H_d +0,2 düsturu ilə qəbul edilir;

      H_d - təxliyyə çıxışlarının ən hündür qapılarının hündürlüyü, m;

      γ_in - xarici havanın xüsusi çəkisi, N/m³;

        γ - tüstünün bənd 8.9 və 8.10-a uyğun olaraq qəbul edilən xüsusi çəkisi, N/m³;

      ρ_in - xarici havanın sıxlığı, kq/m³;

       V - küləyin sürəti, m/s; V=1 m/s olduqda V=0 qəbul edilir; V >1 m/s olduqda 5 m/s-dən artıq olmayaraq, əlavə 8-ə uyğun (B parametrləri) qəbul edilir.

Qeyd. Tikilib abadlaşdırılmış ərazilərdə küləyin sürətini yerli meteoroloji stansiyanın məlumatlarına əsasən, lakin 5 m/s-dən artıq olmayaraq qəbul edilməsinə yol verilir.

Qapıların A_d  ekvivalent sahəsi aşağıdakı düsturla hesablanır:

ΣA_d = ( ΣA₁ + K₁ΣA₂ + K₂ΣA₃) K₃                                             (22.6)

burada ΣA₁ - bayıra açılan birlaylı qapıların sahələrinin cəmi, m²;

  ΣA₂ - otaqdan çıxmaq üçün açılan birinci qapıların sahələrinin cəmi, m²; bu zaman sahələrinin cəmi ΣA₂^' olan ikinci qapıların (məsələn tamburların qapıları) bayıra açılması tələb olunur;

  ΣA₃ - otaqdan çıxmaq üçün açılan birinci qapıların sahələrinin cəmi, m²; bu zaman sahələrinin cəmi ΣA₂^'  və ΣA₃^'' olan ikinci və üçüncü qapıların bayıra açılması tələb olunur;

       K₁, K₂ - ardıcıl yerləşmiş qapıların ekvivalent sahəsinin müəyyən edilməsi üçün əmsallar olub, aşağıdakı düsturlarla hesablanır:

                                           (22.7)

                                           (22.8)

n = ΣA₂^'/ ΣA₂ ; n₁ = ΣA₃^'/ ΣA₃ ; m = Σ A₃^''/ ΣA₃                                         (22.9)

    K₃ - otaqdan adamların təxliyyəsi vaxtı qapıların açılmasının nisbi müddətinin əmsalı olub, aşağıdakı düsturlarla müəyyən edilir:

    birlaylı qapılar üçün:

;                                              (22.10)

    ikilaylı qapılar üçün və ya tambur-şlüzlərdən çıxdıqda:

,                                           (22.11)

burada N - otağın hər qapısından çıxan adamların orta sayı.

K₃ əmsalı: otağın bir qapısı olduqda – 0,8-dən az olmayaraq; iki qapısı olduqda – 0,7; üç qapısı olduqda – 0,6; dörd qapısı olduqda – 0,5; beş və daha çox qapısı olduqda – 0,4 qəbul edilməlidir.

Otaqdan təxliyyə çıxışları qapılarının ΣA_d ekvivalent sahəsi, ərazilərdəki küləyin aşağıdakı

Əlavə 22-nin davamı

 

hesabi sürətinə görə müəyyən edilir:

a) 1 m/s və daha az olduqda – bütün çıxışlar üçün cəmlənməklə;

b) 1 m/s-dən çox olduqda – fasad tərəfdəki qapılardan olan çıxışlar üçün ayrıca (küləkdöyən fasadın çıxışlarının cəmi kimi baxılan ən böyük ekvivalent sahə) və digər bütün çıxışlar üçün cəmlənməklə.

 

 

Əlavə 23

məcburi olan

 

Az güclü mənbədən olan şırnaqda zərərli maddələrin qatılığının

azalmasını xarakterizə edən K əmsalının qiyməti

         a - mənbənin xarici havanın qəbul qurğusunun sorma zonasının üstündə yerləşməsi (mənbə borusunun hündürlüyü H = 2h₁ + h);

b - mənbənin binanın dam örtüyünün üstündə yerləşməsi (mənbə borusunun hündürlüyü  H=h);

         h - şırnağın üfüqi oxunun şaqul üzrə hündürlüyü, m;

        h₁ - xarici havanın qəbul boşluğunun hündürlüyü, m;

 

Əlavə 23-ün davamı

 

         l - xarici havanın qəbul qurğusu ilə mənbənin çıxışı arasındakı məsafə, m;

         I - mənbə və qəbul qurğusu aerodinamik kölgə zonasından xaricdə olduqda K-nın müəyyən edilməsi üçün əyri;

II - mənbə aerodinamik kölgə zonasında, qəbul qurğusu isə kölgədə xaricdə olduqda K-nın müəyyən edilməsi üçün əyri;

         III - mənbə və qəbul qurğusu aerodinamik kölgə zonasında olduqda K-nın müəyyən edilməsi üçün əyri.

 

 

Əlavə 24

tövsiyə olunan

 

İsitmə sistemləri üçün polimer materiallardan olan boruların xarakteristikaları

1. Bu xarakteristikalar istilikdaşıyıcının temperaturu 90°С-dən və işçi təzyiqi 0,1 MPa-dan çox olmayan isitmə sistemlərində istifadə edilən polimer materiallardan olan borulara və fason hissələrə aid edilir.

2. İsitmə sistemləri üçün sanitar normaların tələblərinə cavab verən təkmilləşdirilmiş molekulyar struktura malik polietilendən (ПЭс), polipropilendən (ПП-3), xlorlaşdırılmış polivinilxloriddən (ХПВХ), metalpolimerdən (МП) hazırlanmış boru və hissələr istifadə edilir.

3. Boruların fiziki xarakteristikaları cədvəl 24.1-də verilmişdir.

Cədvəl 24.1

4. Borular sabit daxili təzyiqdə cədvəl 24.2-də göstərilən şərtlərdə davamlılıq sınaqlarına dözməlidirlər.

Cədvəl 24.2

Metalpolimer borular sınaqlar zamanı daxili təzyiqə cədvəl 24.3-də göstərilmiş şərtlərdə dağılma əlamətləri olmadan dözməlidir.

Cədvəl 24.3

 

Əlavə 24-ün davamı

 

5. Dartılmada axıcılıq həddi və qırılma zamanı nisbi uzanma cədvəl 24.4-də göstərilənlərdən az olmamalıdır.

 

Cədvəl 24. 4

 

6. Boruların qızdırıldıqdan sonra onların ölçülərinin dəyişməsi cədvəl 24.5-də göstərilənlərdən çox olmamalıdır.

Cədvəl 24.5

7. ХПВХ-dan hazırlanmış boruların zərbəyə qarşı möhkəmliyi cədvəl 24.6-da göstərilənlərdən az olmamalıdır.

Cədvəl 24.6

8. ХПВХ-dan hazırlanmış boruların və fasonlu hissələrin Vika görə müəyyən edilən yumşalma temperaturu 110°C-dən az olmamalıdır.

9. ХПВХ-dan hazırlanmış boruların və fasonlu hissələrin su udması 4 mq/sm²-dan çox olmamalıdır.

10. ПЭс və ПП-3-dən hazırlanmış borular və fasonlu hissələri hava mühitində (100±2)°С temperatura qədər qızdırdıqdan sonra, müvafiq olaraq 250, 500 və 1000 saat müddətində ərimiş (yumşalmış) materialın axıcılıq göstəricisi 25 %-dən çox dəyişməməlidir.

11. ПЭс və ПП-3-dən hazırlanmış borular və fasonlu hissələr ГОСТ 8433-ə uyğun olaraq 20 %-li ОП-10 maddəsinin məhlulunda 80°С temperatura qədər qızdırıldıqdan sonra 24 saat müddətində çatlamamalıdır.

12. Boruların ovallığı və divarlarının qalınlığının müxtəlifliyi onun ölçülərinin və divarının qalınlığının yolverilən kənaraçıxmalarından artıq olmamalıdır. Əyilmiş boruların ovallığı 25 %-dən artıq olmamalıdır.

13. Polietilen borularda gel-fraksiyanın (bitişmə dərəcəsi) miqdarı 60 %-dən az olmamalıdır.

 

Əlavə 25

tövsiyə olunan

 

İsitmə sistemlərində plastmas boruların quraşdırılmasına aid göstərişlər

 

1. Bu göstərişlər isitmə sistemlərində istifadə edilən polimer materiallardan olan boruların və onların birləşdirici hissələrinin quraşdırılmasına aiddir.

2. Boruların və birləşdirici hissələrin səthləri düz və hamar olmalıdır. Məmulatlarda böyüdücü cihazlardan istifadə etmədən görünən çatlara, oyuqlara, materialda çürümə izlərinə yol verilmir. Təmizlədikdən sonra çıxıntıların hündürlüyü 0,5 mm-dən artıq olmamalıdır.

3. Boruların ucları boruların oxuna perpendikulyar kəsilməlidir və qırıntılardan təmizlənməlidir.

4. Birləşdirici hissələrin yivləri tam profilli qopmamış və əzilməmiş olmalıdır və əl ilə bir-iki dövr bağlanmanı təmin etməlidir.

5. Polimer materiallardan olan boruların birləşmə yerləri, armatur və sonluq sahələri dayaqlara və ya asqılara malik olmalıdır.

Polimer materiallardan olan boruların dayaqlarında və asqılarında, eyni və ya daha yumşaq materialdan olan araqatıları nəzərdə tutulmalıdır.

Üfüqi boru kəmərlərinin dayaqları arasındakı tövsiyə edilən məsafələr cədvəl 25.1-də verilmişdir.

Cədvəl 25.1

6. Diametri 32 mm-ə qədər olan şaquli boru kəməri üçün dayaqlar 1000 mm-dən yaxın olmayaraq, daha böyük diametrli borular üçün isə 1500 mm-dən yaxın olmayaraq quraşdırılır.

7. Dayaqların ölçüləri boru kəmərlərinin diametrlərinə müvafiq olmalıdır.

8. Sürüşkən dayağın konstruksiyası borunun yalnız ox istiqamətində hərəkətini təmin etməlidir. Boru kəmərinin dayaqda borunun sıxılma yolu ilə hərəkətsiz bərkidilməsinə yol verilmir.

9. Boru kəməri divar və arakəsmələrdən keçirildikdə, boruların sərbəst yerdəyişməsi (o cümlədən giliz qoyulmaqla) təmin olunmalıdır. Boru kəmərləri divarın və ya döşəmənin konstruksiyasında gizli çəkildikdə boruların temperaturdan uzanmasının mümkün olması təmin edilməlidir.

10. Boru kəmərləri çəkildikdə boruların temperaturdan uzanmasının kompensasiyası nəzərdə tutulmalıdır. Polimer materiallardan olan boruların dönmə bucaqlarında boruların sərbəst hərəkəti üçün yerlər (kompensasiya oyuqları) nəzərdə tutulmalıdır. Polimer materiallardan olan boru kəmərlərinin düz sahələrində hər 0,5 m-dən bir dayaqlar quraşdırıldıqda kompensatorların nəzərdə tutulmamasına yol verilir.

Г-formalı elementlərin və П-formalı kompensatorların kompensasiya etmə qabiliyyətinin hesablanması borunun aşağıdakı düsturla müəyyən edilən termiki uzanmasından asılı olaraq aparılır:

 

Əlavə 25-in davamı

 

burada L - borunun uzunluğu, m;

α - boru materialının temperaturdan genişlənmə əmsalı olub, 1/°C, aşağıdakı kimi qəbul edilməsinə yol verilir:

 18,0×10^-5 - polietilen üçün;

 15,0×10^-5 - polipropilen üçün;

 6,2×10^-5  - polivinilxlorid üçün;

 2,5×10^-5  - metalpolimer üçün;

Δt - quraşdırma işləri vaxtı istilikdaşıyıcı ilə otağın havasının hesabi temperatur fərqidir, °C.

11. “İsti” döşəmələrin qurulması üçün polimer materiallardan olan borular istifadə edildikdə, istilikdaşıyıcının temperaturunun 55°C-dən yuxarı olmayaraq qəbul edilməsi məqsədəuyğundur.

12. Boruların əyilmə radiusu onların xarici diametrinin 5 mislindən az olmamalıdır (polipropilendən olan borular üçün – diametrin 8 mislindən az olmamalıdır). Bu zaman boruların səthində çatlar olmamalıdır.

13. Bütün boru kəmərləri sınaq mühitinin sabit temperaturunda, bənd 6.41-ə uyğun təzyiqlə sınaqdan keçirilməlidir. Boru kəmərində sızma olmamalıdır.

14. Borular və birləşdirici hissələr bağlı otaqda və ya talvar altında saxlanılmalı və günəş radiasiyasının təsirindən qorunmalıdır. Bu zaman borular əyilməyə və mexaniki zədələrə məruz qalmamalıdır.

15. Boru kəmərlərinin quraşdırılması zamanı otağın havasının temperaturu 10°C-dən az olmamalıdır.

 

 

 

QAZANXANA QURĞULARI. LAYİHƏLƏNDİRMƏ NORMALARI

 

1. Tətbiq sahəsi

1.1. Bu normalara, məhsuldarlığından asılı olmayaraq, buxarın təzyiqi 3,9 MPa-dan[1] çox olmayan və suyun temperaturu 200°С-dən yuxarı olmayan buxar, suqızdırıcı və buxar-suqızdırıcı qazan qurğularının (qazanxanaların) layihələndirilməsi və ya yenidən qurulması (rekonstruksiyası) zamanı riayət edilməlidir.

1.2. Bu normalar istilik elektrik stansiyalarının qazanxanalarının, səyyar qazanxanalarının, elektrodlu qazanları olan qazanxanaların, qazan-utilizatorlu, yüksək temperaturlu üzvi istilikdaşıyıcılı və texnoloji məqsədlər üçün nəzərdə tutulmuş digər xüsusi tipli qazanları olan qazanxanaların, həmçinin ayrı-ayrı mənzillərin isitmə sistemi üçün qazanxanaların layihələndirilməsinə şamil edilmir.

2. Normativ istinadlar

Bu normalarda aşağıda göstərilən normativ sənədlərə istinad edilmişdir:

 

 

 

3. Əsas anlayışlar

Bu normalarda aşağıdakı əsas anlayışlardan istifadə olunur:

qazanxana - istilik təchizatı məqsədilə istilik istehsal etmək üçün nəzərdə tutulmuş qazanı (istilik generatoru) və köməkçi texnoloji avadanlığı olan otaq, bina və ya bina və qurğular kompleksidir;

mərkəzi qazanxana - xarici istilik şəbəkələri ilə əlaqələndirilmiş bir neçə bina və ya qurğuya xidmət edən qazanxanadır;

fərdi qazanxana - bir binanın və ya qurğunun istilik təchizatı üçün nəzərdə tutulmuş qazanxanadır;

dam qazanxanası - binanın bilavasitə dam örtüyündə və ya dam örtüyünün üstündə xüsusi düzəldilmiş əsas üzərində yerləşdirilmiş qazanxanadır.

4. Təsnifat

4.1. Qazanxanalar təyinatına görə aşağıdakı növlərə bölünür:

- isitmə – isitmə, ventilyasiya və isti su təchizatı sistemlərinin istiliklə təmin edilməsi üçün;

- isitmə-istehsalat – isitmə, ventilyasiya, isti su təchizatı sistemlərinin istiliklə təmin edilməsi və texnoloji istilik təchizatı üçün;

- istehsalat – texnoloji istilik təchizatı üçün.

4.2. Qazanxanalar yerləşdirilməsinə görə aşağıdakılara bölünürlər:

- ayrıca yerləşən;

- digər təyinatlı binalara bitişik;

- digər təyinatlı binaların daxilində qurulmuş (yerləşdirilmə mərtəbəsindən asılı olmayaraq);

- binanın damında qurulmuş.

4.3. İstehlakçıların istilik təchizatının etibarlılığına görə qazanxanalar:

- fərdi ehtiyat istilik mənbəyi olmayan və birinci kateqoriyalı istehlakçıları təmin etmək üçün yeganə istilik mənbəyi olan istilik təchizatı sisteminin qazanxanaları - birinci kateqoriyaya;

- digər qazanxanalar - ikinci kateqoriyaya aiddir.

4.4. İstilik təchizatının etibarlılığına görə istilik istehlakçılarının kateqoriyaları МСН 4.02-02 üzrə müəyyənləşdirilir.

5. Ümumi müddəalar

5.1. Qazanxanaların buxarın təzyiqi 0,07 MPa-dan çox və suyun temperaturu 115°С-dən yuxarı olan qazanlarla layihələndirilməsində bu normalardan başqa, qüvvədə olan digər normativ sənədlərin tələblərinə də riayət edilməlidir.

5.2. Yeni və yenidən qurulan qazanxanaların layihələndirilməsi təsdiq edilmiş istilik təchizatı sxemlərinə uyğun yerinə yetirilməlidir.

Təsdiq edilmiş istilik təchizatı sxemi olmadıqda qazanxanaların layihələndirilməsinə, müəyyən edilmiş qaydada razılaşdırılmış, müvafiq texniki-iqtisadi əsaslandırmalar əsasında yol verilir.

Qazanxanalar üçün yanacağın növü, layihələndirmə üçün texniki şərtləri verən təşkilatlar tərəfindən müəyyən edilir. Dam qazanxanalarında bərk və maye yanacaqlardan istifadə edilməsinə yol verilmir.

5.3. Sənaye müəssisələrinin istehsalat binaları üçün onlara bitişik, onların daxilində və damında yerləşdirməklə qazanxanaların layihələndirilməsinə yol verilir. Bu binalara bitişik yerləşdirilən qazanxanaların qazanlarının ümumi məhsuldarlığı, hər bir qazanın məhsuldarlığı və istilikdaşıyıcının parametrləri normalaşdırılmır. Bu halda qazanxanalar binanın divarına bitişik elə yerləşdirilməlidir ki, qazanxananın divarından üfüqi istiqamətdə ən yaxın boşluğa qədər məsafə 2 m-dən, qazanxananın dam örtüyündən şaquli istiqamətdə ən yaxın boşluğa qədər məsafə isə 8 m-dən az olmasın.

Sənaye müəssisələrinin istehsalat binalarının daxilində yerləşdirilmiş qazanxanalar üçün qazanların buxarının təzyiqi 0,07 MPa-a qədər, suyun temperaturu isə 115°С-yə qədər olduqda, qazanların məhsuldarlığı normalaşdırılmır. Qazanların buxarının təzyiqi 0,07 MPa-dan çox, suyun temperaturu isə 115°С-dən yuxarı olduqda, qazanların məhsuldarlığı “Buxar və suqızdırıcı qazanların qurulması və təhlükəsiz istismarı qaydaları” normativ sənədi ilə təyin edilmiş qiymətlərdən artıq olmamalıdır.

Sənaye müəssisələrinin istehsalat binaları üçün dam qazanxanalarının layihələndirilməsinə buxarının təzyiqi 0,07 MPa-a qədər, temperaturu isə 115°С-yə qədər olan qazanların tətbiq edilməsi ilə yol verilir. Bu halda qazanxananın istilik gücü, binanın istilik təchizatı tələbatından artıq olmamaqla, 5 MVt-dan çox olmamalıdır.

A və Б kateqoriyalı partlayış-yanğın və yanğın təhlükəli istehsalat sahələri və anbarlarının üstündə dam qazanxanalarının yerləşdirilməsinə yol verilmir.

5.4. Çoxmənzilli yaşayış binalarının daxilində qazanxanaların yerləşdirilməsinə yol verilmir.

Yaşayış binalarına bitişik və onların damında qazanxanaların yerləşdirilməsinə yol verilir. Bu qazanxanaların, suyun temperaturu 115°С-yə qədər olan suqızdırıcı qazanlardan istifadə etməklə layihələndirilməsinə yol verilir. Qazanxanaların istilik gücü, istilik təchizatı üçün nəzərdə tutulduğu binanın istiliyə olan tələbatından artıq olmamalı, dam qazanxanasının istilik gücü isə 3 MVt-dan çox olmamalıdır.

Yaşayış binalarının girişləri olan tərəfinə və pəncərə boşluqları olan divarlarına bilavasitə bitişik qazanxanaların layihələndirilməsinə, qazanxananın xarici divarından yaşayış otağının ən yaxın pəncərəsinə qədər üfüqi məsafə 4 m-dən, qazanxananın dam örtüyündən yaşayış otağının ən yaxın pəncərəsinə qədər şaquli məsafə isə 8 m-dən az olduqda yol verilmir.

Dam qazanxanalarının yaşayış sahələrinin bilavasitə örtüklərinin üstündə (yaşayış sahəsinin örtüyü qazanxananın döşəməsi üçün əsas ola bilməz) və hündürlüyü fərqli olan binaların yaşayış sahələri ilə yanaşı yerləşdirilməsinə yol verilmir.

5.5. İctimai, inzibati və məişət binalarına bitişik, onların daxilində və damında qazanxanaların layihələndirilməsinə aşağıdakı qazanlardan istifadə etdikdə yol verilir:

- suyun temperaturu 115°С-yə qədər olan suqızdırıcı qazanlardan;

- buxarının təzyiqi 0,07 MPa-a qədər və hər qazan üçün (t-100)·V≤100 şərtini ödəyən buxar qazanlarından;

burada t - hesabi təzyiqdə doymuş buxarın temperaturudur, °С;

         V - qazanın su həcmidir, m³.

Qaz yanacağı və buxarının alovlanma temperaturu 45°С-dən az olan maye yanacağı ilə işləyən qazanların binaların zirzəmisində olan qazanxanalarda yerləşdirilməsinə yol verilmir.

Fərdi qazanxananın istilik gücü, istilik təchizatı üçün nəzərdə tutulduğu binanın və qurğunun istilik tələbatından artıq olmamalıdır, bundan başqa istilik gücü aşağıdakılardan artıq olmamalıdır:

3 MVt - binanın damında və daxilində yerləşdirilmiş maye və qaz yanacağı ilə işləyən qazanxana üçün;

1,5 MVt - binanın daxilində yerləşdirilmiş bərk yanacaqla işləyən qazanxana üçün.

Binanya bitişik yerləşən qazanxanaların ümumi istilik gücü məhdudlaşdırılmır.

Binanın əsas fasadı tərəfindən ona bitişik qazanxanaların yerləşdirilməsinə yol verilmir. Qazanxananın divarından binanın ən yaxın pəncərəsinə qədər üfüqi məsafə 4 m-dən, qazanxananın örtüyündən ən yaxın pəncərəyə qədər şaquli məsafə isə 8 m-dən az olmamalıdır. Eyni vaxtda 50 nəfərdən artıq adam olan otaqlarla yanaşı bitişik qazanxanaların, onların altında və üstündə isə daxili qazanxanaların yerləşdirilməsinə yol verilmir.

Məktəbəqədər və ümumi təhsil müəssisələrinin binalarının, xəstəxanaların, poliklinika, sanatoriya və istirahət müəssisələrinin müalicə və yataq korpuslarına bitişik, onların daxilində və damında qazanxanaların layihələndirilməsinə yol verilmir. [5]

5.6. Qazanxanalar üçün yanacaq anbarları istisna olmaqla (bənd 15.51), yanan material, tezalışan və yanar mayelərin anbarlarına bitişik qazanxanaların layihələndirilməsinə yol verilmir.

5.7. İctimai təyinatlı otaqların (foye və tamaşa zallarının, mağazaların ticarət sahələrinin, tədris müəssisələrinin sinif və auditoriyalarının, yeməkxana və restoran zallarının, hamamların soyunma və yuyunma, duş otaqlarının və s.) və yana bilən material anbarlarının altında qazanxanaların yerləşdirilməsinə yol verilmir.

5.8. İstilik yükləri qazanxana avadanlığının hesablanması və seçilməsində aşağıdakı xarakterik rejimlər üçün müəyyən edilməlidir:

- maksimal-qış – xarici havanın ən soyuq beşgünlüyünün orta temperaturunda;

- ən soyuq ay – xarici havanın ən soyuq ayının orta temperaturunda;

- yay – isti mövsümdə xarici havanın hesabi temperaturunda (A parametrləri).

Xarici havanın göstərilmiş orta və hesabi temperaturları СНиП 2.01.01 və СНиП 2.04.05-ə uyğun olaraq qəbul edilir.

5.9. Binaların istilik təchizatında növbətçi isitmə sistemi olduqda və ya isitmə sisteminin fasilələrlə işləməsinə yol verildikdə qazanxana avadanlığının bu şəraitdə işləməsi imkanı nəzərdə tutulmalıdır.

5.10. Qazanxananın hesabi məhsuldarlığı maksimal-qış rejimində isitmə və ventilyasiyaya saatlıq istilik sərflərinin, isti su təchizatına СНиП 2.04.05 və СНиП 2.04.01 üzrə müəyyən olunan hesabi istilik sərflərinin və texnoloji məqsədlərə tələb olunan hesabi istilik sərflərinin cəmi kimi müəyyən edilir. Qazanxananın hesabi məhsuldarlığı müəyyən olunarkən, qazanxananın məxsusi istilik ehtiyacları, qazanxanadakı və istilik şəbəkəsindəki istilik itkiləri də nəzərə alınmalıdır.

Qeyd. Hesabi istilik sərfləri texnoloji məqsədlər üçün qəbul olunarkən, ayrı-ayrı istehlakçıların maksimal istilik sərflərinin üst-üstə düşməməsi ehtimalı nəzərə alınmalıdır.

5.11. Qazanxanada qoyulan qazan aqreqatlarının sayı və hər birinin gücü, qazanların ilin isti mövsümündə iş rejimini yoxlamaqla, qazanxananın hesabi məhsuldarlığına görə seçilməlidir; bu halda birinci kateqoriyalı qazanxanada ən böyük məhsuldarlığı olan qazan sıradan çıxdıqda, qalanları aşağıdakı birinci kateqoriyalı istehlakçıları istiliklə təmin etməlidir:

- texnoloji istilik təchizatına və ventilyasiya sistemlərinə – minimal yolverilən istilik yükləri miqdarında (xarici havanın temperaturundan asılı olmayaraq);

- isitmə və isti su təchizatına – ən soyuq ayın rejimi ilə müəyyən edilən miqdarda.

Qazanxananın kateqoriyasından asılı olmayaraq, bir qazan sıradan çıxdıqda, ikinci kateqoriyalı istehlakçıları təmin etmək üçün qazanxanadan buraxılan istiliyin miqdarı normalaşdırılmır.

Qazanxanada qoyulan qazanların maksimal sayı texniki-iqtisadi hesabatlar əsasında müəyyən edilir.

Qazanxanada ən azı iki qazanın qoyulması nəzərdə tutulmalıdır. İkinci kateqoriyalı istehsalat qazanxanalarında bir qazanın quraşdırılmasına yol verilir.

5.12. Qazanxanaların layihəsində qazanların və köməkçi avadanlığın zavod və standart tərtibatları qəbul edilməlidir.

5.13. Qazanxanaların layihələrində aşağıdakılar nəzərdə tutulmalıdır:

- zavod istehsalı olan, nəql edilə bilən blok şəklində qazanlar, ekonomayzerlər, havaqızdırıcılar, kültutucular və digər avadanlıq;

- boru kəmərləri və qaz-hava kəmərlərinin iriləşdirilmiş quraşdırma blokları;

- texnoloji baxımdan biri-biri ilə əlaqəli köməkçi avadanlıq qruplarının, boru kəmərləri və armaturları ilə birlikdə, nəql oluna bilən quraşdırılma bloklarında iriləşdirilməsi.

5.14. Sorucu-vurucu maşınların, kültutucuların, deaeratorların, dekarbonizatorların, şəffaflaşdırıcıların, müxtəlif təyinatlı çənlərin, mazut qızdırıcılarının qazanxana binalarından kənar, açıq meydançada yerləşdirilməsinə yol verilir; bu halda etibarlı və təhlükəsiz istismarın təmin olunması, boru kəmərlərinin və armaturların donmadan mühafizəsi, həmçinin ətraf mühitin çirklənmədən qorunması və səsdən mühafizəsi üçün tədbirlər nəzərdə tutulmalıdır.

İstənilən təyinatlı binalarda dam qazanxanasının 26,5 m hündürlük səviyyəsindən yuxarıda yerləşdirilməsi mümkünlüyü Fövqəladə Hallar Nazirliyi ilə razılaşdırılmalıdır.

5.15. Qazanxananın texnoloji sxemi və avadanlığın yerləşdirilməsi aşağıdakıları təmin etməlidir:

- texnoloji proseslərin optimal mexanikləşdirilməsini və avtomatlaşdırılmasını, avadanlığa təhlükəsiz və rahat xidmət edilməsini;

- avadanlığın növbələr ilə quraşdırılmasını;

- kommunikasiyaların ən qısa uzunluğunu;

- təmir işlərinin mexanikləşdirilməsi üçün optimal şəraiti;

- təmir vaxtı avadanlıq qovşaqlarının və boru kəmərlərinin nəqli üçün yerüstü nəqliyyatın (avtoyükləyicilər, elektrokarlar) qazanxanaya daxil olma mümkünlüyünü.

Fərdi qazanxanaların texnoloji proseslərinin avtomatlaşdırılması (daimi xidmət heyətsiz) təhlükəsiz istismarı təmin etməlidir.

Kütləsi 50 kq-dan artıq olan avadanlıq qovşaqlarının, armatur və boru kəmərlərinin təmiri üçün, yükqaldırıcı inventar qurğuları (elektrokarlar, avtokranlar) nəzərdə tutulmalıdır.

İnventar qurğularla avadanlığa xidmət etmək mümkün olmadıqda, stasionar yükqaldırıcı mexanizmlər (tallar, telferlər, asma və körpülü kranlar) nəzərdə tutulmasına yol verilir. Yalnız quraşdırma işlərini yerinə yetirmək üçün lazım olan stasionar yükqaldırıcı qurğular layihədə nəzərdə tutulmur.

Açıq meydançada yerləşdirilmiş avadanlığın təmiri üçün yerüstü relssiz kranlar nəzərdə tutulmalıdır.

5.16. Avadanlığın, armaturun, nəzarət və tənzimləyici cihazların cari təmiri üçün qazanxanalarda təmir sahələri və ya otaqları nəzərdə tutulmalıdır. Bu zaman göstərilmiş avadanlığın cari təmirinin sənaye müəssisələri və ixtisaslaşdırılmış rayon təşkilatları tərəfindən yerinə yetirilməsi imkanı nəzərə alınmalıdır.

Fərdi qazanxanalarda, həmçinin gücü 3 MVt-a qədər olan mərkəzi qazanxanalarda təmir sahələri nəzərdə tutulmaya bilər. Belə qazanxanaların avadanlığının, armaturunun, nəzarət və tənzimləyici cihazlarının cari təmiri müvafiq lisenziyası olan ixtisaslaşdırılmış təşkilatlar tərəfindən yerinə yetirilməlidir.

5.17. Qazanxanalarda qazanların və köməkçi avadanlığın yerləşdirilməsi (qazanlar və tikinti konstruksiyaları arasındakı məsafə, keçidlərin eni), həmçinin istilikdaşıyıcının parametrlərindən asılı olaraq avadanlığa xidmət edilməsi üçün meydança və pilləkənlərin quraşdırılması “Buxar və suqızdırıcı qazanların qurulması və təhlükəsiz istismarı qaydaları” normativ sənədinə, həmçinin istehsalçıların qazanların quraşdırılması və istismarı üzrə pasport və təlimatlarına uyğun nəzərdə tutulmalıdır.

Daimi xidmət heyəti olmayan fərdi qazanxanalar üçün keçidlərin ölçüləri avadanlığın pasportlarına və istismar, quraşdırma və demontaj üzrə təlimatlarına əsasən qəbul edilir.

5.18. İstehsalatların partlayış, partlayış-yanğın və yanğın təhlükəsizliyi kateqoriyaları və qazanxanaların bina (otaq) və qurğularının odadavamlılıq dərəcəsi əlavə 1-ə, həmçinin ОНТП-24 və МСН 2.02-01-ə uyğun olaraq qəbul edilməlidir.

6. Baş plan və nəqliyyat

Baş plan

6.1. Qazanxanaların tikintisi üçün torpaq sahələri, istilik təchizatı sxeminə, yaşayış məntəqələrinin ərazi planlaşdırılma sənədlərinə, müəssisələrin baş planlarına, sənaye qovşaqlarının müfəssəl planlarına müvafiq seçilir.

Yaşayış zonasında yerləşdirilən qazanxanaların torpaq sahələrinin ölçüləri AzDTN 2.6-1-ə uyğun olaraq qəbul edilməlidir.

6.2. Qazanxananın baş planı layihələndirilərkən, tikinti-quraşdırma işləri aparılan dövrdə lazım olan quraşdırma meydançalarının, anbarların, həmçinin müvəqqəti qurğuların yerləşdirilməsi imkanı nəzərdə tutulmalıdır.

6.3. Sənaye müəssisələrinin meydançalarında yerləşdirilən yanacaq, reagent və material anbarları, laboratoriya otaqları, həmçinin qazanxanaların köməkçi otaqları, bu müəssisələrin analoji binaları, otaqları və qurğuları ilə birləşdirilməlidir.

6.4. Əsas korpus, yanacaq təsərrüfatı və kül-şlak xaricetmə qurğuları, transformator yarımstansiyası, qaztənzimləyici məntəqə (QTM), kondensat yığılan və vurulan stansiya, isti su təchizatının çən-akkumulyatorları, suhazırlama və reagent təsərrüfatı binası qazanxananın meydançasında yerləşdirilməlidir.

Bu normaların 15-ci bölməsinin tələblərinə əməl edildikdə göstərilmiş bina və qurğuların birləşdirilməsinə yol verilir.

Binaların daxilində və onlara bitişik yerləşdirilmiş qazanxanaların bərk və maye yanacağının saxlanılması üçün AzDTN 2.6-1-ə uyğun olaraq qazanxanadan və istilik təchizatı nəzərdə tutulmuş binadan kənarda bağlı anbarlar nəzərdə tutulmalıdır.

İkinci qrupa aid maye yanacaq anbarlarının tutumu СНиП II-106 ilə təyin edilmiş qiymətlərdən artıq olmamalıdır.

Qazanxanaların hasarı СН 441-ə uyğun olaraq layihələndirilməlidir.

Sənaye müəssisələrinin meydançalarında yerləşdirilmiş qazanxanaların bina və qurğularının hasarlanmasına yol verilmir.

6.5. Yanacaqvermənin boşaltma qurğularının, yanacaq anbarlarının, mazut təsərrüfatlarının, kondensatın yığılma və vurulma stansiyalarının, isti su təchizatının çən-akkumulyatorlarının, nasos stansiyalarının, yanğın əleyhinə və içməli su təchizatı çənlərinin, kül-şlak atılma yerlərinin qazanxana meydançasından kənarda yerləşdirilməsinə yol verilir; bu halda mazut təsərrüfatı, isti su təchizatının çən-akkumulyatorları, yanğın əleyhinə və içməli su təchizatı çənləri hasarlanmalıdır.

6.6. Qazanxananın ərazisindən suyun kənarlaşdırılması sistemi açıq layihələndirilməli, tikilib abadlaşdırılmış ərazidə isə qazanxananın yerləşdiyi müəssisənin və ya rayonun istehsalat və yağış kanalizasiyası şəbəkələri ilə əlaqələndirilməlidir.

6.7. Yaşayış və ictimai binalara qədər məsafələr aşağıdakılara əsasən qəbul edilməlidir:

- qazanxananın bina və qurğularından, həmçinin açıq meydançada yerləşdirilmiş avadanlığından – yaşayış ərazilərində səs-küy səviyyələrinin yol verilən sanitariya normalarına görə;

- bərk və maye yanacağı anbarlarından, turşu, qələvi və digər güclü təsir edən zəhərli maddələrin anbarlarından – xüsüsi normalara görə.

6.8. Kül və şlak tikintidə və tikinti sənayesində istifadə olunmalıdır. Onların istifadəsi mümkün olmadıqda, aşağıdakı şərtlərə əməl etməklə kül-şlak atılma yerləri layihələndirilməlidir:

- kül-şlak atılma meydançalarının ölçüsü müəyyən edilərkən, qazanxananın birinci növbəsinin 10 il müddətində istismarı nəzərə alınmaqla, qazanxananın 25 ildən az olmayaraq işləməsi nəzərdə tutulmalıdır;

- kül-şlak atılma meydançaları qazanxananın yaxınlığında, kənd təsərrüfatına yararlı olmayan torpaq sahələrində yerləşdirilməlidir; bu halda tikinti rayonunun perspektiv inkişafı nəzərə alınmaqla abadlaşdırılmalı olan dərələr, yarğanlar, bataqlıq yerləri, işlənmiş karxanalar istifadə edilməlidir.

Layihələndirmə zamanı külün və şlakın yağış və ya daşqın suları ilə aparılmasından su hövzələrinin mühafizəsi nəzərdə tutulmalıdır.

Nəqliyyat

6.9. Qazanxananın nəqliyyat sxemi, tikintinin növbəliliyi və genişləndirilmə perspektivi nəzərə alınmaqla, onun hesabi məhsuldarlığına əsasən qəbul edilir.

6.10. Əsas və ehtiyat yanacağının və reagentlərin dəmiryol nəqliyyatı ilə daşınma rejimi (verilmə norması, boşaldılma müddəti, vaqon və sisternlərin yükqaldırma qabiliyyəti və s.) dəmir yolu xidmətləri ilə razılaşdırılmaqla təyin edilir.

Çəki ilə verilmə norması təyin edilərkən, bölmə 15-ə uyğun hesablanmış anbarın tutumu nəzərə alınmalıdır.

6.11. Gücü 50 MVt-dan çox olan qazanxanalara avtomobil nəqliyyatı ilə yanacaq gətirildikdə və ya kül və şlak aparıldıqda, qazanxananın meydançasına olan əsas giriş yolunun iki hərəkət zolağı olmalıdır.

Gücü 50 MVt və daha az olan qazanxanalara yanacağın gətirilməsi və ya kül və şlakın aparılması üsulundan asılı olmayaraq giriş yolunun birzolaqlı olması nəzərdə tutulmalıdır.

6.12. Layihələr ilə qazanxanaların bina və qurğularına və açıq meydançalarda quraşdırılmış avadanlığına avtomobil nəqliyyatının yaxınlaşma imkanı nəzərdə tutulmalıdır.

Texnoloji prosesin aparılmasını təmin edən avtomobil nəqliyyatının yolları əsaslı, təkmilləşmiş örtüklü olmalıdır.

7. Həcm-planlaşdırma və konstruktiv həllər

7.1. Qazanxanaların bina və qurğuları layihələndirilərkən МСН 3.02-01, СНиП 2.09.03, СНиП 2.09.04-ün və bu bölmənin göstərişlərinə riayət edilməlidir.

Binalara bitişik, daxilində və damında yerləşdirilən qazanxanalar layihələndirilərkən, əlavə olaraq, istilik təchizatı nəzərdə tutulmuş bina və qurğulara dair tikinti normalarının tələbləri də rəhbər tutulmalıdır.

7.2. Qazanxanalar layihələndirilərkən bütün bina və qurğular üçün vahid memarlıq və kompozisiya həlli, fasad və interyerlərin sadəliyi və səlisliyi təmin olunmalı, həmçinin iqtisadi cəhətdən səmərəli konstruksiya və tamamlama (bəzək) materiallarından istifadə edilməsi nəzərdə tutulmalıdır.

7.3. Qazanxanaların bina və qurğularının aşırımlarının ölçüləri 6 m-in mislinə bərabər qəbul olunmalıdır. Əsaslandırıldıqda ölçüləri 3 m-in mislinə bərabər aşırımlardan istifadə edilməsinə yol verilir.

Etajerlərin aşırımları ölçülərinin 1,5 m-in mislinə bərabər qəbul edilməsinə yol verilir.

7.4. Sütunların addımları 6 m qəbul olunmalıdır, əsaslandırıldıqda isə 12 m qəbul edilməsinə yol verilir.

7.5. Avadanlıq üçün qurulmuş antresol və ya meydançaların hündürlüyü texnoloji tələblərə görə və 0,3 m-in mislinə bərabər qəbul olunmalıdır.

7.6. Qazanxana binaları aşırımlarının bir istiqamətdə yerləşməsilə layihələndirilməlidir.

Tikinti meydançasının darısqallığı şəraitində, qazanxanaların yenidən qurulmasının layihələndirilməsi zamanı aşırımların müxtəlif istiqamətli quraşdırılma həllinə yol verilir.

7.7. Qazanxanaların bina və qurğularının həcm-planlaşdırma və konstruktiv həlləri onların genişləndirilməsi imkanına yol verməlidir.

7.8. İribloklu avadanlığın quraşdırılmasının təmin edilməsi üçün qazanxana binalarının divar və örtüklərində boşluqlar nəzərdə tutulmalıdır.

Belə boşluqlar qazanxananın genişləndirilməsi nəzərdə tutulan tərəfindəki yan divarında nəzərdə tutulmalıdır.

7.9. Binaların daxilində yerləşdirilmiş qazanxanalar bitişik otaqlardan yanğın əleyhinə 2-ci tip divarlarla və ya yanğın əleyhinə 1-ci tip arakəsmələrlə və yanğın əleyhinə 3-cü tip örtüklərlə ayrılmalıdır. Binaya bitişik qazanxana əsas binadan yanğın əleyhinə 2-ci tip divarla ayrılmalıdır. Bu halda binanın, qazanxana tərəfdəki divarının odadavamlılıq həddi 0,75 saatdan az olmamalıdır, qazanxananın örtüyü isə yanmayan materialdan olmalıdır.

Dam qazanxanalarının yükdaşıyan və qoruyucu konstruksiyalarının odadavamlılıq həddi 0,75 saat, konstruksiya üzrə alovun yayılma həddi sıfra bərabər olmalıdır, qazanxananın altında və onun divarlarından 2 m-ə qədər məsafədə əsas binanın dam örtüyü yanmayan materialdan hazırlanmalı və ya qalınlığı ən azı 20 mm olan beton qatı ilə yanmadan qorunmalıdır.

Binaların daxilində və onlara bitişik yerləşdirilmiş qazanxanaları digər otaqlardan ayıran divarların və örtüklərin, həmçinin qazanxanalar damda yerləşdirildikdə binaların damının havakeçirməyə və buxarkeçirməyə müqaviməti СНиП II-3-ə uyğun olmalıdır.

Binaların daxilində və damında yerləşdirilən qazanxanaların divarlarının daxili səthi suyadavamlı boya ilə rənglənməlidir.

7.10. Binaların daxilində və onlara bitişik yerləşdirilmiş qazanxanaların çıxışları bilavasitə xaricə nəzərdə tutulmalıdır. Binanın daxilində yerləşdirilmiş qazanxanaların pilləkən marşlarının ümumi pilləkən qəfəsinin qabaritində yerləşdirilməsinə (binanın pilləkən qəfəsinin qalan hissəsindən odadavamlılıq həddi ən azı 0,75 saat olan yanmayan arakəsmə və örtüklərlə ayırmaqla) yol verilir.

Dam qazanxanaları üçün aşağıdakılar nəzərdə tutulmalıdır:

- qazanxanadan bilavasitə dam örtüyünə çıxış;

- əsas binanın marşlı pilləkənindən dam örtüyünə çıxış;

- dam örtüyünün mailliyi 10 %-dən çox olduqda, dam örtüyünə olan çıxışdan qazanxanaya qədər və qazanxananın perimetri boyunca sürahili, eni 1 m olan hərəkət körpücükləri.

Körpücük və sürahilərın konstruksiyaları yanmayan materiallardan nəzərdə tutulmalıdır.

7.11. Yanacaqvermə nəqliyyat mexanizmlərinin yerləşdirilməsi üçün bunkerüstü qalereyalar, qazanxana zallarından, odadavamlılıq həddi 0,25 saatdan az olmayan, yanmayan arakəsmələrlə (boşluqlarsız) ayrılmalıdır.

7.12. Yanacaqvermə və tozhazırlama sahələrinin qoruyucu konstruksiyalarının daxili səthləri hamar olmalı və açıq rəngli, suyadavamlı boya ilə rənglənməlidir.

Çıxıntılar üfüqə nəzərən 60° bucaq altında hazırlanmalı və suyadavamlı boya ilə rənglənməlidir.

Yanacaqvermə sahələrində metal pilləkən və meydançalar iki tərəfə çıxışlı layihələndirilməlidir.

7.13. Qazanxana bina və otaqlarında aşkar şəkildə izafi istilik ayrılması olduqda, daimi işçiləri olan zonanın (işçi meydançanın səviyyəsindən 2,4 m hündürlükdə) qoruyucu konstruksiyaları istisna olmaqla, xarici qoruyucu konstruksiyaların istilikötürmə müqavimətinin qiyməti normalaşdırılmır.

Göstərilən hündürlükdən yüksək olan pəncərələr birqat şüşələnmə ilə layihələndirilməlidir.

7.14. Xarici divarlarda pəncərə boşluqlarının sahələri və yerləşdirilməsi təbii işıqlandırma, həmçinin açılan boşluqların sahələrinin aerasiya tələblərinin ödənilməsi nəzərə alınmaqla müəyyən edilməlidir. Pəncərə boşluqlarının sahələri minimal olmalıdır.

Təbii işıqlandırma əmsalı 1,5 qəbul edilən laboratoriya, avtomatika lövhələri otaqları və təmir emalatxanaları istisna olunmaqla, qazanxanaların bina və otaqlarında yan işıqlanmada, təbii işıqlanma əmsalı 0,5 qəbul edilməlidir.

Ayrıca yerləşmiş suhazırlama qurğuları otaqlarının təbii işıqlanma əmsalı AzDTN 2.11-1-ə uyğun olaraq qəbul edilməlidir.

7.15. Daimi iş yerlərində nəzarət və idarəetmə lövhələrinin yanında səsin təzyiqi və səsin yolverilən səviyyəsi СН 245-ə uyğun qəbul edilməlidir.

Fərdi qazanxanalar istiliklə təchiz etdiyi binalarda və otaqlarda MCH 2.04-03-ün tələblərinə uyğun səs təzyiqi səviyyələrini təmin etməlidir.

7.16. Yanan kütləyə görə uçucu maddələrin miqdarı 20 % və daha çox olan yanacaq üçün yanacaqvermənin (boşaldıcı qurğular, xırdalayıcı bölmələr, transportyor qalereyaları, tökmə qovşaqları, bunkerüstü qalereyalar) yerüstü xarici qoruyucu konstruksiyaları, asan çıxarılan konstruksiyalarının sahəsi yerləşgənin 1 m³ həcminə görə 0,03 m²-dan az olmamaqla layihələndirilməlidir. Yanacaqvermə bina və otaqlarının pəncərə çərçivələri birqat nəzərdə tutulmalı və divarın daxili səthi ilə bir müstəvidə olmalıdır.

Maye və qaz yanacağı ilə işləyən fərdi qazanxanalarda, qazanların quraşdırıldığı yerin 1 m³ həcminə görə sahəsi 0,03 m² hesabı ilə asan çıxarılan qoruyucu konstruksiyalar nəzərdə tutulmalıdır.

7.17. Qazanxanaların istehsal proseslərinə uyğun işçilərin peşələrinin siyahısı və xüsusi məişət otaq və qurğularının tərkibi əlavə 2-yə əsasən qəbul edilməlidir.

7.18. Ən çoxsaylı növbədə işçilərin sayı 30 və daha çox olduqda məişət otaqlarının, ictimai iaşə və mədəni xidmət otaqlarının tərkibi СНиП 2.09.04-ə uyğun olaraq qəbul edilir.

7.19. Qazanxanada ən çoxsaylı növbədə işçilərin sayı 12-30 olduqda, aşağıdakı köməkçi otaqlar nəzərdə tutulmalıdır: qazanxana rəisinin otağı, əlüzyuyan olmaqla qarderob otaqları, ayaqyolular, duş otaqları, yemək otağı və təsərrüfat ləvazimatının anbarı.

Qazanxanada ən çoxsaylı növbədə işçilərin sayı 12-yə qədər olduqda, sadalanan otaqlardan qazanxana rəisinin otağı, qazanxanada işçilərin sayı 5-dən çox olmadıqda isə həmçinin qarderob otağındakı əlüzyuyan nəzərdə tutulmur (ayaqyolundakı əlüzyuyandan istifadəyə yol verilir).

7.20. Maye yanacağın nasos stansiyalarının ayrıca yerləşən binalarında daimi xidmət heyəti üçün qarderob, ayaqyolu, duş və isinmə otaqları nəzərdə tutulmalıdır. Ayrıca yerləşən suhazırlama binalarında qarderob, ayaqyolu və duş otaqları nəzərdə tutulmalıdır.

7.21. Bu normaların 7.19 və 7.20-ci bəndlərində göstərilmiş otaqların sahələri СНиП 2.09.04-ə uyğun olaraq təyin edilir.

7.22. Qazanxanaların bina və qurğuları layihələndirildikdə unifikasiya edilmiş yığma dəmir-beton və metal konstruksiyalar əsas götürülməlidir, bu halda konstruksiya, məmulat və materialların ümumi meydança üzrə unifikasiya tələbləri gözlənilməlidir.

7.23. Qazanxanaların bina və qurğularının yükdaşıyan və qoruyucu konstruksiyaları qüvvədə olan normativ sənədlərin tələblərinə uyğun olaraq seçilməlidir.

7.24. Qazanxana binasının genişləndirilməsi nəzərdə tutulduğu hissəsindəki yan divarının konstruksiyası bu genişləndirməni həyata keçirməyə imkan verməlidir.

7.25. Qazanxana binalarında çəkilən kanalların örtükləri döşəmə səviyyəsində olmaqla yığma dəmir-betondan nəzərdə tutulmalıdır.

İstismar şəraitinə görə plitələrin götürülməsi lazım gəldikdə, kanalın o hissəsinin örtüyünün riflənmiş poladdan qəbul olunmasına yol verilir. Çıxarıla bilən lövhə və ya plitənin kütləsi 50 kq-dan çox olmamalıdır.

7.26. Avadanlıq altında olan bünövrələrin, döşəmələrin və kanalların konstruksiyaları, quraşdırılma boşluqlarından avadanlığın qoyulacaq yerlərinə qədər hərəkət etdirilərkən yaranan yüklərə hesablanmalı və yükqaldırıcı mexanizmlərin hərəkət imkanını təmin etməlidir.

7.27. Statik və dinamik yükləri döşəmənin beton alt qatında gərginlik yaratmayan texnoloji avadanlıq, quraşdırma və nəqliyyat yüklərinin təsirindən yaranan gərginlikdən çox gərginlik yaratmadıqda bünövrəsiz quraşdırılmalıdır.

Binaların daxilində və damında yerləşdirilən qazanxanalar üçün elə texnoloji avadanlıq seçilməlidir ki, onların statik və dinamik yükləri avadanlığın bünövrəsiz quraşdırılmasına imkan versin. Bu halda dam qazanxananın avadanlığından binanın örtüyünə düşən statik və dinamik yükləri, binanın tikinti konstruksiyalarının yükdaşıma qabiliyyətindən artıq olmamalıdır.

7.28. Transportyor qalereyalarının qazanxana binalarına bitişən yerləri, binaların karkasına və qoruyucu konstruksiyalarına söykənməməlidir. Belə söykənməyə müvafiq əsaslandırma olduqda yol verilir.

8. Yanacaq

8.1. Qazanxana üçün əsas, ehtiyat və qəza yanacağının növləri, həmçinin ehtiyat və ya qəza yanacaq növlərinin zəruriliyi, qazanxananın kateqoriyası, yerli istismar şəraiti nəzərə alınmaqla və layihələndirmə üzrə texniki şərtləri verən təşkilatlarla müvafiq qaydada razılaşdırılmaqla müəyyənləşdirilir.

8.2. Bərk yanacaq yandıran kameralı ocaqlı qazanların qaz yanacağının yandırılmasına keçirildikdə, texniki-iqtisadi və ekoloji hesabatlarla digər növ yanacağın istifadəsi əsaslandırılmadıqda ehtiyat yanacaq kimi bərk yanacaq saxlanılmalıdır.

8.3. Kameralı ocaqlı qazanlarda bərk yanacaq yandırılarkən ilkin alışdırma və alovlandırma üçün yanacağın növü istehsalçı zavodun tələblərinə uyğun nəzərdə tutulmalıdır.

9. Ocaq qurğuları

9.1. Qazanlar üçün tətbiq edilir:

- maye və qaz yanacağının yandırılması üçün kameralı ocaqlar;

- bərk yanacağın toz şəklində yandırılması üçün kameralı ocaqlar;

- bərk yanacağın yandırılması üçün təbəqəli ocaqlar;

- oduncaq və oduncaq tullantılarının yandırılması üçün xüsusi konstruksiyalı ocaqlar.

9.2. Ocaq qurğuları qazanların zavod quraşdırılmasına uyğun qəbul edilir. Qazanların quruluşunda və ocaq qurğularında edilmiş dəyişikliklər qazanları istehsal edən zavodla razılaşdırılmalıdır.

10. Qazanlar və onların tamamlayıcı qurğularının qızma səthləri

10.1. Qazanxanalar üçün istilik generatoru kimi sənaye istehsalı olan buxar, suqızdırıcı və buxar-suqızdırıcı qazanlar qəbul edilməlidir.

Məhsuldarlığı, FİƏ (faydalı iş əmsalı), aerodinamik müqaviməti və qazanların işinin digər parametrləri istehsalçı zavodların məlumatları əsasında qəbul edilir.

Məhsuldarlığı 10 MVt-dan çox olan suqızdırıcı qazanların quraşdırılmasına, qazanxana iki müstəqil elektrik enerji mənbəyi ilə təmin olunması şərtilə yol verilir.

10.2. Qazan aqreqatının yenidən qurulma layihəsi istehsalçı zavodla və ya qazan aqreqatının layihəsini hazırlamış layihə təşkilatı ilə razılaşdırılmalıdır. Bu halda istilik, aerodinamik və digər hesablamalar müvafiq sahə normativ sənədlər əsasında aparılmalıdır.

10.3. Qazanxanalar layihələndirildikdə qazan aqreqatların ocaq qurğuları, onların tamamlayıcı qurğularının qızma səthləri, sorucu-vurucu qurğuları, kültutucuları, nəzarət ölçü cihazları, tənzimləmə və idarəetmə vasitələri ilə komplekt şəklində təchiz edilməsi nəzərdə tutulmalıdır.

10.4. Qazanların tamamlayıcı qurğularının qızma səthləri kimi, havaqızdırıcılar, səthli və kontaktlı ekonomayzerlər, həmçinin tüstü qazlarının gizli buxarlanma istiliyini istifadə edən istilik utilizatorları istifadə olunmalıdır. Səthli ekonomayzerlər, havaqızdırıcılar və istilik utilizatorları qazan aqreqatlarının zavod komplektləşdirilməsi ilə qəbul edilir. Kontaktlı su ekonomayzerləri, hamam və camaşırxanaların, məişət və texnoloji isti su təchizatı sistemlərinin suyunun qızdırılması üçün istifadə oluna bilər. Kontaktlı ekonomayzerlərdə alınan istilikdən məişət isti su təchizatı üçün istifadə edilməsinə, aralıq istilikmübadiləedicisi olduqda yol verilir. Hamam və camaşırxanalar üçün suyun qızdırılması məqsədilə, dövlət sanitariya-epidemioloji xidmətinin icazə verdiyi kontaktlı ekonomayzerlərdən istifadə etmək olar.

Kontaktlı ekonomayzerlər bilavasitə qazanlardan və ya səthli ekonomayzerlərdən sonra qoyula bilər.

10.5. Qazanların tamamlayıcı qurğularının qızma səthləri hər qazan aqreqatı üçün fərdi layihələndirilməlidir. İstisna olaraq qazanxanaların yenidən qurulmasında ekonomayzerlərin qrup şəklində layihələndirilməsinə yol verilir.

10.6. Ekonomayzerlərdən buxar qazanlarının bəsləyici suyunun və istilik təchizatı sisteminin suyunun qızdırılması üçün istifadə olunur.

Qapalı istilik təchizatı sistemlərinin suyunun qızdırılması üçün olan ekonomayzerlərdən qazanların bəsləyici suyunun qızdırılması üçün istifadə edilməsinə yol verilir.

Buxar qazanlarının bəsləyici suyunun qızdırılması üçün olan ekonomayzerlərdən açıq istilik təchizatı sistemlərinin və ya isti su təchizatı sistemlərinin suyunun qızdırılması üçün istifadə edilməsinə yol verilmir.

10.7. Çuqun ekonomayzerlər işçi təzyiqi 2,4 MPa-a qədər olan buxar qazanlarının bəsləyici suyunun və istilik təchizatı sisteminin suyunun qızdırılması üçün istifadə olunur.

10.8. Qaz yanacağı ilə işləyən qazanların ekonomayzerlərinin girişində suyun temperaturu 65°С-dən az olmadıqda və kükürdlü maye yanacağı ilə işləyən qazanların ekonomayzerlərinin girişində isə suyun temperaturu 135°С-dən az olmadıqda buxar qazanlarının bəsləyici suyunun qızdırılması üçün polad ekonomayzerlərin istifadə edilməsinə yol verilir.

10.9. Fərdi ekonomayzerlər daimi işləyən layihələndirilməlidir; bu halda qazanların fasiləsiz bəslənməsi üçün ekonomayzerlərin girişində avtomatik su tənzimləyicilər nəzərdə tutulmalıdır.

10.10. Bəsləyici və şəbəkə suyunun ekonomayzerdə qızdırılması üçün suyun istiqaməti aşağıdan yuxarıya doğru nəzərdə tutulmalıdır. Bəsləyici suyun ekonomayzerləri iki kolonkalı olduqda, soyuq su qazın hərəkəti istiqamətində ikinci kolonkaya verilməlidir. Ekonomayzerin hər iki kolonkasına su aşağıdan yuxarı istiqamətdə verilməlidir.

10.11. Yanma prosesinin intensivliyinin və dayanıqlığının və ya ocağın işinin səmərəliliyinin artırılması üçün havanın qızdırılması lazım olduqda, havaqızdırıcılardan istifadə olunur; bu halda havaqızdırıcının girişində havanın temperaturu tüstü qazlarının şeh temperaturundan 5-10°С yüksək olmalıdır.

11. Qaz-hava yolu, tüstü boruları, tüstü qazlarının təmizlənməsi

Qaz-hava yolu

11.1. Qazanxanaların layihələndirilməsi zamanı sorucu-vurucu qurğular (tüstüsoranlar və üfürücü ventilyatorlar) istehsalçı zavodun texniki şərtlərinə əsasən qəbul edilməlidir. Sorucu-vurucu qurğular hər qazan aqreqatı üçün fərdi nəzərdə tutulmalıdır.

11.2. İstilik gücü 1 MVt-a qədər olan qazanxanaları layihələndirərkən və ya yenidən qurarkən qruplaşdırılmış (ayrı-ayrı qazan qrupları üçün) və ya ümumi (bütün qazanxana üçün) sorucu-vurucu qurğuların istifadəsinə yol verilir.

11.3. Qruplaşdırılmış və ya ümumi sorucu-vurucu qurğular iki tüstüsoran və iki üfürücü ventilyatorla layihələndirilməlidir. Bu qurğularla nəzərdə tutulan qazanların hesabi məhsuldarlığı iki tüstüsoran və iki üfürücü ventilyatorun paralel işləməsi ilə təmin edilir.

11.4. Sorucu-vurucu qurğuların seçilməsi, təzyiq və məhsuldarlığa görə ehtiyat əmsalları nəzərə alınmaqla əlavə 3-ə əsasən qəbul edilməlidir.

11.5. Sorucu-vurucu qurğuların layihələndirilməsi zamanı, onların məhsuldarlığının tənzimlənməsi üçün səmərəli tənzimləmə üsullarını təmin edən və avadanlıqla birlikdə komplekt təchiz edilən istiqamətləndirici aparatlar, induksiya muftaları və digət qurğular nəzərdə tutulmalıdır.

11.6. Qazanxanaların qaz-hava yolu qazanın texniki pasportuna əsasən layihələndirilməlidir.

11.7. Seriyalarla istehsal olunan qazanların qaz müqaviməti istehsalçı zavodun məlumatlarına görə qəbul edilməlidir.

11.8. Hidrogeoloji şəraitdən və qazan aqreqatlarının quraşdırılma həllərindən asılı olaraq, qaz yolları yeraltı və ya yerüstü nəzərdə tutulmalıdır. Qaz yolları kərpicdən və ya dəmir-betondan nəzərdə tutulmalıdır. Müvafiq texniki-iqtisadi əsaslandırılma olduqda, istisna olaraq yerüstü metal qaz yollarından istifadə edilməsinə yol verilir.

11.9. Qazanxananın daxilində qaz-hava kəmərlərinin poladdan, dairəvi en kəsikli layihələndirilməsinə yol verilir. Avadanlığın düzbucaqlı elementlərinə birləşən qaz-hava kəmərlərinin en kəsiyinin düzbucaqlı nəzərdə tutulmasına yol verilir.

11.10. Qaz yollarının kül yığıla bilən hissələrində, onların təmizlənməsi üçün qurğular nəzərdə tutulmalıdır.

11.11. Kükürdlü yanacaqla işləyən qazanxanaların qaz yollarında kondensatın əmələ gəlməsi mümkün olduqda, qaz yolların daxili səthlərinin СНиП 2.03.11-ə uyğun olaraq korroziyadan mühafizəsi nəzərdə tutulmalıdır.

Tüstü boruları

11.12. Qazanxanalarının tüstü boruları birtipli layihələr üzrə quraşdırılmalıdır. Tüstü borularının fərdi layihələri işləndikdə birtipli layihələrdə qəbul edilmiş texniki həllər rəhbər tutulmalıdır.

11.13. Qazanxananın layihələndirilməsi zamanı qazanların texniki xarakteristikasına uyğun olaraq, hər bir qazan üçün ayrıca və ya qazanxanaya bir tüstü borusu layihələndirilə bilər.

11.14. Süni sormada tüstü borusunun hündürlüyü ОНД və СН 245-ə uyğun olaraq müəyyən edilir. Təbii sormada tüstü borusunun hündürlüyü, qaz-hava yolunun aerodinamik hesablanmanın nəticəsində müəyyən edilir və zərərli maddələrin atmosferdə yayılma şəraiti yoxlanılır. Zərərli maddələrin atmosferdə yayılmasını hesablayarkən külün, kükürd oksidinin, azot 4-oksidin və karbon oksidin maksimal yolverilən konsentrasiyaları qəbul edilməlidir. Bu halda ayrılan zərərli tullantıların miqdarı istehsalçı zavodun məlumatlarına əsasən, belə məlumatlar olmadıqda isə hesablamalar yolu ilə müəyyən edilir.

Binalara bitişik, onların daxilində və damında yerləşdirilmiş qazanxanaların tüstü borularının hündürlüyü külək saxlama sərhəddindən yüksək, lakin damdan 0,5 m-dən az olmamaqla hündür, həmçinin binanın ən hündür hissəsinin və ya 10 m radiusda ən hündür binanın dam örtüyündən 2 m-dən az olmamaqla hündür olmalıdır.

11.15. Polad tüstü borularının çıxış diametrləri texniki-iqtisadi hesabatlar əsasında tüstü qazlarının optimal sürəti şərtinə uyğun müəyyən edilir. Kərpic və dəmir-beton boruların çıxış diametrləri bənd 11.16-nın tələblərinə əsasən müəyyən edilir.

11.16. Tüstü qazlarının kərpic və dəmir-beton borularının konstruksiyalarına daxil olmasının qarşısının alınması məqsədilə, qaz kənarlaşdıran lülənin divarlarına müsbət statik təzyiqin təsirinə yol verilmir. Bunun üçün R<1 şərti yerinə yetirilməlidir, burada R – təyinedici meyar olaraq, aşağıdakı düsturla müəyyən edilir:

                                                               (1)

burada λ - sürtünməyə müqavimət əmsalı;

  i - borunun yuxarı hissəsinin daxili səthinin sabit mailliyi;

 γ_h  - hesabi rejimdə xarici havanın sıxlığı, kq/m³;

 γ_q  - hesabi rejimdə qazın sıxlığı, kq/m³;

 d₀ - borunun çıxış hissəsinin diametri, m;

h₀ -  borunun çıxışında qazın dinamik təzyiqi, kqq/m²:

                                                                 (2)

burada W₀ - borunun çıxışında qazların sürəti, m/s;

    g - sərbəstdüşmə təcilidir, m/s².

Yoxlama hesablanması qazanxanaların qış və yay hesabi iş rejimləri üçün aparılmalıdır.

R ≥1 olduqda, borunun diametri artırılmalı və ya xüsusi konstruksiyalı boru (daxili səthi qazburaxmayan qaz kənarlaşdıran lülədən istifadə olunmalı, lülə ilə futerləmə qatı arasında əks təzyiq yaradılmalıdır) istifadə olunmalıdır.

11.17. Qaz yanacağının yanma məhsullarını kənarlaşdıran kərpic və dəmir-beton boruların lülələrində, bütün iş rejimlərində kondensatın əmələ gəlməsinə yol verilmir.

11.18. Qaz yanacağı ilə işləyən qazanxanalarda tüstü qazlarının temperaturunun yüksəldilməsi iqtisadi cəhətdən məqsədəuyğun olmadıqda, polad tüstü borularının istifadə edilməsinə yol verilir.

Fərdi qazanxanalar üçün tüstü boruları qaz keçirməyə qarşı kip olmalı, metaldan və ya yanmayan materiallardan hazırlanmalıdır. Kondensatın yaranmaması üçün boruların xarici səthi istilik izolyasiya edilməli, baxışın keçirilməsi və təmizlənməsi üçün lyuklar nəzərdə tutulmalıdır.

Atmosferə atılan tullantı qazlarından nümunələrin götürülməsi üçün tüstü borusunun əsasında diametri 1/2" bərabər ştuseri olan xüsusi dəlik nəzərdə tutulmalıdır.

11.19. Qaz yolları üçün olan boşluqlar borunun lüləsinin və ya stəkan tipli bünövrənin eyni üfüqi kəsiyində çevrə üzrə bərabər yerləşdirilməlidir.

Bir üfüqi kəsikdə sahənin ümumi zəifləməsi (azalması) dəmir-beton lülənin və ya stəkan tipli bünövrənin ümumi sahəsinin 40 %-indən, kərpic boru üçün isə 30 %-indən çox olmamalıdır.

11.20. Kərpic və dəmir-beton qaz yollarının tüstü borusuna birləşən hissəsi düzbucaqlı şəkildə layihələndirilməlidir.

11.21. Qaz yollarının tüstü borusuna birləşmə yerində temperatur tikişləri və ya kompensatorlar nəzərdə tutulmalıdır.

11.22. Kərpic və dəmir-beton tüstü borularının lüləsinin termiki gərginliyinin azaldılması üçün futerləmənin və ya termiki izolyasiyanın tətbiq olunmasının vacibliyi istilik-texniki hesablama ilə müəyyən edilir.

11.23. Kondensat əmələ gələrkən, kükürdlü yanacağın (kükürdün miqdarından asılı olmayaraq) yanmasından alınan qazları xaric edən tüstü borunun lüləsinin bütün hündürlüyü boyu turşuya davamlı materialla futerlənməsi nəzərdə tutulmalıdır. Bütün istismar rejimlərində borunun qaz kənarlaşdıran lüləsinin daxili səthində kondensat əmələ gəlmədikdə tüstü boruları üçün gil kərpiclə və ya nəmlik udması 15 %-dən artıq və markası 100-dən aşağı olmayan adi gil kərpiclə, markası ən azı 50 olan gil-sement və ya mürəkkəb tərkibli məhluldan istifadə etməklə tüstü borusunun futerlənməsinə yol verilir.

11.24. Tüstü borusunun hündürlüyünün hesablanması və onun lüləsinin daxili səthinin mühitin aqressiv təsirindən mühafizəsi həm əsas, həm də ehtiyat yanacağının yandırılması şərtləri nəzərə alınmaqla yerinə yetirilməlidir.

11.25. Tüstü borusunun qoruyucu işıqları və xarici nişanlanma rəngləri qüvvədə olan НАСГА normativ sənədinin tələblərinə cavab verməlidir.

11.26. Layihələrdə kərpic və dəmir-beton tüstü borularının xarici polad konstruksiyalarının, həmçinin polad boruların səthlərinin korroziyadan mühafizəsi nəzərdə tutulmalıdır.

11.27. Tüstü borusunun aşağı hissəsində və ya bünövrədə boruya baxış keçirilməsi üçün lyuklar, lazım gəldikdə isə kondensatı kənarlaşdıran qurğular nəzərdə tutulmalıdır. Tüstü borularında zont, deflektor və digər taxmaların quraşdırılmasına yol verilmir.

Tüstü qazlarının təmizlənməsi

11.28. Aşağıdakı şərt daxilində bərk yanacaqla (kömür, torf, şist və oduncaq tullantıları) işləyən qazanxanalar tüstü qazlarının küldən təmizlənməsi üçün qurğularla təchiz olunmalıdır:

Аⁱ ×В > 5000                                                            (3)

burada Аⁱ - yanacağın işçi kütləsində külün miqdarı, %;

  В - yanacağın maksimal saatlıq sərfidir, kq.

Qeyd. Qəza halları üçün bərk yanacaq nəzərdə tutulduqda kültutucuların quraşdırılması tələb olunmur.

11.29. Təmizlənən qazların həcmindən, tələb olunan təmizlənmə dərəcəsindən və yerləşdirilmə imkanından asılı olaraq kültutucuların tipi, müxtəlif tip kültutucuların quraşdırılma variantlarının texniki-iqtisadi müqayisəsi əsasında seçilir.

Kültutucu qurğular kimi aşağıdakılar qəbul edilir:

- təmizlənən tüstü qazlarının həcmi 6000-20000 m³/saat olduqda siklon blokları;

- tüstü qazlarının həcmi 15000-150000 m³/saat olduqda - batareyalı siklonlar;

- tüstü qazlarının həcmi 100000 m³/saat-dan artıq olduqda – resirkulyasiyalı batareyalı siklonlar və elektrik filtrləri.

Hidravlik kül-şlak xaricedici sistemi və kül-şlak pulpasında olan zərərli maddələrin su hövzələrinə atılmasının qarşısını alan qurğular olduqda, damcı tutanları olan alçaq təzyiqli Venturi borulu yaş kültutuculardan istifadə etmək olar.

Qazların həcmi onların işçi temperaturuna uyğun qəbul edilir.

11.30. Kültutucu qurğuların təmizləmə əmsalı hesablamaya görə qəbul edilməli və əlavə 4-ə əsasən təyin edilmiş həddə olmalıdır.

11.31. Kültutucular tüstüsoranların sorucu tərəfində açıq meydançalarda quraşdırılmalıdır.

Müvafiq əsaslandırma olduqda, kültutucuların otaqda quraşdırılmasına yol verilir.

11.32. Kültutucular hər qazan aqreqatı üçün fərdi nəzərdə tutulur. Ayrı-ayrı hallarda bir neçə qazan üçün kültutucular dəsti və ya bir seksiyalaşdırılmış aparatın nəzərdə tutulmasına yol verilir.

11.33. Qazanxana bərk yanacaqla işlədikdə, fərdi kültutucuların yandan keçən qaz yolları olmamalıdır.

11.34. Kültutucunun bunkerinin forması və daxili səthi elə olmalıdır ki, kül tam olaraq öz axını ilə boşala bilsin, bu halda bunkerin divarının üfüqə nəzərən mailliyi 60° qəbul edilir, əsaslandırılmış hallarda isə ən azı 55°-yə qədər yol verilir.

Kültutucuların bunkerləri germetik bağlanmalıdır.

11.35. Kültutucu qurğulara gələn qaz yolunda qazın hərəkət sürəti 12 m/s-dən az olmamaqla qəbul edilməlidir.

11.36. Oduncaq tullantıları ilə işləmək üçün nəzərdə tutulmuş qazanxanalarda Аⁱ ×В£5000 olan hallarda “nəm” qığılcım söndürücülər nəzərdə tutulmalıdır. Kültutuculardan sonra qığılcım söndürücülər qoyulmur.

12. Boru kəmərləri

12.1. Buxar qazanlarının qoşulduğu magistral buxar boru kəmərləri birinci kateqoriyalı qazanxanalarda birxətli seksiyalaşdırılmış və ya ikixətli, ikinci kateqoriyalı qazanxanalarda isə birxətli seksiyalaşdırılmamış nəzərdə tutulmalıdır.

 “Buxar və suqızdırıcı qazanların qurulması və təhlükəsiz istismarı qaydaları” normativ sənədinin tələblərinə uyğun nəzərdə tutulmuş hallarda, həmçinin birinci kateqoriyalı qazanxanalarda buxar qazanlarının bəsləyici magistral boru kəmərləri ikixətli layihələndirilməlidir. Digər hallarda bu boru kəmərləri birxətli seksiyalaşdırılmamış nəzərdə tutulmalıdır.

Suqızdırıcı qazanların, suqızdırıcı qurğuların və şəbəkə nasoslarının qoşulduğu istilik təchizatı sistemlərinin verici və qayıdıcı magistral boru kəmərləri birxətli seksiyalaşdırılmış və ya istilik sərfinin qiymətindən asılı olmayaraq birinci kateqoriyalı və istilik sərfi 350 MVt və daha çox olan ikinci kateqoriyalı qazanxanalarda ikixətli nəzərdə tutulmalıdır. Digər hallarda bu boru kəmərləri birxətli seksiyalaşdırılmamış olmalıdır.

Qazanların buxarının təzyiqi 0,07 MPa-a qədər və suyun temperaturu 115°С-yə qədər olan qazanxanaların kateqoriyasından asılı olmayaraq magistral buxar boru kəmərləri, bəsləyici boru kəmərləri, istilik təchizatı sisteminin verici və qayıdıcı boru kəmərləri birxətli seksiyalaşdırılmamış qəbul edilir.

12.2. Magistral kəmərlərdən avadanlığa qədər olan buxar və su boru kəmərləri və avadanlıqarası birləşdirici boru kəmərləri birxətli nəzərdə tutulmalıdır.

12.3. Buxarının təzyiqi 0,07 MPa-a qədər olan qazanın bəsləyici su boru kəmərində əks klapan və bağlayıcı qurğu nəzərdə tutulmalıdır.

12.4. Buxar boru kəmərlərinin diametrləri istilikdaşıyıcının hesabi maksimal saatlıq sərfinə və yolverilən təzyiq itkisinə görə qəbul edilməlidir. Bu halda istilikdaşıyıcının sürəti aşağıdakılardan çox olmamalıdır:

      - qızdırılmış buxar üçün:

40 m/s - borunun diametri 200 mm-ə qədər olduqda;

70 m/s - borunun diametri 200 mm-dən artıq olduqda;

- doymuş buxar üçün:

30 m/s - borunun diametri 200 mm-ə qədər olduqda;

60 m/s - borunun diametri 200 mm-dən artıq olduqda.

12.5. Yanaşı boru kəmərlərinin istilik izolyasiya konstruksiyalarının səthləri, həmçinin boru kəmərlərinin istilik izolyasiya konstruksiyalarının səthləri ilə binaların tikinti konstruksiyaları arasındakı minimal məsafələr əlavə 5-ə uyğun olaraq qəbul edilməlidir.

12.6. Qazanxanalarda maye yanacağının boru kəmərləri, ona sərbəst yaxınlaşma imkanının təmin edilməsi üçün açıq yerləşdirilməlidir. Maye yanacağı boru kəmərlərinin 0 (sıfır) səviyyəsindən aşağıda yerləşdirilməsinə yol verilmir.

12.7. Maye yanacağının boru kəməri üçün elektrik qaynaqlı borular və polad armaturlar nəzərdə tutulmalıdır.

Qaz yanacağı boru kəmərləri və armaturlarının seçilməsi və yerləşdirilməsi AzDTN 2.13-1-ə uyğun yerinə yetirilməlidir.

12.8. Boru kəmərləri qaynaqla birləşdirilməlidir. Boru kəmərlərinin armatura və avadanlığa flansla birləşdirilməsinə yol verilir.

Şərti diametri 100 mm-dən artıq olmayan dördüncü kateqoriyalı, həmçinin buxarının təzyiqi 0,07 MPa-a qədər və suyun temperaturu 115°С-yə qədər olan qazanxanaların buxar və su boru kəmərlərinin muftalı birləşməsinə yol verilir. Qazanların hüdudunda olan, buxarının təzyiqi 0,07 MPa-dan çox və suyun temperaturu 115°С-dən yuxarı olan boru kəmərlərinin muftalı birləşmələri “Buxar və suqızdırıcı qazanların qurulması və təhlükəsiz istismarı qaydaları” normativ sənədinin tələblərinə uyğun nəzərdə tutula bilər.

12.9. Buxar kəmərlərinin dayandırılan sahələrinin, həmçinin alçaq və son nöqtələrinin fasiləli üflənməsi və kondensatın kənarlaşdırılması üçün qurğular (ventilli ştuserlər) nəzərdə tutulmalıdır.

12.10. Buxarının təzyiqi 0,07 MPa-a qədər və suyun temperaturu 115°С-yə qədər olan boru kəmərlərinin boşaldıcı, üfləmə və drenaj xətlərində bir bağlayıcı ventil (siyirtmə) nəzərdə tutulmalıdır, buxarının təzyiqi 0,07 MPa-dan çox və suyun temperaturu 115°С-dən yuxarı olduqda isə qüvvədə olan normativ sənədlərin tələblərinə uyğun olaraq bağlayıcı armatur nəzərdə tutulmalıdır.

12.11. Qazandan suyun fasiləli olaraq boşaldılması və ya üflənməsi üçün ümumi boşaldıcı və üfləmə yığıcı boru kəmərləri nəzərdə tutulmalıdır.

12.12. Qoruyucu klapanların boruları qazanxanadan xaricə çıxarılmalı və suyun kənarlaşdırılması üçün qurğuları olmalıdır. Borunun en kəsiyi qoruyucu klapanın en kəsiyindən iki dəfədən az olmamalıdır.

12.13. Ölçü diafraqmaları və nümunə götürmə qurğularının quraşdırılması üçün boru kəmərlərində uzunluğu hesablama ilə müəyyən edilən düz sahələr nəzərdə tutulmalıdır.

12.14. Diametri 500 mm və daha artıq olan siyirtmələr elektrik ötürücülü olmalıdır.

Kiçik diametrli borularda siyirtmələrin elektrik ötürücülü nəzərdə tutulmasına, müvafiq əsaslandırma olduqda (nasos aqreqatlarının və avadanlığın işləmə şərtlərinə, təhlükəsizliyə, distansiyadan idarəedilməyə, avtomatlaşdırmaya görə) yol verilir.

12.15. Qazanxana boru kəmərləri layihələndirərkən bu normalardan başqa МСН 4.02-02, həmçinin “Buxar və isti su boru kəmərlərinin qurulması və təhlükəsiz istismarı qaydaları” normativ sənədinin tələblərinə əməl edilməlidir.

12.16. Suyun temperaturu 115°С-yə qədər və məhsuldarlığı 0,41 MVt-dan çox olan barabansız suqızdırıcı qazanlar, həmçinin məhsuldarlığından asılı olmayaraq barabanlı qazanlar iki, məhsuldarlığı 0,41 MVt və daha az olan barabansız suqızdırıcı qazanlar isə bir qoruyucu klapanla təchiz edilməlidir.

Qazanxanada bir neçə barabansız suqızdırıcı qazanlar layihələndirildikdə, qazanların qoruyucu klapanlarının əvəzinə, qazanların qoşulduğu boru kəmərində diametri ən azı 50 mm olan iki qoruyucu klapanın qoyulmasına yol verilir. Hər bir qoruyucu klapanın diametri, məhsuldarlığı ən çox olan qazana görə, aşağıdakı düsturlar ilə müəyyən edilir:

- təbii sirkulyasiyalı qazanlar olduqda

                                                                 (4)

- məcburi sirkulyasiyalı qazanlar olduqda

                                                                (5)

burada d - klapanın keçid diametri, sm;

 Q - qazanın maksimal məhsuldarlığı, kVt;

  n - klapanların sayı;

 h - klapanın qalxma hündürlüyüdür, sm.

İsti suyun ümumi boru kəmərində qoruyucu klapanlar qoyulduqda hər qazanın bağlayıcı qurğunun yanında əks klapanlı dövrələyici xətt nəzərdə tutulmalıdır.

Dövrələyicilərin və əks klapanların diametri məhsuldarlığı 0,28 MVt-a qədər olan qazanlar üçün 40 mm-dən, məhsuldarlığı 0,28 MVt-dan çox olan qazanlar üçün isə 50 mm-dən az olmayaraq hesablama ilə qəbul edilir.

12.17. Fərdi qazanxanalarda qazanın girişində suyun temperaturunun sabit saxlanılması lazım gəldikdə, resirkulyasiya boru kəməri nəzərdə tutulmalıdır.

13. Köməkçi avadanlıq

13.1. Layihədə qazanxanaya verilən əlavə suyun və bütün kondensat axınlarının deaerasiyası nəzərdə tutulmalıdır.

13.2. Deaeratorun məhsuldarlığı aşağıdakı suların deaerasiyasını təmin etməlidir:

- qazanxananın təyin edilmiş məhsuldarlığına görə buxar qazanlarının bəsləyici suyunun (qazanların ehtiyat məhsuldarlığı nəzərə alınmadan);

- МСН 4.02-02 və СНиП 2.04.01-ə uyğun olaraq qapalı və açıq istilik təchizatı sistemlərinin, həmçinin isti su təchizatı şəbəkələrinin qidalandırıcı suyunun.

13.3. Buxar qazanlı qazanxanaların layihələrində açıq istilik təchizatı sistemləri və mərkəzi isti su təchizatı sistemləri üçün bəsləyici su və istilik təchizatı sistemlərinin qidalandırıcı suyu üçün ayrı-ayrı deaeratorlar (hər təyinat üçün bir deaerator) nəzərdə tutulmalıdır.

Qapalı istilik təchizatı sistemlərində ümumi deaerator nəzərdə tutulmasına yol verilir.

13.4. Aşağıdakı hallarda iki və daha çox deaeratorun nəzərdə tutulmasına yol verilir:

- birinci kateqoriyalı qazanxanalarda;

- istilik yüklərinin çoxlu enib-qalxması səbəbindən bir deaerator suyun lazımi keyfiyyətini təmin edə bilmədikdə;

- bir deaeratorun təmin edə bilmədiyi yüklərdə;

- polad ekonomayzerlərdən istifadə olunduqda.

13.5. Bir deaerator qoyulduqda, deaeratordan yan keçməklə (onun təmiri müddətində) suyun birbaşa bəsləyici nasoslara verilməsi imkanı nəzərdə tutulmalıdır.

13.6. Buxar qazanlarının bəsləyici suyunun deaerasiyası üçün atmosfer və ya yüksək təzyiqli deaeratorlar nəzərdə tutulmalıdır. Suqızdırıcı qazanlı qazanxanalarda vakuum deaeratorları nəzərdə tutulmalıdır; buxar və suqızdırıcı qazanları olan qazanxanalarda deaeratorların tipi (vakuum və ya atmosfer təzyiqli) texniki-iqtisadi hesabatlar əsasında təyin edilir.

İstifadə olunan deaeratorlar ГОСТ 16860-a uyğun olmalıdır.

13.7. İki və daha çox atmosfer və ya yüksək təzyiqli deaeratorlar paralel qoşulduqda su və buxar üçün bərabərləşdirici xətlər nəzərdə tutulmalı, həmçinin suyun və buxarın deaeratorların məhsuldarlığına mütənasib paylanması təmin olunmalıdır.

 Vakuumlu deaeratorların paralel qoşulmasına yol verilmir.

13.8. Vakuumlu deaeratorlarda seyrəkliyin yaradılması üçün su və ya buxar şırnaqlı ejektorlardan istifadə edilməlidir.

Su şırnaqlı ejektorlar üçün xüsusu nasoslar və işçi su çənləri nəzərdə tutulmalıdır.

13.9. Deaeratorların tipindən asılı olmayaraq, istilik şəbəkələrinin və mərkəzi isti su təchizatı sistemlərinin qidalandırılması üçün verilən suyun deaeratorlardan əvvəl mümkün qədər çox qızdırılması nəzərdə tutulmalıdır.

13.10. Buxar qazanlarının bəsləyici suyu üçün olan deaeratorlardan əvvəl su elə temperatura qədər qızdırılmalıdır ki, deaerasiya prosesində suyun temperaturunun artımı ГОСТ 16860 üzrə təyin edilən qiymətlərdən çox olmasın.

13.11. Buxar qazanlarının bəsləmə sistemində deaeratorların çənlərindən başqa əlavə həcmlər nəzərdə tutulmur.

13.12. Qapalı istilik təchizatı sistemlərinin qidalandırıcı suyunun vakuumlu deaerasiyasında, deaerasiya edilmiş aralıq su çənləri nəzərdə tutulmalıdır.

Açıq istilik təchizatı sistemlərində və mərkəzi isti su təchizatı sistemlərində, vakuum deaeratorlarından sonra suyun verilməsi birbaşa çən-akkumulyatorlara (aralıq çənləri qoyulmadan) nəzərdə tutulmalıdır.

13.13. Deaeratorlarıun, bəsləyici və kondensat çənlərinin yerləşdirilmə hündürlüyü elə seçilməlidir ki, nasoslarda suyun qaynamaması üçün mərkəzdənqaçma nasosların qarşısında basqının yaranması təmin edilsin.

13.14. Bəsləyici nasosların məhsuldarlığını müəyyən edərkən aşağıdakı sərflər nəzərə alınmalıdır:

- işçi buxar qazanların hamısının bəslənilməsinə;

- qazanların fasiləsiz üflənilməsinə;

- qazanların buxar soyuducularına;

- reduksiya-soyuducu və soyuducu qurğulara.

13.15. Təzyiqi 0,07 MPa-dan çox olmayan buxar qazanları üçün biri ehtiyat olmaqla, ən azı iki bəsləyici nasos nəzərdə tutulmalıdır.

Qazanların su kəmərindən bəslənməsi mümkün olduqda, ehtiyat bəsləyici nasos nəzərdə tutulmur, bu zaman qazanların qarşısında suyun təzyiqi, qazan buxarının işçi təzyiqindən ən azı 0,1 MPa çox olmalıdır. Bu halda qazanın qarşısında, su kəmərində bağlayıcı ventil və əks klapan nəzərdə tutulmalıdır.

Suqızdırıcı qazanlar üçün şəbəkə, qidalandırıcı, vurucu və qarışdırıcı nasosların sayı МСН 4.02-02-ə uyğun olaraq qəbul edilir.

13.16. Buxarının təzyiqi 0,07 MPa-dan çox olan buxar qazanlarının bəslənməsi üçün işlənmiş buxarın istifadə edilməsilə, buxar ötürücülü nasoslar (yağlanmayan porşenli və ya turbonasoslar) nəzərdə tutulmalıdır; bu halda ehtiyat nasosu kimi elektrik ötürücülü nasos nəzərdə tutulmalıdır.

Buxar ötürücülü nasosların işlənmiş buxarının istifadə edilməsi mümkün olmadıqda, aşağıdakılar nəzərdə tutulmalıdır:

- yalnız elektrik ötürücülü nasoslar (iki müstəqil elektrik qidalandırma mənbəyi olduqda);

- elektrik və buxar ötürücülü nasoslar (bir elektrik qidalandırma mənbəyi olduqda).

Buxarının təzyiqi 0,4 MPa-dan çox olmayan və ya məhsuldarlığı 1 ton/saata qədər olan qazanların bəslənməsi üçün yalnız bir elektrik qidalandırma mənbəyi olan elektrik ötürücülü bəsləyici nasosların istifadəsinə yol verilir.

Bəsləyici nasosların sayı və məhsuldarlığı hesablama ilə elə seçilməlidir ki, məhsuldarlığı ən böyük olan nasos dayandıqda, qalanları bənd 13.14-ün tələblərinə uyğun su miqdarının qazanlara verilməsini təmin etsinlər.

Yüngülləşdirilmiş və ya yüngül hörgülü qazanlarda, yanacaq kameralı ocaqlarda yandırıldıqda, bəsləyici nasos sıradan çıxdıqda və yanacağın ocağa verilməsi avtomatik dayandırıldıqda, ocağın akkumulyasiya etdiyi istilik qazan elementlərinin artıq qızmasına səbəb olmadıqda, ikinci kateqoriyalı qazanxanalarda bəsləyici nasosların ümumi məhsuldarlığı bənd 13.14-ün tələblərinə uyğun (bəsləyici nasoslardan birinin mümkün olan dayanması nəzərə alınmadan) müəyyən edilir.

Bu halda nasosların sayı ikidən az olmayaraq qəbul edilməlidir (ehtiyat olmadan).

13.17. Bəsləyici nasosların xarakteristikaları onların paralel işləməsinə imkan verdikdə, nasosların ümumi qidalandırıcı magistrallara qoşulması nəzərdə tutulmalıdır. Paralel işləməsinə yol verilməyən nasoslar tətbiq edildikdə, qazanların ayrı-ayrı magistrallarla bəsləməsi imkanı nəzərdə tutulmalıdır.

13.18. Suqızdırıcı qurğuların məhsuldarlığı МСН 4.02-02 və СНиП 2.04.01-ə əsasən isitmə, ventilyasiya və isti su təchizatı sistemlərinin maksimal istilik sərfinə uyğun müəyyən edilir.

Fərdi qazanxanalarda isti su təchizatı üçün suqızdırıcıların məhsuldarlığı maksimal sərfə görə müəyyən edilir.

13.19. İsitmə, ventilyasiya və isti su təchizatı sistemləri üçün suqızdırıcıların (istilik mübadilə aparatlarının) sayı ikidən az olmamalıdır. Eyni zamanda qızdırıcıların məhsuldarlığı maksimal sərfə görə müəyyən olunmalı və ehtiyat nəzərdə tutulmalıdır. Həmçinin, kateqoriyasından asılı olmayaraq, qazanxanalarda qızdırıcılardan biri sıradan çıxdıqda, qalanları ən soyuq ayın rejiminə uyğun istilik və isti su istehsalını təmin etməlidir.

13.20. Müxtəlif parametrli isti su istehsalı üçün (isitmə və ventilyasiyaya, məişət və texnoloji isti su təchizatına), həmçinin qızdırıcıların müxtəlif (pik və ya bazis) rejimlərdə işləməsi üçün suqızdırıcı qurğuların ayrı-ayrı qruplarının nəzərdə tutulmasına yol verilir.

13.21. Açıq və qapalı istilik təchizatı sistemlərinin şəbəkə və qidalandırıcı nasosları, həmçinin kondensatın yığıcı və vurucu qurğularının nasosları МСН 4.02-02-yə uyğun olaraq seçilməlidir.

13.22. Mərkəzi isti su təchizatı sistemlərinin qurğularında isti su təchizatı nasoslarının sayı isti su təchizatı sisteminin iş rejiminə müvafiq müəyyən edilir.

13.23. Suqızdırıcı qazanları istehsal edən zavodların tələbi ilə qazanların girişində və ya çıxışında suyun temperaturunun sabit saxlanılması lazım gəldikdə resirkulyasiya nasoslarının quraşdırılması nəzərdə tutulmalıdır. Bütün suqızdırıcı qazanlar üçün ümumi resirkulyasiya nasosları nəzərdə tutulmalıdır. Nasosların sayı ikidən az olmamalıdır.

Qazanxanalarda ayrı-ayrı qazanların məhsuldarlığı 50 MVt-dan çox olduqda, texniki-iqtisadi cəhətdən əsaslandırıldıqda, hər bir qazan və ya qazanlar qrupu üçün resirkulyasiya nasoslarının nəzərdə tutulmasına yol verilir.

Ehtiyat resirkulyasiya nasosları nəzərdə tutulmur.

13.24. Qazanxanaların buxar-suqızdırıcılarının kondensatı bilavasitə deaeratorlara ötürülməlidir.

Qazanxanalarda buxar kəmərlərinin drenajlarını, buxar-suqızdırıcılarının və qazanxananın isitmə və ventilyasiya sisteminin kaloriferlərinin kondensatlarının yığılması üçün buxar yastıqlı bağlı çənlər nəzərdə tutulmalıdır. Kondensat yığılan çənlər qazanxanada və ya onun yaxınlığında olduqda, bütün drenajlar bu çənlərə ötürülməlidir. Bu halda qazanxanada drenajların yığılması üçün xüsusi çənlər nəzərdə tutulmur.

İsehlakçılardan qayıdan kondensatın keyfiyyətindən asılı olaraq, onu ilkin su ilə birlikdə emalı üçün bilavasitə deaeratorlara verilməsi və ya xüsusi qurğuda emal edilməsi imkanı nəzərdə tutulmalıdır.

Tüstü qazlarının gizli buxarlanma istiliyini istifadə edən istilik utilizatorlarından alınan kondensat, xüsusi emaldan sonra qazanların bəsləmə sistemində istifadə edilə və ya neytrallaşdırma qurğusundan sonra kanalizasiyaya atıla bilər.

13.25. Açıq istilik təchizatı sistemləri və mərkəzi isti su təchizatı üçün qurğuları olan qazanxanalarda isti su üçün çən-akkumulyatorlar nəzərdə tutulmalıdır.

Çən-akkumulyatorlar МСН 4.02-02-yə uyğun olaraq seçilir.

Müvafiq texniki-iqtisadi əsaslandırma olduqda çən-akkumulyatorlar nəzərdə tutulmaya bilər.

Sistemində suyun həcmi genişlənməsini kompensasiya etmək üçün suqızdırıcı qazanxanalarda genişləndirici çənin nəzərdə tutulmasına yol verilir.

13.26. Reduksiya-soyuducu (RSQ), reduksiya (RQ) və soyuducu (SQ) qurğuları, bu qurğuların istehsalçı zavodlarının texniki şərtlərinə uyğun seçilir.

13.27. Ehtiyat RSQ, RQ və SQ birinci kateqoriyalı qazanxanalarda istehlakçının tələbinə görə nəzərdə tutulmasına yol verilir. Üzərində əl ilə tənzimləyici qurğuların və qoruyucu klapanların quraşdırılması ilə RQ-nin dövrələyici xəttinin nəzərdə tutulmasına yol verilir.

14. Suhazırlama və kimyəvi su rejimi

Ümumi tələblər

14.1. Suhazırlamanın layihəsində buxar qazanları, istilik təchizatı və isti su təchizatı sistemləri üçün suyun emalının həlləri, həmçinin su və buxarın keyfiyyətinə nəzarət tədbirləri nəzərdə tutulmalıdır.

Fərdi qazanxanalarda, ilkin və qəza halında qazanların sirkulyasiya konturlarının və isitmə sistemlərinin kimyəvi emal edilmiş su və ya təmiz kondensatla doldurulması təmin edilirsə, suhazırlamanın quraşdırılması nəzərdə tutulmaya bilər. Bu halda qazanxanada doldurulma qurğusu nəzərdə tutulmalıdır.

14.2. Qazanxananın kimyəvi su işləmə rejimi qazanların, buxar-su yolunun, istilik işlədici avadanlığının və istilik şəbəkələrinin korroziyasız, daxili səthlərinin ərpsiz və şlamsız işini, həmçinin lazımi keyfiyyətdə buxar və suyun alınmasını təmin etməlidir.

14.3. Suyun emalı texnologiyası buxarın, bəsləyici və qazan suyunun, istilik təchizatı və isti su təchizatı sistemləri üçün suyun keyfiyyətinə göstərilən tələblərdən, tullantı suların miqdarından və keyfiyyətindən, həmçinin ilkin suyun keyfiyyətindən asılı olaraq seçilir.

14.4. Buxar qazanlarının və sənaye istehlakçılarının bəslənməsi və qapalı istilik təchizatı sistemlərinin qidalandırılması üçün ilkin suyun keyfiyyət göstəriciləri ГОСТ 2761-ə ГОСТ 17.1.3.03-ə müvafiq aparılmış analizlər əsasında seçilməlidir.

14.5. Açıq istilik təchizatı sistemlərinin istilik şəbəkələrini qidalandıran və isti su təchizatı sistemlərinə verilən su ГОСТ 2874-ün tələblərinə cavab verməlidir.

Qazanxanaların layihələrində isti su təchizatı sistemləri üçün ilkin suyun sanitar emalının nəzərdə tutulmasına yol verilmir.

14.6. Buxar qazanları üçün buxarın və bəsləyici suyun keyfiyyət göstəriciləri ГОСТ 20995-in tələblərinə uyğun olmalıdır.

14.7. İstilik şəbəkələrinin, isitmə sistemlərinin və suqızdırıcı qazanların sirkulyasiya konturlarının doldurulması və qidalandırılması uçün suyun keyfiyyət normaları МСН 4.02-02-nin, həmçinin suqızdırıcı qazanların istehsalçı zavodlarının təlimat tələblərinə cavab verməlidir.

14.8. Buxar qazanlarının qazan (üfləmə) suyunun ümumi duzluluğa (quru qalığa) görə keyfiyyət tələbləri istehsalçı zavodun məlumatlarına əsasən qəbul edilməlidir.

14.9. Buxar qazanlarının qazan suyunun yol verilən nisbi qələviliyinin qiyməti “Buxar və suqızdırıcı qazanların qurulması və təhlükəsiz istismarı qaydaları” normativ sənədinin tələblərinə uyğun təyin edilməlidir.

14.10. Pilləli buxarlanması olan qazanların təmiz bölməsində və pilləli buxarlanmasız qazanların qazan suyunun fenolftaleinə görə qələviliyinin qiyməti, qazan kondensat-distillatla bəsləndikdə 50 mkq-ekv/l-dən az olmayaraq, qazan yumşaldılmış suyun əlavə edilməsilə bəsləndikdə isə 500 mkq-ekv/l-dən az olmayaraq qəbul edilməlidir.

Qazan suyunun qələviliyinin yuxarı həddi normalaşdırılmır.

Suyun ilkin emalı

14.11. Səth sularından istifadə edildikdə aşağıdakılar nəzərdə tutulmalıdır:

a) asılı maddələrin miqdarı 100 mq/l-ə qədər olduqda, onları təmizləmək üçün suyun şəffaflaşdırıcı filtrlərdən süzülməsi. İlkin suyun oksidləşmə dərəcəsi 15 mq/l О₂-dən artıq və ya dəmir birləşmələrinin konsentrasiyası 1 mq/l-dən artıq olduqda (filtrdən keçirilməmiş nümunədə) ilkin suyun koaqulyasiyası zəruridir;

b) 100 mq/l-dən artıq konsentrasiyalı asılı maddələrin təmizlənməsi, hər il 30 gündən artıq müddətdə oksidləşmə dərəcəsi 15 mq/l О₂-dən artıq olduqda üzvi maddələrin təmizləməsi, dəmir birləşmələrinin miqdarının azadılması üçün, suyun şəffaflaşdırıcıda koaqulyasiyası və sonradan şəffaflaşdırıcı filtrlərdən süzülmə ilə təmizlənməsi. Göstərilən emal ilkin suyun qələvililiyi 1,5 mq-ekv/l-ə qədər olduqda nəzərdə tutulmalıdır;

c) suyun qələviliyinin, duzluluğunun, dəmir birləşmələrinin miqdarının, üzvi maddələrinin azaldılması, 100 mq/l-dən artıq konsentrasiyalı asılı maddələrin təmizlənməsi üçün, suyun şəffaflaşdırıcıda əhəngləşdirilməsi və koaqulyasiyası və sonradan şəffaflaşdırıcı filtrlərdən süzülmə ilə təmizlənməsi. Göstərilən emal ilkin suyun qələviliyi 1,5 mq-ekv/l-dən artıq olduqda nəzərdə tutulmalıdır;

ç) suyun ümumi codluğu ümumi qələviliyindən artıq olduqda, şəffaflaşdırıcıda soda-əhəngləşdirmə və koaqulyasiyası və sonradan şəffaflaşdırıcı filtrlərdən süzülmə ilə təmizlənməsi;

d) şəffaflaşdırıcıda suyun natrium qələvisi vasitəsilə yumşaldılması, koaqulyasiya edilməsi və sonradan şəffaflaşdırıcı filtrlərdən süzülmə ilə təmizlənməsi. Bu üsulun aşağıdakı şərt ödənildikdə istifadəsinə yol verilir:

                                                (6)

 burada Q - ilkin suyun qələvililiyi, mq-ekv/l;

CO₂ - ilkin suda sərbəst karbon qazının konsentrasiyası, mq-ekv/l;

 C_Ca - ilkin suyun kalsium codluğu, mq-ekv/l;

  İ_Q - emal edilmiş suyun izafi qələvililiyi, 1-1,5 mq-ekv/l qəbul edilir;

  D_k - emal edilən suya əlavə edilən koaqulyantın dozasıdır, mq-ekv/l.

14.12. Koaqulyasiya prosesi üçün aşağıdakılar nəzərdə tutulmalıdır:

- koaqulyasiya prosesinin intensivləşdirilməsi və pH-ın optimal qiymətinin alınması üçün qələvililik 1 mq-ekv/l-dən az olduqda ilkin suyun qələviləşdirilməsi;

- ilkin suda üzvi kolloid maddələr olduqda, həmçinin koaqulyasiya prosesi dəmir sulfatla aparıldıqda xlor və ya xlorlu dəmir məhlulunun dozalandırılması.

Koaqulyasiya və ya əhəngləşdirmə ilə koaqulyasiya prosesinin intensivləşdirilməsi üçün flokulyantlardan istifadə nəzərdə tutulmalıdır.

Bu üsullardan biri ilkin suyun koaqulyasiyasının və ya dəmirsizləşdirilməsinin nümunə yoxlanılmasından sonra seçilir.

14.13. Suyun ilkin emalında reagentlərin dozaları AzDTN 2.11-1-ə uyğun olaraq qəbul edilməlidir.

Buxar qazanlarının bəslənməsi üçün suyun qazana qədər emalı

14.14. Buxar qazanlarının bəslənməsi üçün suyun emal üsulu bu bölmənin yuxarıda göstərilmiş tələblərinə və qazanların fasiləsiz üflənməsinin yolverilən qiymətinə əsasən qəbul edilməlidir.

14.15. Təsərrüfat-içməli su kəmərindən götürülən suyu, ilkin emal edilmiş (bənd 14.11, 14.12 və 14.13) səth mənbələrindən götürülən suyu, lazım gəldikdə dəmirdən təmizlənmiş (qeydə bax) yeraltı mənbələrdən götürülən suyu, həmçinin asılı maddələrin miqdarı 8 mq/l-dən və rəngliliyi 30°-dən artıq olmayan yeraltı və səth mənbələrindən götürülən suyu istifadə etdikdə aşağıdakılar nəzərdə tutulmalıdır:

a) ümumi codluğun 0,1 mq-ekv/l-ə qədər azaldılması üçün birpilləli, 0,1 mq-ekv/l-dən aşağı azaldılması üçün isə ikipilləli natrium-kationlaşdırma. Bu üsuldan suyun karbonat codluğu 3,5 mq-ekv/l-dən aşağı olduqda istifadə edilməsinə yol verilir.

Natrium-kationlaşdırmadan sonra suyu aşağıdakı korreksiya üsulları ilə emal etmək olar:

- qazan metalının kristallar arası korroziyasının qarşısının alınması üçün – nitratlaşdırma;

- buxarda sərbəst karbon qazının miqdarının azaldılması və buxar-kondensat yolunun korroziyasının zəiflədilməsi üçün – aminləşdirmə;

- təzyiqi 1,4 MPa-dan çox olan buxar qazanlarının qızma səthlərinin ərp çöküntülərindən mühafizəsi üçün – fosfatlaşdırma və ya trilonlaşdırma;

- 3,9 MPa təzyiqli buxar qazanlarının bəsləyici sularından nitritlərin xaric edilməsi üçün – sulfitləşdirmə;

b) bəsləyici suyun codluğunun, qələvililiyinin və duzluluğunun, həmçinin buxarda karbon qazının azaldılması üçün, paralel və ya ardıcıl normal və ya “qıt” reqenerasiya rejimli hidrogen-kationit filtrləri ilə – hidrogen-natrium-kationlaşdırma. Göstərilən üsulun istifadə şərtləri AzDTN 2.11-1-ə uyğun olaraq qəbul edilməlidir;

c) suyun ümumi və karbonat codluğunun və buxarda karbon qazının azaldılması üçün – natrium-xlor-ionlaşdırma. Bu üsuldan, bikarbonat qələvililiyinin sulfatların, nitratların və nitritlərin cəminə nisbəti 1-dən az olmadıqda, qüvvətli turşu anionlarının (xlorid-ionundan başqa) konsentrasiyası 2 mq-ekv/l-dən artıq olmadıqda və üzvi maddələr və dəmir olmadıqda istifadə edilir;

ç) bəsləyici suyun codluğunun, qələvililiyinin, duzluluğunun və buxarda karbon qazının miqdarının azaldılması üçün – ammonium-natrium-kationlaşdırma. Buxarda ammiakın olmasına yol verildikdə bu üsul istifadə edilə bilər;

d) suyun minerallaşmasının azaldılması üçün ionlaşdırma ilə qismən duzsuzlaşdırma.

Qeyd:

1. Natrium-kationlaşdırma ilə emal edilən suda dəmirin miqdarı 0,3 mq/l-dən, hidrogen-natrium-kationlaşdırmada isə 0,5 mq/l-dən artıq olmamalıdır, natrium-xlor-ionlaşdırmada və ionlaşdırma ilə qismən duzsuzlaşdırmada dəmir olmamalıdır (anionit filtrlərindən əvvəl).

2. Yeraltı mənbədən olan suların dəmirdən təmizlənməsi üçün aerasiya edilmiş suyu dəmir oksidi və ya manqan birləşmələri ilə örtülmüş dənəvər material yüklü filtrdən süzülməsi nəzərdə tutulmalıdır.

3. Hidrogen-natrium-kationlaşdırma, natrium-xlor-ionlaşdırma, ammonium-natrium-kationlaşdırma istifadə olunduqda şəffaflaşdırıcılarda qabaqcadan reagentlə yumşaldılma nəzərdə tutulmamalıdır.

Buxar qazanları üçün suyun qazandaxili və maqnitlə emalı

14.16. Suyun qismən yumşaldılması, bağlı karbon qazının kənarlaşdırılması və duzluluğun azaldılması üçün qazandaxili emalı nəzərdə tutulmalıdır. Bəsləyici suyun codluğu 3 mq-ekv/l-dən artıq olmadıqda, ГОСТ 20995-də təyin edilmiş şərtlərə görə, suyun qazandaxili emalına yol verilir.

14.17. Suyun qazandaxili emalında şlamın fasiləsiz xaric edilməsi təmin olunmalıdır.

14.18. Suyun qazandaxili emalında və  şərtlərində, aşağıdakı maddələrlə dozalaşdırmalar nəzərdə tutulmalıdır:

- 2Q_i.s = C_Ca olduqda – natrium qələvisi ilə;

- 2Q_i.s < C_Ca olduqda – natrium qələvisi və soda ilə,

burada Q_i.s - ilkin suyun qələvililiyi, mq-ekv/l;

  C_Ca - kalsium codluğu, mq-ekv/l;

   C_k - karbonat codluğu, mq-ekv/l;

  C₀ - ümumi codluqdur, mq-ekv/l.

14.19. Suyun qazandaxili emal edilmə imkanı olan polad buxar qazanları üçün, həmçinin əsasən karbonatlardan ibarət olmaqla ilkin suyun codluğu 10 mq-ekv/l-dən artıq olmayan və dəmirin miqdarı 0,3 mq/l-dən artıq olmayan tərkibli su ilə bəslənən seksiyalı çuqun buxar qazanları üçün təsərrüfat-içməli su və ya ilkin emaldan sonra səth suları istifadə edildikdə maqnit emal üsulu istifadə edilməlidir.

Suyun maqnitlə emalında qazanlardan şlamın fasiləsiz xaric edilməsi təmin olunmalıdır.

Buxar qazanlarının üflənməsi

14.20. Üflənmənin hesabi qiyməti 2 %-dən az olduqda fasiləli üfləmə nəzərdə tutulmalıdır, üflənmənin hesabi qiyməti 2 % və daha çox olduqda fasiləli üfləmədən əlavə fasiləsiz üfləmə də nəzərdə tutulmalıdır.

14.21. Buxarın təzyiqi 1,4 MPa-a qədər olan qazanlar üçün fasiləsiz üfləmə qazanın məhsuldarlığının 10 %-indən, daha yüksək təzyiq olduqda isə 5 %-dən artıq olmamaqla qəbul edilməlidir.

Müvafiq texniki-iqtisadi əsaslandırma olduqda, üfləmənin miqdarını göstərilən qiymətdən artıq qəbul edilməsinə yol verilir.

14.22. Fasiləsiz üfləmənin istiliyindən istifadə etdikdə bütün qazanlar üçün ümumi separatorlar və istilik mübadiləedicilər nəzərdə tutulmalıdır. Fasiləsiz üfləmənin miqdarı 1 t/saat və daha az olduqda yalnız separatorların nəzərdə tutulmasına yol verilir.

İstilik və isti su təchizatı sistemləri suyunun emalı

14.23. Qapalı istilik təchizatı sistemləri üçün ilkin emal edilmiş (bax bənd 14.11-14.13) səth mənbələrindən götürülən suyu, yeraltı mənbələrdən götürülən, lazım gəldikdə dəmirdən təmizlənmiş suyu və təsərrüfat-içməli su kəmərindən götürülən suyu qapalı və açıq istilik təchizatı sistemləri, həmçinin isti su təchizatı sistemləri üçün istifadə etdikdə aşağıdakılar nəzərdə tutulmalıdır:

a) birpilləli natrium-kationlaşdırma:

- qapalı istilik təchizatı sistemləri üçün ilkin suyun karbonat codluğu 5 mq-ekv/l və daha az olduqda; bu halda suqızdırıcı qazanlarla paralel işləyən, latun borulu buxar-suqızdırıcıları nəzərdə tutulduqda, ilkin suyun karbonat codluğu 3,5 mq-ekv/l-dən artıq olmamalıdır;

- açıq istilik təchizatı sistemləri və isti su təchizatı sistemləri üçün ilkin suyun karbonat codluğu 2 mq-ekv/l və daha az olmadıqda;

b) filtrlərin “qıt” regenerasiya rejimi ilə hidrogen-kationlaşdırma:

- qapalı istilik təchizatı sistemləri üçün ilkin suyun karbonat codluğu 5 mq-ekv/l-dən çox olduqda;

- açıq istilik təchizatı və isti su təchizatı sistemləri üçün ilkin suyun karbonat codluğu 2 mq-ekv/l-dən çox olduqda.

Göstərilən üsul karbonat ionlarının sulfat və xlorid ionlarının cəminə nisbəti 1-dən artıq və natrium ionlarının kalsium və maqnezium ionlarının cəminə nisbəti 0,2-dən az olduqda istifadə olunmalıdır;

- “qıt” regenerasiya rejimli hidrogen-kationlaşdırmanın digər şərtlərlə istifadə imkanı əsaslandırılmalıdır.

c) təmizlənmiş kontakt sulfat turşusu (ГОСТ 2184-ə uyğun) ilə avtomatik dozalaşdırma və sonradan karbon qazının xaric edilməsi nəzərdə tutulmaqla, açıq istilik təchizatı sistemlərinin və isti su təchizatı sistemlərinin qidalandırıcı suyunun turşulaşdırılması.

Turşulaşdırma və “qıt” regenerasiya rejimli hidrogen-kationlaşdırmada qələvililiyin çox dəyişməsinin qarşısının alınması üçün dekarbonizatordan əvvəl 2 m hündürlükdə sulfokömürlə doldurulmuş, suyun süzülmə sürəti 30-40 m/saat qəbul edilən, sayı ən azı iki olan bufer (öz-özünə regenerasiya olunan) filtrləri nəzərdə tutulmalıdır.

14.24. İstilik təchizatı sistemləri və isti su təchizatı sistemləri üçün suyu maqnitlə emal edərkən aşağıdakı şərtlər gözlənilməlidir:

- suyun qızdırılma temperaturunun 95°С-dən yuxarı olmaması;

- ilkin suyun karbonat codluğunun 9 mq-ekv/l-dən artıq olmaması;

- ilkin suda dəmirin miqdarının 0,3 mq/l-dən artıq olmaması.

Bu zaman aşağıdakı hallarda vakuum deaerasiya nəzərdə tutulmalıdır:

- ilkin suda oksigenin miqdarı 3 mq/l-dən artıq olduqda;

- ilkin suda xlorid və sulfatların cəm miqdarı 50 mq/l-dən artıq olduqda (oksigenin miqdarından asılı olmayaraq).

Məişət isti su təchizatı sistemləri üçün maqnit sahəsinin gərginliyi 2000 ersted-dən artıq olmayan maqnit aparatları istifadə edilməlidir.

Aparatların konstruksiyası maqnit sahəsinin təsirindən xidmət heyətinin bioloji mühafizəsini təmin etməlidir.

14.25. Qapalı istilik təchizatı sistemlərinin qidalandırılması üçün koaqulyasiya ilə əhəngləşdirmə və ya soda-əhəngləşdirmə üsulları ilə emaldan sonra süzülmə ilə təmizlənmiş səth suları digər üsullarla əlavə olaraq yumşaldılmadan istifadə oluna bilər.

14.26. Açıq istilik təchizatı sistemləri və isti su təchizatı sistemləri üçün suyun emalı texnologiyası, həmçinin istifadə olunan reagent və materiallar ilkin suyun keyfiyyətini pisləşdirməməlidir. Reagent və materialların seçilməsində dövlət sanitariya-epidemioloji xidmətinin tələbləri rəhbər tutulmalıdır.

Suhazırlama qurğularının avadanlıq və qurğuları

14.27. Suhazırlama qurğusunun hesabi məhsuldarlığı:

- buxar qazanlarının bəslənməsi üçün – texnoloji istehlakçıların buxar və kondensatın itkiləri, fasiləsiz üfləmə ilə suyun və qazanxanada buxar və kondensatın maksimal itkilərinin cəmi ilə;

- istilik şəbəkələrinin qidalandırılması üçün - МСН 4.02-02-yə uyğun olaraq;

- fərdi qazanxanalar üçün – bütün sirkulyasiya həcminin ilkin olaraq və ya qəza halında 8 saatdan çox olmayan müddətdə doldurulması hesabı ilə müəyyən edilir.

14.28. Suhazırlama avadanlığı bənd 14.27-yə uyğun olaraq müəyyən edilən onun hesabi məhsuldarlığına görə seçilməlidir; bu halda suyun ilkin emalı avadanlığını seçərkən suhazırlamanın sonrakı mərhələlərində filtrlərin regenerasiyasına suyun sərfi (regenerasiyaların eyni zamanda olmaması nəzərə alınmaqla), həmçinin şəffaflaşmış suyun qazanxanaya xüsusi sərfi nəzərə alınmalıdır.

Qəza rejimində qazanları su ilə təmin etmək üçün tələbata uyğun olaraq yumşaldılmış ehtiyat su çəni nəzərdə tutulmalıdır.

14.29. Suyun ilkin emalı üçün ikidən az olmayaraq şəffaflaşdırıcının quraşdırılması nəzərdə tutulmalıdır. Ehtiyat şəffaflaşdırıcılar nəzərdə tutulmur.

14.30. Şəffaflaşdırıcı filtrlərin sayı üçdən az olmayaraq, o cümlədən biri ehtiyatda olmaqla qəbul edilməlidir.

14.31. Hər pillədə ionit filtrlərinin sayı ikidən az olmamalıdır. Bu halda ikipilləli suhazırlama sxemində, ikinci pillə filtrlərinin birinci pillə filtrləri kimi işləməsi imkanı nəzərdə tutulmalıdır. Filtrlərdən biri regenerasiya olunduqda, qalanları suhazırlamanın hesabi məhsuldarlığını təmin etməlidir.

Bir növbədə regenerasiya edilən filtrlərin sayı aşağıdakı kimi qəbul edilməlidir:

- filtrlərin regenerasiya prosesi əl ilə idarə olunduqda – üçdən çox olmayaraq (bütün qurğu üçün);

- filtrlərin regenerasiya prosesi avtomatik idarə olunduqda – normalaşdırılmır və suyun süzülmə sürətindən asılı olaraq müəyyən edilir.

14.32. Filtrlərin sayının az olması üçün layihələndirmə zamanı ən böyük ölçülü standart filtrlər qəbul edilməlidir.

14.33. Süzgəc materialının hidravlik yüklənib-boşaldılması üçün bütün suhazırlama qurğusuna aid ən böyük həcmli filtrin materialını qəbul edə biləcək həcmdə əlavə filtr nəzərdə tutulmalıdır.

14.34. İlkin suyun qızdırıcıları, suyun 16°С temperaturdan az olmayaraq və iondəyişdirici materiallarının texniki şərtlərində nəzərdə tutulmuş yolverilən temperaturdan yuxarı olmayaraq qızdırılması nəzərə alınmaqla, seçilməlidir. Şəffaflaşdırıcılarda ilkin suyun temperaturunun ±1°С dəyişməsinə yol verilir.

14.35. Şəffaflaşdırıcı filtrlərin yuyulması izafi təzyiqi 0,1 MPa-dan çox olmayan sıxılmış havadan istifadə etməklə şəffaflaşmış su ilə nəzərdə tutulmalıdır.

14.36. Şəffaflaşdırıcı filtrlərin yuyulmasından alınan suyun təkrar istifadəsi məqsədilə onun çöküntülərlə birlikdə gün ərzində müntəzəm olaraq bərabər miqdarda şəffaflaşdırıcının aşağı hissəsinə verilməsi üçün çən və nasoslar nəzərdə tutulmalıdır. Çənin həcmi iki yuyulmanın suyunun qəbuluna uyğun hesablanmalıdır.

14.37. Şəffaflaşdırıcılardan sonra suyun yığılması üçün həcmi şəffaflaşdırıcıların ümumi məhsuldarlığına bərabər olan çənlər nəzərdə tutulmalıdır. Həmin çənlərdəki sudan şəffaflaşdırıcı filtrlərin yuyulması üçün də istifadə edildikdə, çənlərin həcmi şəffaflaşdırıcıların saatlıq məhsuldarlığı ilə iki şəffaflaşdırıcı filtrin yuyulma suyunun miqdarlarının cəminə bərabər nəzərdə tutulmalıdır.

14.38. Süzgəc materiallarının əks yuyulması məqsədilə, müxtəlif təyinatlı filtr qrupları üçün ayrıca yuma su çəninin quraşdırılması nəzərdə tutulmalıdır. Əks yuyulmanın təmin edilməsi üçün çənin lazımi hündürlükdə yerləşdirilməsi mümkün olmadıqda, nasosun quraşdırılması nəzərdə tutulmalıdır.

Çənin faydalı həcmi bir əks yuyulmaya lazım olan suyun miqdarına görə müəyyən edilməlidir.

14.39. Yüksək konsentrasiyalı turşunun ölçü çəninin həcmi bir filtrin regenerasiya edilməsi şərti ilə müəyyən edilməlidir.

14.40. Flokulyantın sərfiyyat çənlərinin həcmi ehtiyat məhlulunun 20 gündən çox olmayan müddətdə saxlanılması şərti ilə müəyyən edilməlidir.

14.41. Əhəng suspenziyası çənlərinin sayı ikidən az nəzərdə tutulmamalıdır. Sərfiyyat çənlərində əhəng suspenziyasının konsentrasiyası СаО-ya görə 5 %-dən çox olmamaqla qəbul edilməlidir.

14.42. Daimi işləməsi üçün nəzərdə tutulmuş nasosların, o cümlədən dozator nasosların sayı ikidən az olmayaraq, o cümlədən biri ehtiyatda olmaqla qəbul edilməlidir. Fasiləli işləyən nasoslar üçün ehtiyatın nəzərdə tutulmasına (şəffaflaşdırıcı filtrlərin əks yuyulması üçün nasoslar istisna olmaqla) yol verilmir.

14.43. Hər bir şəffaflaşdırıcı üçün ayrıca olaraq reagentlərin dozatorlaşdırıcı nasoslar qrupu nəzərdə tutulmalıdır.

14.44. Reagentlər üçün  “yaş” saxlama anbarları nəzərdə tutulmalıdır. Reagentlərin sərfi ayda 3 tona qədər olduqda, onların quru halda bağlı anbarlarda saxlanılmasına yol verilir.

Koaqulyant, xörək duzu, natrium sulfat və fosfatlar üçün rezervuarların hündürlüyü 2 m-dən, əhəng üçün isə 1,5 m-dən artıq olmamaqla qəbul edilməlidir. Reagentlərin doldurulması və boşaldılması mexanikləşdirildikdə rezervuarların hündürlüyü artırıla bilər: koaqulyant, xörək duzu, natrium sulfat və fosfatlar üçün 3,5 m-ə qədər, əhəng üçün isə 2,5 m-ə qədər qəbul oluna bilər. Rezervuarların 2,5 m-dən artıq dərinlikdə yerləşdirilməsinə yol verilmir.

Flokulyant tarada, 5°С-dən aşağı olmayan temperaturda saxlanılmalıdır. Saxlama müddəti 6 aydan çox olmamalıdır.

14.45. Reagent saxlanan anbarların həcmi daşınma növündən asılı olaraq qəbul edilməlidir: avtomobil nəqliyyatı ilə – 10 günlük sərfə bərabər; dəmiryol nəqliyyatı ilə – aylıq sərfə bərabər; boru kəmərləri ilə – 1 günlük sərfə bərabər. Reagentləri dəmiryol nəqliyyatı ilə qəbul etdikdə bir vaqonu və ya sisterni qəbul etmək imkanı nəzərdə tutulmalıdır; bu halda reagentlərin boşaldılma vaxtında anbarda 10 günlük reagent ehtiyatının olması nəzərdə tutulmalıdır. Ehtiyat reagentlərin miqdarı, gündəlik maksimum sərfə görə müəyyən edilməlidir.

Reagent anbarlarını layihələndirdikdə, onların müəssisələrin və rayon istismar xidmətlərinin mərkəzi anbarları ilə birgə fəaliyyəti imkanı nəzərə alınmalıdır.

14.46. Reagentlərin “yaş” saxlanma rezervuarlarının həcmi, 1 ton quru reagentə görə 1,5 m³ qəbul edilməlidir.

Koaqulyantın “yaş” saxlanma rezervuarlarında məhlulun qarışdırılması üçün qurğu nəzərdə tutulmalıdır.

14.47. Reagentlərin “yaş” saxlanma rezervuarları binanın xaricində yerləşdirildikdə məhlulun donmadan mühafizə edilməsi üçün qurğular nəzərdə tutulmalıdır.

14.48. Əhəng və flokulyantdan başqa, reagentlərin şəffaflaşdırılması məqsədilə hər bir reagent üçün bir şəffaflaşdırıcı filtr nəzərdə tutulmalıdır, bu halda məhlulun süzülmə sürəti 6 m/saat qəbul edilməlidir.

14.49. Süzgəc materialları anbarının həcmi şəffaflaşdırıcı və kationit filtrlərinə doldurulmuş materialların həcminin 10 %-inə, anionit filtrlərinə doldurulmuş materialların həcminin isə 25%-inə bərabər qəbul edilməlidir.

14.50. Layihədə korroziyaedici mühitin təsirinə məruz qalan avadanlıq və boru kəmərlərinin korroziyadan mühafizə edilməsi nəzərdə tutulmalı və ya onlar korroziyaya davamlı materiallardan hazırlanmalıdır.

14.51. Buxarın və suyun keyfiyyətinə nəzarət, sənaye müəssisələrinin və ya rayon istilik təchizatı istismar xidmətlərinin ixtisaslaşdırılmış laboratoriyalarında yerinə yetirilməlidir.

Göstərilmiş laboratoriyalardan bu məqsəd üçün istifadə etmək mümkün olmadıqda, lazımi nəzarətin aparılması qazanxanalarda nəzərdə tutulmalıdır.

Açıq istilik təchizatı və isti su təchizatı sistemlərinin istilik şəbəkələri üçün suyun keyfiyyətinə kimyəvi nəzarətin həcmi ГОСТ 2874-ə uyğun olmalıdır.

Kondensatın emalı

14.52. Kondensatda olan çirkləndiricilərin miqdarı aşağıda göstərilmiş qiymətlərdən artıq olmadıqda istehsalat kondensatın təmizləyicisinin quraşdırılması nəzərdə tutulmalıdır, mq/l:

 300 - asılı maddələr;

 70 - dəmir birləşmələri;

 20 - yağlar;

 2 - qatranlar;

 10 - fenollar, benzollar, naftalinlər (cəmi).

Kondensatın tərkibində çirkləndiricilərin miqdarı göstərilən qiymətlərdən artıq olduqda və kondensatı ilkin su ilə birlikdə emal etmək mümkün olmadıqda, həmçinin kondensatın təmizlənməsi texniki-iqtisadi cəhətdən əlverişsiz olduqda kondensatın qazanxanaya qəbulu nəzərdə tutulmamalıdır.

14.53. Layihələndirmədə lazım gəldikdə mazutdan təmizləməklə, qazanxananın mazut təchizatı qurğularından olan kondensatın qazanların bəslənməsi üçün istifadə edilməsi nəzərdə tutulmalıdır. Bəzi hallarda, texniki-iqtisadi hesabatlarla əsaslandırıldıqda, müvafiq təmizləmədən sonra kondensatın kanalizasiyaya atılmasına yol verilir.

14.54. Kondensatın emal edilməsi üçün aşağıdakı üsullar nəzərdə tutulmalıdır:

a) ümumi codluğun azaldılması və ammiakın xaric edilməsi üçün – natrium-kationlaşdırma;

b) asılı maddələrin miqdarı 300 mq/l-ə qədər olduqda onların miqdarının azaldılması üçün; suyun şəffaflığı şriftə görə 30 sm-dən az olduqda şəffaflığın artırılması üçün; dəmir birləşmələrinin miqdarı 50 mq/l-ə qədər olduqda onların miqdarının azaldılması üçün; kondensatın temperaturu 100°С-dən az olduqda və yağların miqdarı 5-15 mq/l-ə qədər olduqda, yağların miqdarının azaldılması üçün – şəffaflaşdırıcı filtrlərdən (dənəvər, sellülozlu, parçalı) süzülmə;

c) kondensatın temperaturu 100°С-yə qədər və yağların miqdarı 5 mq/l-ə qədər olduqda yağların miqdarının azaldılması üçün; kondensatın temperaturu 100°С-dən çox və yağların miqdarı 20 mq/l-ə qədər olduqda yağların miqdarının azaldılması üçün; fenolların, benzolların, naftalinlərin miqdarının cəmi 10 mq/l-dən az olduqda onların miqdarının azaldılması üçün; dəmir birləşmələrinin miqdarı 1-50 mq/l-ə qədər olduqda onların miqdarının azaldılması üçün – sorbsiyaedici filtrlərdən süzmə;

ç) dəmir birləşmələrinin miqdarı 50-70 mq/l-ə qədər olduqda onların miqdarının azaldılması üçün; qətranların miqdarı 2 mq/l-dən az olduqda onların miqdarının azaldılması üçün; yağların miqdarı 15-20 mq/l olduqda onların miqdarının azaldılması üçün – duruldulma və sonradan şəffaflaşdırıcı, sorbsiyaedici, kationit filtrlərindən süzülmə;

d) dəmir birləşmələrinin miqdarı 1-50 mq/l-ə qədər olduqda onların miqdarının azaldılması üçün – hidrogen-kationlaşdırma.

Qeyd. Kondensatda dəmir birləşmələrinin miqdarı 1-50 mq/l olduqda və şəffaflaşdırıcı filtr istifadə edildikdə kondensatın emalı iki pilləli aparılmalıdır (birinci - şəffaflaşdırıcı, ikinci - sorbsiyaedici filtrlər).

14.55. Kondensatın süzülmə sürəti aşağıdakı kimi qəbul edilməlidir, m/saat:

50 - kationit filtrlərində;

şəffaflaşdırıcı filtrlərdə:

10 - sellülozlu;

50 - dənəvər, dəmir birləşmələrini təmizlədikdə;

 5 - dənəvər, yağları təmizlədikdə.

14.56. Durulducularda kondensatın duruldulması üçün 3 saatdan az olmamaqla vaxt nəzərdə tutulmalıdır.

14.57. Suyun və kondensatın emalı üçün avadanlığın, həmçinin reagent təsərrüfatı avadanlığının seçilməsi zamanı bu bölmənin göstərişlərindən əlavə olaraq AzDTN 2.11-1-ə də riayət edilməlidir.

15. Yanacağın boşaldılması, qəbulu, anbara yığılması və qazanxanaya verilməsi

Bərk yanacaq

15.1. Bu bölmənin tələbləri yanacağın sərfi 150 t/saat-a qədər olan qazanxanalar üçün yanacağın boşaldılması, qəbul edilməsi, anbarlara yığılması və qazanxanaya verilməsi üçün qurğuların layihələndirilməsində nəzərə alınmalıdır.

Yanacağın sərfi 150 t/saat-dan artıq olduqda layihələndirilmə ВНТП normativ sənədinə uyğun yerinə yetirilməlidir.

Bərk yanacaq anbarları layihələndirildikdə həmçinin РД 34.44.101 normativ sənədinin tələbləri də nəzərə alınmalıdır.

15.2. Yanacaq dəmiryol nəqliyyatı ilə gətirildikdə, dəmiryol stansiyasında və ya qazanxana yerləşən müəssisənin meydançasında vaqon tərəzisi olmadıqda, o qazanxananın meydançasında nəzərdə tutulmalıdır.

15.3. Yanacaq avtomobil nəqliyyatı liə gətirildikdə, mərkəzi anbarda avtomobil tərəzisi olmadıqda, o qazanxananın meydançasında nəzərdə tutulmalıdır.

15.4. Boşaldıcı qurğunun və yanacaq anbarının boşaldılma yerləri birləşdirilmiş nəzərdə tutulmalıdır. Yanacaq anbarında yanacağın ayrıca boşaltma yerinin layihələndirilməsinə xüsusi əsaslandırma olduqda yol verilir.

15.5. Qəbuledici-boşaldıcı qurğularda yanacağın mexanikləşdirilmiş boşaldılması və vaqonların yanacaq qalıqlarından mexanikləşdirilmiş üsulla təmizləməsi üçün qurğular nəzərdə tutulmalıdır.

15.6. Bərk yanacaq anbarları və qəbuledici-boşaldıcı qurğular açıq layihələndirilməlidir.

Abadlaşdırılmış yaşayış rayonlarının qazanxana meydançasının darısqallığı şəraitində, texnoloji prosesin xüsusiyyəti ilə əlaqədar olaraq sənaye müəssisələrinin xüsusi tələbinə görə açıq saxlamağa yararlı olmayan yanacaq yandırıldıqda, bərk yanacaq anbarlarının və qəbuledici-boşaldıcı qurğuların bağlı layihələndirilməsinə yol verilir.

15.7. Açıq yanacaq anbarların meydançalarının örtüyü СНиП II-58-ə uyğun olaraq nəzərdə tutulmalıdır.

Açıq yanacaq anbarları meydançalarının örtüyü üçün asfalt, beton və ağac materiallarından istifadə edilməsinə yol verilmir.

15.8. Yanacaq anbarlarının həcmi yanacaq avtomobil nəqliyyatı ilə gətirildikdə 7 günlük sərfdən[2], dəmiryol nəqliyyatı ilə gətirildikdə isə 14 günlük sərfdən artıq olmayaraq qəbul edilməlidir.

Kömür çıxarma və kömür emal edən müəssisələrin qazanxanaları üçün kömür qazanxanaya konveyerlə nəql edildikdə, yanacaq anbarının həcmi 2 günlük sərfdən artıq olmamalıdır.

15.9. Torfçıxarma və torf emal edən müəssisələrdən 15 km-ə qədər məsafədə yerləşən torfla işləyən qazanxanalar üçün yanacaq anbarları nəzərdə tutulmur.

15.10. Anbar işlərində istifadə olunan mexanizmlər və avadanlıq təbəqəli yandırma üçün nəzərdə tutulmuş yanacağı xırdalamamalıdır.

15.11. Anbarda kömür qalağının hündürlüyü: I qrup kömürlər üçün – məhdudlaşdırılmır; II qrup kömürlər üçün – 12 m-dən; III qrup kömürlər üçün – 6 m-dən; IV qrup kömürlər üçün – 5 m-dən artıq olmamalıdır.

Kömürlərin qrupu, həmçinin kömür qalağının uzunluğu və eni РД 34.44.101-ə uyğun olaraq təyin edilir.

15.12. Qonşu kömür qalaqlarının arasındakı məsafə qalağın hündürlüyü 3 m-dən artıq olmadıqda 1 m, daha hündür olduqda isə 2 m qəbul edilir.

15.13. Torf qalağının uzunluğu 125 m-dən, eni 30 m-dən, hündürlüyü 7 m-dən artıq olmamalıdır; qalağın kənar yamac mailliyinin bucağı parça torf üçün 60°-dən, frezer torf üçün isə 40°-dən az olmayaraq qəbul edilməlidir.

15.14. Bir cüt torf qalaqları oturacaqlarının arasında məsafə 5 m olmaqla qalaqlar cüt-cüt nəzərdə tutulmalıdır. Qalaq cütləri arasındakı məsafə 12 m-dən az olmamaqla qalağın eninə bərabər nəzərdə tutulmalıdır. Torf qalağının ön tərəfdən oturacaqlarının arasında məsafə parça torf üçün 20 m, frezer torf üçün 45 m qəbul edilməlidir.

15.15. Yanacaq qalağının oturacağından hasara qədər məsafə 5 m, ən yaxın dəmir yolunun relsinə qədər 2 m və avtomobil yolunun hərəkət hissəsinin kənarına qədər 1,5 m qəbul edilməlidir.

15.16. Qazanxana üçün yanacaqvermənin hesabi saatlıq məhsuldarlığı, qazanxanaya yanacağın maksimal gundəlik sərfinə görə (qazanxananın perspektiv genişləndirilməsi nəzərə alınmaqla) və yanacaqvermənin gün ərzində işləmə saatlarına görə müəyyən edilir.

15.17. Yanacaqvermə layihəsində kömürün və frezer torfunun xırdalanması üçün xırdalayıcı qurğunun quraşdırılması nəzərdə tutulmalıdır. Xırda yanacaqla işlədikdə (0-25 mm) xırdalayıcı qurğunun quraşdırılması nəzərdə tutulmamalıdır.

15.18. Çəkicli və oxlu-dişli xırdalayıcılardan əvvəl, yanacağın xırda hissələrinin ələnməsi üçün qurğular və elektromaqnit separatorlar nəzərdə tutulmalıdır.

Orta hərəkətli və çəkicli dəyirmanlı tozhazırlama sistemlərində xırdalayıcılardan sonra da elektromaqnit separatorlar nəzərdə tutulmalıdır.

15.19. Frezer torfla işləmək üçün nəzərdə tutulan qazanxanalarda yanacaqvermənin qəbul qurğusundan sonra iri kötüklərin və əyri-üyrü ağacların xaric edilməsi nəzərdə tutulmalıdır.

15.20. Qazanların yanacaq bunkerlərinin həcmi və yanacaqvermənin müvafiq iş rejimi, həmçinin qazanxana üçün ümumi yanacaq bunkerlərinin tikilməsinin məqsədəuyğunluğu, mümkün variantların texniki-iqtisadi göstəricilərinin müqayisəsi əsasında müəyyən edilir. Hər bir qazanın bunkerlərində kömür ehtiyatı, onun 3 saatdan az olmayaraq, frezer torfu üçün isə 1,5 saatdan az olmayaraq işləməsinin təmin edilməsi şərti ilə qəbul edilir.

15.21. Yanacaqvermə sistemi birxətli nəzərdə tutulur, ayrı-ayrı qovşaq və mexanizmlərin təkrarlanmasına yol verilir. Yanacaqvermə üç növbədə işlədikdə, ikixətli sistem nəzərdə tutulur, bu halda hər bir xəttin saatlıq məhsuldarlığı yanacaqvermənin hesabi saatlıq məhsuldarlığına bərabər qəbul edilir.

15.22. Səpmə qolları və axın yolları dairəvi en kəsikli, sınma və dönmə olmadan nəzərdə tutulmalıdır.

15.23. İsitmənin layihələndirilməsi üçün hesabi temperatur mənfi 20°С və daha aşağı olan rayonlar üçün lentli konveyerlər bağlı qalereyalarda yerləşdirilməlidir. Qalereyanın hündürlüyü 2,2 m-dən az olmamaqla qəbul edilir. Qalereyanın eni, uzunu boyu konveyerlərarası keçidin eni 1 m-dən az olmamaqla, uzununa istiqamətdə konveyerlərin yan (təmir üçün) keçidlərinin eni 0,7 m-dən az olmamaqla qəbul edilir.

Qalereyada bir konveyer olduqda keçidlərin eni 0,7 m-dən az olmamaqla qəbul olunmalıdır.

Əsas keçidlərdə 0,6 m-ə qədər (1,5 m-dən artıq olmayan uzunluqda), yan keçidlərdə isə 0,35 m-ə qədər yerli daralmalara yol verilir, bu halda konveyerin göstərilən yerlərində çəpərləri olmalıdır.

Qalereyada hər 100 m-dən bir konveyerin üstündən keçid üçün körpücüklər nəzərdə tutulmalıdır.

15.24. İsitmənin layihələndirilməsi üçün hesabi temperatur mənfi 20°С-dən yuxarı olan rayonlar üçün lentli konveyerləri, tozlanmanın qarşısını alan çəpərlənmə ilə açıq yerləşdirilməsinə yol verilir.

Bu halda xarici havanın müvafiq minimal temperaturunda istismara davamlı olan transportyor lentləri istifadə olunmalıdır.

15.25. Yanacağın öz-özünə boşala bilməsinin təmin edilməsi üçün bərk yanacaq bunkerləri müvafiq formalı və daxili səthi hamar layihələndirilməlidir. Qəbuledici və səpici bunkerlərin divarının mailliyi kömürlər üçün 55°-dən, torf və yapışqan kömürlər üçün isə 60°-dən az olmamaqla qəbul edilməlidir.

Qazanlar üçün bunkerlərin divarlarının, silosların konus hissələrinin, həmçinin səpmə qollarının və axın yollarının mailliyi kömür üçün 60°-dən, torf üçün isə 65°-dən az olmamaqla qəbul edilməlidir.

Bunkerlərin daxili küncləri hamarlanmış formada olmalıdır. Kömür və torf bunkerlərində yanacağın ilişib qalmasının qarşısının alınması üçün qurğular nəzərdə tutulmalıdır.

15.26. Lentli konveyerlərin maillik bucağı kömür nəql edildikdə 18°-dən, torf nəql edildikdə isə 20°-dən çox olmamaqla qəbul edilir.

15.27. Bərk yanacağı kameralı ocaqlarda yandıran qazanxanalar üçün tozhazırlama qurğuları layihələndirildikdə РД 34.24.101 rəhbər tutulmalıdır.

Tozhazırlamanın layihəsi qazan aqreqatlarını istehsal edən zavod ilə razılaşdırılmalıdır.

Maye yanacağı

15.28. Yanacaq anbarına qəbul edilən yanacağın kütləsi ölçmələrlə müəyyən edilir. Yanacağın kütləsinin müəyyən edilməsi üçün tərəzilər nəzərdə tutulmur.

15.29. Qəza vaxtı və ya alışdırma məqsədilə istifadə olunan mazut yanacağının boşaldılma yerinin uzunluğu məhsuldarlığı 100 MVt-a qədər olan qazanxanalar üçün bir dəmiryol sisterni, məhsuldarlığı 100 MVt-dan çox olan qazanxanalar üçün isə iki dəmiryol sisterni uzunluğunda müəyyən edilir.

15.30. Mazut avtomobil nəqliyyatı ilə gətirildikdə boşaldıcı qurğular bir avtomobil sisterninin boşaldılmasına uyğun nəzərdə tutulmalıdır.

15.31. Yüngül neft yanacağı üçün nəzərdə tutulan boşaldıcı qurğular bir dəmiryol və ya avtomobil sisterninin qəbuluna uyğun nəzərdə tutulmalıdır.

15.32. Mazut boşaldılan yerin bütün uzunluğu boyunca qızdırıcı qurğuya xidmət edilməsi üçün dəmiryol sisternlərinin yuxarı səviyyəsinə uyğun estakadalar nəzərdə tutulmalıdır.

15.33. Dəmiryol sisternlərindən yanacağın boşaldılması üçün relslərin arasında yerləşdirilmiş qəbuledici novlar nəzərdə tutulmalıdır. Qəbuledici novların hər iki tərəfində, novlara tərəf mailliyi 0,05 olan betondan olan selsəkilər nəzərdə tutulmalıdır.

Yanacaq avtomobil nəqliyyatı ilə gətirildikdə onun qəbuledici həcmə və ya bilavasitə yanacaq anbarına axıdılması qəbuledici novlarla və ya qıflarla nəzərdə tutulmalıdır.

15.34. Yanacaq anbarına və ya qəbuledici həcmə yanacağı axıdan novların və boruların mailliyi 0,01-dən az olmamalıdır.

Boşaldıcı qurğuların novu (borusu) ilə qəbuledici həcmin arasında və ya həcmin özündə hidravlik bağlayıcının və yanacağın təmizlənməsi üçün qaldırıla bilən süzgəcin (torun) quraşdırılması nəzərdə tutulmalıdır.

15.35. Dəmiryol nəqliyyatı ilə gətirilən yanacaq üçün qəbuledici rezervuarın həcmi, vurucu nasoslar qəza zamanı dayandıqda, 30 dəqiqə müddətində yanacağın qəbulunu təmin etməlidir. Rezervuarın həcmi yay mövsümündə yanacağın boşaldılmasının normativ vaxtına əsasən hesablanır.

15.36. Qəbuledici rezervuardan yanacaq anbarına yanacağın vurulması üçün ikidən az olmayaraq nasoslar (hər ikisi işçi olmaqla) nəzərdə tutulmalıdır. Nasosların məhsuldarlığı bir dəfəyə boşaldılan yanacağın miqdarına və boşaldılmanın normativ vaxtına əsasən seçilir.

15.37. Mazutun saxlanılması üçün dəmir-beton rezervuarlar (yeraltı və yerüstü) nəzərdə tutulmalıdır. Polad rezervuarlardan Fövqəladə Hallar Nazirliyinin icazəsi ilə istifadə edilməsinə yol verilir. Yüngül neft yanacağının və maye aşqarların saxlanılması üçün polad rezervuarlar nəzərdə tutulmalıdır.

Xarici havanın orta illik temperaturu 9°С-yə qədər olan rayonlarda yerüstü qoyulmuş metal rezervuarlar üçün yanmayan materiallardan istilik izolyasiyası nəzərdə tutulmalıdır.

15.38. Maye yanacaq anbarlarının həcmi gündəlik sərfdən asılı olaraq aşağıdakı cədvələ əsasən qəbul edilməlidir.

15.39. Əsas və ehtiyat yanacağının saxlanılması üçün ən azı iki rezervuar nəzərdə tutulmalıdır. Qəza yanacağının saxlanılması üçün bir rezervuarın nəzərdə tutulmasına yol verilir.

Maye aşqarlarının saxlanılması üçün rezervuarların ümumi həcmi, mazut anbarının həcminin 0,5 %-indən az olmamaqla, gətirilmə şəraitindən (dəmiryol və ya avtomobil sisternlərinin həcmindən) asılı olaraq müəyyən edilir. Rezervuarların sayı ikidən az olmayaraq qəbul edilir.

Binaların daxilində və onlara bitişik yerləşdirilmiş maye yanacağı ilə işləyən fərdi qazanxanalar üçün yanacaq anbarı qazanxana və isidilən binalardan xaricdə yerləşdirilməlidir. Yanacaq anbarının həcmi, qazanxananın istilik yükünün ən soyuq aydakı iş rejimində ən azı 5 gün müddətdə sərf edilən yanacağın saxlanmasına uyğun müəyyən edilir. Bu halda rezervuarların sayı məhdudlaşdırılmır.

15.40. Dəmiryol sisternlərində maye yanacağının qızdırılma temperaturu 40 markalı mazut üçün 30°С, 100 markalı mazut üçün 60°С, yüngül neft yanacağı üçün isə 10°С qəbul edilməlidir. Avtomobil sisternlərində gətirilən yanacağın qızdırılması nəzərdə tutulmur. Qəbul rezervuarlarında, mazut axıdılan novlarda və borularda göstərilən temperaturların saxlanması üçün qurğular nəzərdə tutulmalıdır.

15.41. Yanacaq anbarının rezervuarlarından maye yanacağının götürüldüyü yerlərdə 40 markalı mazut üçün 60°С-dən, 100 markalı mazut üçün 80°С-dən və yüngül neft yanacağı üçün 10°С-dən az olmamaqla temperatur saxlanılmalıdır.

15.42. Dəmiryol sisternlərində yanacağın qızdırılması üçün 0,6-1 MPa təzyiqli buxardan istifadə olunmalıdır. Qızdırıcılarda, yanacaq anbarının rezervuarlarında, qəbuledici həcmlərdə və boşaldıcı novlarda mazutun qızdırılması üçün 0,6-1 MPa təzyiqli buxardan və ya temperaturu ən azı 120°С olan sudan istifadə oluna bilər.

Binaların daxilində və onlara bitişik yerləşdirilmiş qazanxanaların xarici həcmlərindəki maye yanacağının qızdırılması lazım olduqda, bu qazanxanaların istilikdaşıyıcısından istifadə olunur.

15.43. Bənd 15.41-ə əsasən yanacaq anbarının rezervuarlarında mazutun temperaturunun saxlanması üçün sirkulyasiyalı qızdırılma sistemi tətbiq olunmalıdır.

Mazutun sirkulyasiyalı qızdırılmasında xüsusi nasos və qızdırıcılardan ibarət asılı olmayan sxemdən istifadə oluna bilər və ya mazutu qazanxanaya vuran nasoslar və qızdırıcılardan istifadə oluna bilər.

Mazutun sirkulyasiyalı qızdırılma üsulu variantların texniki-iqtisadi göstəricilərinə əsasən seçilir.

Rezervuarlarda ilanvari qızdırıcılar yalnız mazut götürülən yerdə qoyulur.

15.44. Yanacaqların rezervuarlara verilməsi yanacağın alt səviyyəsinə nəzərdə tutulmalıdır.

15.45. Mazutun qazanların ocaqlarında yandırılma şərtinə uyğun temperatura qədər qızdırılması üçün ən azı iki qızdırıcı, o cümlədən bir ehtiyat qızdırıcı nəzərdə tutulmalıdır.

15.46. Qazanxanalara mazutun verilməsi sirkulyasiyalı sxem üzrə, yüngül neft yanacağının verilməsi isə dalan tipli sxem üzrə nəzərdə tutulmalıdır.

15.47. Yanacaq anbarından qazanxanaya (və ya qazanlara) yanacağın verilməsi üçün nasosların sayı, biri ehtiyatda olmaqla, ikidən az olmayaraq qəbul edilməlidir.

Yanacaq vuran nasosların məhsuldarlığı bütün qazanlar sirkulyasiyalı sxem üzrə işləyərkən yanacağın maksimal saatlıq sərfinin 110%-indən, dalan tipli sxem üzrə isə 100%-indən az olmamalıdır.

15.48. Yanacağın mexaniki qarışıqlardan təmizlənməsi üçün kobud təmizləmə (nasoslara qədər) və narın təmizləmə (mazut qızdırıcılarından sonra) filtrləri nəzərdə tutulmalıdır. Hər təyinat üçün biri ehtiyat olmaqla ən azı iki filtr qoyulur.

Yanacaq boru kəməri ilə verildikdə, kobud təmizləmə filtrləri nəzərdə tutulmur.

15.49. Ayrıca yerləşmiş qazanxanaların qazanxana zallarında (qazanların və ekonomayzerlərin üstündə olmamaqla) mazut üçün həcmi 5 m³-dən və yüngül neft yanacağı üçün 1 m³-dən artıq olmamaqla bağlı sərf çənlərinin qoyulmasına yol verilir. Binaların daxilində və onlara bitişik yerləşdirilmiş fərdi qazanxanalar üçün qazanxana binasında yerləşdirilən sərf çənlərinin ümumi həcmi 0,8 m³-dən artıq olmamalıdır.

Qazanxana binalarında göstərilən çənlər yerləşdirildikdə СНиП II-106 rəhbər tutulmalıdır.

15.50. Qazanxana binalarında yerləşdirilən sərf çənlərində mazutun qızdırılma temperaturu 90°С-dən artıq olmamalıdır.

Sərf çənlərində yüngül neft yanacağının qızdırılmasına yol verilmir.

15.51. Qazanxana binalarına bitişik yerləşdirilmiş sahələrdə yanacaq rezervuarlarının yerləşdirilməsinə yol verilir. Bu halda yanacaq rezervuarlarının ümumi həcmi mazut üçün 150 m³-dən, yüngül neft yanacağı üçün 50 m³-dən artıq olmamalıdır.

Qeyd olunan hallarda yanacağın qızdırıcılara və odluqlara verilməsi üçün nasosların yerləşdirilməsi qazanxana binasında nəzərdə tutulmalıdır.

15.52. Yalnız maye yanacağı ilə işləməsi nəzərdə tutulmuş qazanxanalarda yanacağın nasoslardan qazana verilməsi birinci kateqoriyalı qazanxanalar üçün iki magistral, ikinci kateqoriyalı qazanxanalar üçün bir magistral boru xətti ilə nəzərdə tutulmalıdır.

Maye yanacağı ehtiyat, qəza və ya alışdırma məqsədilə istifadə edildikdə, qazanxananın kateqoriyasından asılı olmayaraq, onun qazanlara verilməsi tək boru kəməri ilə nəzərdə tutulur.

Qazanxanaların yanacaq təchizatı qurğularına istilikdaşıyıcının verilməsi, yanacağı qazanlara verən magistralların sayına müvafiq olaraq, bir və ya iki boru kəməri ilə nəzərdə tutulur.

Yanacaq və istilikdaşıyıcı iki magistralla verildikdə, hər bir magistral, işçi qazanların maksimal yükündə yanacaq və istilikdaşıyıcının 75 % sərfinə uyğun hesablanır.

Yüngül neft yanacağı ilə işləyən qazanxanalar üçün yanacaq kəmərlərində aşağıdakılar nəzərdə tutulmalıdır:

- yanacağın qazanxanaya verilən yerində elektrik ötürücülü teztəsirli bağlayıcı klapan olmaqla izolyasiyaedici flanslı bağlayıcı qurğu;

- hər qazan və ya odluğa gedən qolda bağlayıcı armatur;

- boşaldıcı magistrala gedən qolda bağlayıcı armatur.

15.53. Yanacaq kəmərlərinin yerüstü çəkilişi nəzərdə tutulmalıdır. Minimal dərinlikdə, üstü torpaqla doldurulmamış və açıla bilən örtüklü, keçidsiz kanallarda yeraltı çəkilişə yol verilir. Binaların xarici divarına kanalın bitişən hissəsi qum ilə örtülməli və ya yanmayan diafraqmaları olmalıdır.

Yanacaq kəmərləri ən azı 0,003 mailliklə çəkilməlidir. Yanacaq kəmərlərinin bilavasitə qaz və hava yollarında, ventilyasiya şaxtalarında çəkilməsi qadağandır.

Qaz yanacağı

15.54. Qazanxanaların qaz avadanlığı AzDTN 2.13-1-ə və bu bölmənin tələblərinə uyğun layihələndirilməlidir.

15.55. Qazanların girişində qazın lazımi təzyiqinin saxlanılması üçün bilavasitə qazanxanada yerləşdirilən qaztənzimləyici qurğular (QTQ) nəzərdə tutulmalıdır. Qaztənzimləyici məntəqələrin (QTM) qurulmasına yol verilir.

15.56. QTQ və QTM-in əsas avadanlığının seçilməsi, quraşdırılan qazanların maksimal məhsuldarlığına (ehtiyat qazanların məhsuldarlığı nəzərə alınmadan) uyğun, qazın hesabi sərfinə əsasən yerinə yetirilməlidir.

Təzyiq tənzimləyicisi seçildikdə hesabi sərfə nəzərən qazın sərfi 1,15 ehtiyat əmsalı ilə qəbul edilməlidir.

15.57. Yalnız qaz yanacağı ilə işləyən qazanxanalar üçün QTQ (QTM)-dən qazanlara qədər qazın verilməsi birinci kateqoriyalı qazanxanalar üçün iki boru kəməri ilə, ikinci kateqoriyalı qazanxanalar üçün isə bir boru kəməri ilə nəzərdə tutulmalıdır.

Qazanxanaların iki növ yanacaqla işləməsi imkanı nəzərdə tutulduqda, qazanxananın kateqoriyasından asılı olmayaraq, qaz bir boru kəməri ilə verilir.

15.58. Məhsuldarlığı 150 MVt-dan çox olan qazanxanalarda QTQ (QTM)-də iki reduksiya xətti nəzərdə tutulmalıdır.

Digər qazanxanalarda QTQ (QTM)-də bir reduksiya xətti və dövrələyici xətt nəzərdə tutulmalıdır.

15.59. Binalara bitişik, onların daxilində və damında yerləşdirilmiş qazanxanalara təbii qazın 5 kPa-a qədər təzyiqlə verilməsi nəzərdə tutulmalıdır. Bu halda qaz kəmərinin açıq hissəsi binanın xarici divarının ən azı 1,5 m enində aralıq hissəsi ilə çəkilməlidir.

15.60. Qazanxanaya qaz verən qaz kəmərində aşağıdakılar quraşdırılmalıdır:

- binanın xarici divarında 1,8 m-dən çox olmayan hündürlükdə izolyasiyaedici flanslı bağlayıcı qurğu;

- qazanxananın daxilində və ya əsaslandırıldığı hallarda xaricində elektrik ötürücülü teztəsirli bağlayıcı klapan;

- hər bir qazana və ya qaz yandırıcı qurğusuna gedən qolda bağlayıcı armatur.

16. Kül-şlakın xaric edilməsi

16.1. Bərk yanacaqla işləməsi nəzərdə tutulmuş qazanxanalarda kül-şlakın xaricetmə sistemləri külün və şlakın etibarlı və fasiləsiz xaric edilməsini, xidmət heyətinin təhlükəsizliyini, ətraf mühitin tozlanma və çirklənmədən mühafizəsini təmin etməlidir.

16.2. Kül-şlak xaricetmə sistemləri aşağıdakılar nəzərə alınmaqla seçilir:

- qazanxanadan xaric edilməsi nəzərdə tutulmuş kül və şlakın miqdarı;

- kül və şlakın sənayedə istifadə olunması imkanı;

- kül və şlakın atılması üçün meydançanın mövcud olması və onun qazanxanadan hansı məsafədə yerləşməsi;

- kül və şlakın hidro xaricedilməsində su ehtiyatları ilə təminatı;

- kül və şlakın fiziki-kimyəvi xassələri.

16.3. Qazanxanadan çıxan kül və şlakın ümumi miqdarı 150 kq/saat-dan artıq olduqda, onların xaric edilməsi üçün mexaniki, pnevmatik və hidravliki kül-şlak xaricetmə sistemləri istifadə olunmalıdır.

Kül və şlakın xaric edilməsi və anbarlaşdırılması birlikdə nəzərdə tutulmalıdır. Kül və şlakın ayrı-ayrı xaric edilməsi və anbarlaşdırılması, onların istehlakçılarının müvafiq tələblərinə uyğun tətbiq edilir. Kül və şlakın xaric edilməsinin hər bir qazan üçün fərdi və ya bütün qazanxana üçün ümumi nəzərdə tutulmasına yol verilir.

Kül və şlakın xaric edilmə sistemləri, müxtəlif variantların texniki-iqtisadi göstəricilərinin müqayisəsi əsasında seçilir.

16.4. Kül və şlakın xaric edilməsinin fasiləli mexaniki nəqletmə sistemlərində skreper qurğuları, skipli və başqa qaldırıcılar, fasiləsiz nəqlində isə kanatlı-diskli, ərsinli qurğular və lentli konveyerlər istifadə olunmalıdır.

Şlakı lentli konveyerlə nəql etdikdə şlakın temperaturu 80°С-dən yuxarı olmamalıdır.

Bütün qazanxana üçün kül və şlakın xaric edilməsinin ümumi mexanikləşdirilmiş sistemində ehtiyat mexanizmlər nəzərdə tutulmalıdır.

16.5. Skreperli qurğular istifadə olunduqda kül və şlakın “yaş” xaric edilmə sistemləri istifadə olunmalıdır. Kül və şlak nəmləşərkən sementləşdikdə, həmçinin onlardan tikinti materialı sənayesində istifadə olunduqda, kül və şlakın “quru” xaric edilmə sistemi istifadə oluna bilər.

16.6. Kül və şlakın ümumi miqdarı 150 kq/saat-dan az və əl ilə xidmət edilən ocaqlarla təchiz edilmiş qazanları olan qazanxanalarda kül və şlakın xaric edilməsi üçün monorelsli asma nəqliyyat, dar dəmiryol vaqonetlər və ya çevrilə bilən banlı relssiz arabacıqlar istifadə olunmalıdır.

16.7. Qazanlardan kül və şlakın pnevmatik nəqli üçün sovurucu sistem istifadə olunmalıdır. Bu halda boşaldıcı stansiyaya qədər məsafə 200 m-dən artıq olmamalıdır.

16.8. Pnevmatik sistemin iş rejimi fasiləli qəbul edilir; sistemin məhsuldarlığı, onun növbə ərzində 4 saatdan artıq işləməməsi şərti ilə müəyyən edilir.

16.9. Pnevmatik vakuum sisteminə daxil olan şlakın xırdalanması üçün qazanların bunkerlərinin altında aşağıdakı növ dişli xırdalayıcılar nəzərdə tutulmalıdır:

ikivallı - parçalarının ölçüləri 120 mm-dən artıq olmayan, mexaniki davamsız şlaklar üçün;

üçvallı - parçalarının ölçüləri 120 mm-dən artıq olan, mexaniki davamsız və müxtəlif fraksiyalı, yüksək mexaniki möhkəm şlaklar üçün.

Xırdalanmaya qəbul edilən şlakın temperatutu 600°С-dən yuxarı olmamalıdır.

16.10. Pnevmatik nəqletmə sistemləri layihələndirildikdə, kül və şlak kəmərlərinin diametrləri hesablama ilə qəbul edilir. Bu halda kül üçün minimal diametr 100, şlak üçün isə 125 mm olmalıdır.

16.11. Pnevmatik nəqletmə sistemində seyrəkliyin yaradılması üçün suhəlqəli vakuum nasoslar və ya buxar ejektorları istifadə olunmalıdır.

16.12. Qazanxananın boşaldıcı stansiyasından külün pnevmatik nəqletməsi layihələndirildikdə, iki kameralı pnevmatik və ya vintli nasosları qoymaqla, basqılı sistem nəzərdə tutulmalıdır. Şlakın pnevmatik nəqli üçün vakuum sistemi istifadə olunur.

16.13. Kül və şlakın hidravlik xaric edilmə sistemləri СНиП II-58 və ВНТП normativ sənədlərinə uyğun olaraq layihələndirilməlidir.

17. Elektrik təchizatı və elektrotexniki qurğular

17.1. Qazanxana layihələrinin elektrotexniki hissəsi СНиП 3.05.06, ПУЭ, СН 174 normativ sənədləri və bu bölmənin tələblərinə uyğun işlənilməlidir.

17.2. Qazanxanaların elektrik qəbulediciləri elektrik təchizatının etibarlılığına görə ПУЭ normativ sənədinə və bu normaların 4.3-cü bəndinə uyğun olaraq, birinci və ya ikinci kateqoriyaya aid edilir.

Vahid gücü 10 MVt-dan çox olan suqızdırıcı qazanları olan ikinci kateqoriyalı qazanxanaların şəbəkə və qidalandırıcı nasoslarının elektrik mühərrikləri elektrik təchizatının şərtlərinə görə birinci kateqoriyaya aid edilirlər.

17.3. Elektrik mühərrikləri, işəsalma aparatları, idarəetmə aparatları, işıqlandırıcılar və naqillər mühitin şəraiti üzrə qazanxanaların bina (otaq) və qurğularının əlavə 6 ilə müəyyən edilən xarakteristikasından və aşağıdakı əlavə tələblərdən asılı olaraq seçilir:

- qazanları qaz yanacağı ilə və alovlanma temperaturu 45°С və daha az olan maye yanacağı ilə işləyən, binalara bitişik, onların daxilində və damındakı qazanxanalarda yerləşdirilmiş sorucu ventilyatorlarının elektrik mühərrikləri ПУЭ ilə В-Iа sinifli otaqlar üçün nəzərdə tutulana uyğun quruluşa malik olmalıdır. Bu ventilyatorların işəsalma aparatları qazanxananın xaricində quraşdırılmalı və ətraf mühitin xarakteristikasına uyğun olmalıdır. İşəsalma aparatlarının qazanxanada yerləşdirilməsi lazım gəldikdə, onların quruluşu В-Iа sinifli otaqlar üçün ПУЭ-də nəzərdə tutulana uyğun olmalıdır;

- suhazırlama avadanlığı, nasos stansiyaları və qaz tənzimləyici qurğular qazan aqreqatları ilə ümumi otaqda yerləşdikdə, elektrik avadanlığı qazanxana zalının mühitinin xarakteristikasına görə seçilir;

- hidro təmizləmə sistemi ilə təchiz edilmiş yanacaqvermə sahələrində elektrik avadanlığı, naqillər və işıqlandırıcıların seçilməsi onların su ilə yuyulma imkanına uyğun seçilməlidir.

17.4. Qidalandırıcı və paylayıcı şəbəkələrin kabellərinin çəkilişi qutularda və ya konstruksiya üzərində açıq, naqillərin isə yalnız qutularda yerinə yetirilməlidir.

Belə çəkiliş mümkün olmadıqda kabellərin kanalda, naqillərin isə borularda çəkilişinə yol verilir.

Maye yanacağının və maye aşqarlarının anbar və nasos stansiyalarının sahələrində kabellərin kanallarda çəkilişinə yol verilmir.

17.5. Yanacaqvermənin otaq və qurğularında tranzit kabellərin və naqillərin çəkilişinə yol verilmir.

17.6. Avadanlığın təhlükəsiz işinin və mühafizəsinin təmin edilməsi üçün qazan aqreqatları dayandırıldıqda tüstüsoranların, üfürücü ventilyatorların, yanacaqvermə mexanizmlərinin elektrik mühərriklərinin bloklanması nəzərdə tutulmalıdır.

Əl ilə xidmət edilən təbəqəli ocaqlı qazan mexanizmlərin elektrik mühərriklərinin bloklanması nəzərdə tutulmur.

Yanacaqvermə, tozhazırlama, kül-şlak xaricetmə sistemlərində yanacaq, kül və şlakla qalaqlanmanın qarşısının alınması üçün ayrı-ayrı mexanizmlərin elektrik mühərriklərinin işə qoşulmasının və dayandırılmasının müəyyən ardıcıllığını təmin edən bloklanma mexanizmləri nəzərdə tutulmalıdır.

Yanacaqvermə və tozhazırlama mexanizmləri aspirasiya qurğularının ventilyatorları ilə bloklanması edilməlidir.

Daimi xidmət heyəti olmayan qazanxanalarda maye və qaz yanacağı ilə işləyən qazanların girişində, aşağıdakı hallarda yanacağın teztəsirli bağlayıcı klapanının avtomatik bağlanması nəzərdə tutulmalıdır:

- elektrik enerjisi kəsildikdə;

- qazla işləyən qazanxanada qazlaşma siqnalı olduqda.

Belə qazanxanalar içərisinə icazəsiz daxil olmadan qorunmalıdır.

17.7. İşləyən bəsləyici, şəbəkə, qidalandırıcı, isti su təchizatı, maye yanacaq vuran nasoslar qəzadan dayandıqda və ya təzyiq aşağı düşdükdə ehtiyat nasosların avtomatik qoşulması nəzərdə tutulmalıdır. Buxarının təzyiqi 0,07 MPa-a qədər olan buxar qazanlı və suyunun temperaturu 115°С-yə qədər olan suqızdırıcı qazanlı, ikinci kateqoriyalı qazanxanalar üçün qazanxanada daimi xidmət heyəti olduqda ehtiyat nasosların avtomatik qoşulması nəzərdə tutulmur. Bu halda nasosların qəzadan açılmasının siqnalizasiyası nəzərdə tutulmalıdır.

17.8. Bənd 17.7-də göstərilməmiş hallarda ehtiyat nasosların avtomatik qoşulmasının vacibliyi layihədə qəbul edilmiş texnoloji proseslərin sxeminə müvafiq müəyyən edilir.

17.9. Şəbəkə və qidalandırıcı nasosların hər birinin elektrik mühərrikinin gücü 40 kVt-dan çox olduqda nasos basqı borusunda siyirtmənin bağlı vəziyyətində işə salınmalıdır; bu halda nasos və siyirtmənin elektrik mühərriklərinin müvafiq bloklanması olmalıdır.

17.10. Daimi xidmət heyəti olmadan işləyən maye yanacaq stansiyasının yanacaq nasoslarının, qazanxananın idarəetmə lövhəsindən məsafədən dayandırılması, daimi xidmət heyəti olan halda isə qazanxananın girişində maye yanacağın boru kəmərlərin siyirtmələrinin məsafədən idarə olunması nəzərdə tutulmalıdır.

17.11. Texnoloji yükləmələrə məruz qalan elektrik mühərriklərinin dövrələrində (gücündən asılı olmayaraq) və ya texnoloji prosesin aparılması və ya ona nəzarət edilməsi ampermetrlə yerinə yetirildikdə ampermetrlər nəzərdə tutulmalıdır.

17.12. Elektrik mühərriklərinin idarəetmə lövhəsindən məsafədən idarə edilməsi nəzərdə tutulduqda, elektrik mühərriklərinin bilavasitə yanında, yalnız onların qəza açılma aparatları nəzərdə tutulmalıdır.

17.13. Buxarının təzyiqi 0,07 MPa-a qədər olan buxar qazanlı və suyunun temperaturu 115°С-yə qədər olan suqızdırıcı qazanlı ikinci kateqoriyalı qazanxanalarda elektrik mühərriklərinin yerli idarə olunması nəzərdə tutulmalıdır. Birinci kateqoriyalı qazanxanalarda elektrik mühərriklərinin idarəetmə lövhəsindən məsafədən idarə olunması nəzərdə tutula bilər.

17.14. Qazanxanalarda işçi işıqlandırma, həmçinin işi davam etdirmək üçün qəza işıqlandırması nəzərdə tutulmalıdır.

17.15. Qazanxanaların ayrı-ayrı mərtəbələrinin sahələri 250 m²-ə (daxil olmaqla) qədər olduqda, qəza işıqlandırması üçün akkumulyatorlu və ya quru elementli daşınan elektrik fənərlərindən istifadə edilməsinə yol verilir.

17.16. Qazanxanaların istehsalat otaqlarında yerli stasionar işıqlandırma lampalarının qidalandırılması üçün 42 V-dan, əl fənərləri üçün isə 12 V-dan artıq olmayan gərginlik istifadə olunmalıdır.

17.17. Binaların daxilində yerləşdirilmiş qaz yanacağı və alovlanma temperaturu 45°С və daha aşağı olan maye yanacağı ilə işləyən qazanxanalarda normal elektrik işıqlandırılmasından əlavə olaraq əsas keçidlərin işıqlandırılması üçün ayrıca işıqlandırma xətti nəzərdə tutulmalıdır və bu xəttəki işıqlandırıcılar В-Iа sinifli otaqlar və ПУЭ ilə müəyyən edilən müvafiq qrup və kateqoriyalı partlayış təhlükəli qarışığa uyğun quruluşda olmalıdır. Bu işıqlandırıcılara naqillərin çəkilişi partlayış təhlükəli otaqların tələblərinə müvafiq olmalıdır. Elektrik açarları qazanxananın xaricində quraşdırılır.

17.18. Tüstü boruların qoruyucu işıqlandırılması bənd 11.25-ə müvafiq yerinə yetirilir.

17.19. Qazanxana bina və sahələrinin işıqlandırılması МСН 2.04-05-ə uyğun olaraq qəbul edilməlidir.

17.20. Qazanxana bina və qurğularının ildırımdan mühafizəsi РД 34.21.122-yə uyğun olaraq yerinə yetirilməlidir.

17.21. Qazanxanaların layihələrində maye və qaz yanacağı boru kəmərlərinin yerlə birləşdirməsi nəzərdə tutulmalıdır.

17.22. İdarəetmə stansiyaları lövhələrinin, paylayıcı qurğuların və transformator yarımstansiyalarının otaqlarını nəm texnoloji prosesli otaqların, duş otaqlarının, sanitar qovşaqlarının, havası isti su ilə isidilən ventilyasiya kameralarının, həmçinin aqressiv maddəli (turşu, qələvi) boru kəmərlərinin altında yerləşdirilməsinə yol verilmir.

Yanacaqvermənin paylayıcı qurğuları və elektrik qəbuledicilərinin idarəetmə pultları, ayrıca girişi və ya yanacaqvermənin istehsalat otaqlarının tamburundan girişi olan izolyasiya edilmiş sahələrdə yerləşdirilməlidir.

Paylayıcı qurğuları frezerli torf boşaldılan binaların daxilində qurulmasına yol verilmir.

17.23. Qazanxanalarda elektrik enerjisinin sərfinin uçotu nəzərdə tutulmalıdır.

18. Avtomatlaşdırma

Ümumi tələblər

18.1. Qazanxanaların layihələrində avadanlığın mühafizəsi (təhlükəsizlik avtomatikası), avtomatik tənzimləmə, nəzarət, siqnalizasiya və qazanxanaların texnoloji proseslərinin idarə olunması nəzərdə tutulmalıdır.

18.2. Avtomatlaşdırılma layihəsi yerinə yetirilərkən bu bölmənin tələblərinə, СНиП 3.05.07 və avadanlığı hazırlayan istehsalçı zavodun tələblərinə əməl edilməlidir; bu halda seriya ilə hazırlanan avtomatlaşdırma vasitələri qəbul olunmalıdır.

18.3. Qazanxana bina və qurğularında mərkəzi, qruplaşdırılmış və ya yerli idarəetmə lövhələri nəzərdə tutulmasına yol verilir.

18.4. İdarəetmə lövhələri nəm texnoloji prosesi olan otaqların, duş otaqlarının, sanitar qovşaqlarının, havası isti su ilə isidilən ventilyasiya kameralarının, həmçinin aqressiv maddəli (turşu, qələvi) boru kəmərlərinin altında yerləşdirilməsinə yol verilmir.

Avadanlığın mühafizəsi

18.5. Maye və qaz yanacağı ilə işləyən buxar qazanları üçün məhsuldarlığından və buxarın təzyiqindən asılı olmayaraq, aşağıdakı hallarda odluqlara yanacağın verilməsini avtomatik dayandıran qurğular nəzərdə tutulmalıdır:

a) odluğun qarşısında qaz yanacağının təzyiqi artdıqda və ya azaldıqda;

b) rotasiyalı odluqlarla təchiz edilmiş qazanlar istisna olmaqla, odluqların qarşısında maye yanacağın təzyiqi azaldıqda;

c) ocaqda seyrəklik azaldıqda;

ç) odluqlarına hava məcburi verilən qazanların odluqlarının qarşısında havanın təzyiqi azaldıqda;

d) qazanlar işləyərkən dayandırılmasına yol verilməyən odluqların məşəli söndüyü halda;

e) daimi işçi heyəti olmayan qazanxanalar işləyərkən buxarın təzyiqi artdıqda;

ə) barabanda suyun səviyyəsi artdıqda və ya azaldıqda;

f) yalnız ikinci kateqoriyalı qazanxanalar üçün gərginliyin itməsi də daxil olmaqla mühafizə dövrəsinin nasazlığında.

18.6. Maye və ya qaz yanacağı ilə işləyən suqızdırıcı qazanlar üçün aşağıdakı hallarda odluqlara yanacağın verilməsini avtomatik dayandıran qurğular nəzərdə tutulmalıdır:

a) odluqların qarşısında qaz yanacağının təzyiqi artdıqda və ya azaldıqda;

b) rotasiyalı odluqlarla təchiz edilmiş qazanlar istisna olmaqla odluqların qarşısında maye yanacağının təzyiqi azaldıqda;

c) odluqlarına hava məcburi verilən qazanların odluqlarının qarşısında havanın təzyiqi azaldıqda;

ç) ocaqda seyrəklik azaldıqda;

d) qazan işləyərkən dayandırılmasına yol verilməyən odluqların məşəli söndüyü halda;

e) qazanın çıxışında suyun temperaturu artdıqda;

ə) qazanın çıxışında suyun təzyiqi artdıqda və ya azaldıqda;

f) yalnız ikinci kateqoriyalı qazanxanalar üçün gərginliyin itməsi də daxil olmaqla mühafizə dövrəsinin nasazlığında.

Qeyd. Suyun temperaturu 115°C və daha az olan qazanlar üçün qazandan sonra suyun təzyiqi aşağı düşdükdə və qazandan keçən suyun sərfi azaldıqda odluğa yanacağın verilməsinin avtomatik dayandırılması nəzərdə tutulmur.

18.7. Bərk yanacağı kameralı ocaqlarda yandıran buxar qazanları üçün aşağıdakı hallarda odluğa yanacağın verilməsini avtomatik dayandıran qurğular nəzərdə tutulmalıdır:

a) üfürücü ventilyatorlardan sonra havanın təzyiqi azaldıqda;

b) ocaqda seyrəklik azaldıqda;

c) məşəl söndükdə;

ç) barabanda suyun səviyyəsi artdıqda və ya azaldıqda;

d) yalnız ikinci kateqoriyalı qazanxanalar üçün gərginliyin itməsi də daxil olmaqla mühafizə dövrəsinin nasazlığında.

18.8. Bərk yanacaq yandıran mexanikləşdirilmiş təbəqəli ocaqlı buxar qazanları üçün sorucu-vurucu qurğuları və ocağa yanacaq verən mexanizmləri aşağıdakı hallarda avtomatik dayandıran qurğular nəzərdə tutulmalıdır:

a) şəbəkənin (barmaqlığın) altında havanın təzyiqi azaldıqda;

b) ocaqda seyrəklik azaldıqda;

c) barabanda suyun səviyyəsi artdıqda və ya azaldıqda;

ç) yalnız ikinci kateqoriyalı qazanxanalar üçün gərginliyin itməsi də daxil olmaqla mühafizə dövrəsinin nasazlığında.

18.9. Mexanikləşdirilmiş təbəqəli ocaqlı və bərk yanacağı kameralı ocaqlarda yandıran suqızdırıcı qazanlar üçün sorucu-vurucu qurğuları və ocağa yanacaq verən mexanizmləri aşağıdakı hallarda avtomatik dayandıran qurğular nəzərdə tutulmalıdır:

a) qazanın çıxışında suyun temperaturu artdıqda;

b) qazanın çıxışında suyun təzyiqi artdıqda və ya azaldıqda;

c) suyun sərfi azaldıqda;

ç) ocaqda seyrəklik azaldıqda;

d) üfürücü ventilyatordan sonra və ya şəbəkənin altında havanın təzyiqi azaldıqda.

Qeyd. Suyun temperaturu 115°C və daha az olan qazanlar üçün qazandan sonra suyun təzyiqi aşağı düşdükdə və qazandan keçən suyun sərfi azaldıqda, sorucu-vurucu qurğuların və ocağa yanacaq verən mexanizmlərin avtomatik dayandırılması nəzərdə tutulmur.

18.10. Əlavə mühafizə tədbirlərinin zəruriliyi qazan aqreqatlarının istehsalçı zavodların məlumatlarına əsasən təyin edilir.

18.11. Yüksək təzyiqli qızdırıcılar (YTQ) üçün qızdırıcının gövdəsində kondensat qəza səviyyəsinə qalxdıqda onun işinin avtomatik dayandırılması nəzərdə tutulmalıdır.

18.12. Tozhazırlama sistemi üçün aşağıdakı avtomatik qurğular nəzərdə tutulmalıdır:

a) quruducu agentin temperaturu artdıqda quruducu şaxtaya suyun verilməsi üçün;

b) hava-toz və ya toz-qaz qarışığının dəyirmandan sonra temperaturu artdıqda quruducu agentin verilməsinin dayandırılması üçün;

c) birinci havanın təzyiqi azaldıqda, onun kanalına əlavə hava (soyuq və ya birinci pillə havaqızdırıcıdan sonrakı hava) klapanlarının açılması üçün;

ç) dəyirmana yanacağın verilməsi qəza hallarında dayandıqda vibratorların qoşulması üçün.

18.13. Turşulaşdırma sxemli suhazırlama qurğularında emal edilən suyun pH göstəricisi azaldıqda sulfat turşusunu vuran nasosların avtomatik dayandırılması nəzərdə tutulmalıdır.

18.14. Mühafizənin işə düşməsi üçün parametrlərin nominal qiymətdən kənara çıxma hədləri texnoloji avadanlığı hazırlayan istehsalçı zavod tərəfindən təyin edilir.

Siqnalizasiya

18.15. Daimi işçi heyəti olmayan qazanxanalarda dispetçer məntəqəsinə aşağıdakı siqnallar (işıqlı və səsli) çıxarılmalıdır:

- avadanlığın nasazlığı, bu halda qazanxanada çağırışın səbəbi qeyd edilir;

- qazanxananın yanacaq təchizatının teztəsirli baş bağlayıcı klapanının işə düşməsi;

- qaz yanacağı ilə işləyən qazanxanalarda otağın havasında qazın miqdarı təbii qazın aşağı alovlanma həddinin 10 %-inə çatdıqda.

18.16. Daimi işçi heyəti olan qazanxanalarda aşağıdakı hallar barədə məlumat verən səs-işıq siqnalizasiyası nəzərdə tutulur:

a) qazanın dayanması (mühafizənin işə düşməsi);

b) mühafizənin işə düşmə səbəbi;

c) qazanlara gələn ümumi boru kəmərində maye yanacağının temperaturu və təzyiqinin azalması;

ç) qaz təzyiqinin artması və ya azalması;

d) hər bir bəsləyici magistralda (bəsləyici nasoslar daimi işləyən halda) su təzyiqinin azalması;

e) istilik şəbəkəsinin qayıdıcı boru kəmərində su təzyiqinin artması və ya azalması;

ə) çənlərdə (deaerator, isti su təchizatı sisteminin akkumulyator, kondensat, bəsləyici, şəffaflaşdırılmış, dekarbonizasiya edilmiş suların və s.) su səviyyəsinin artması və ya azalması, həmçinin cənlərdə yuyucu su səviyyəsinin azalması;

f) rezervuarlarda maye yanacağı səviyyəsinin artması və ya azalması;

g) saxlama rezervuarlarında maye aşqarları temperaturunun artması;

ğ) qazanxanaları maye yanacaqla təchiz edən qurğuların avadanlığının nasazlığı (onların istismarında daimi xidmət göstərən işçi heyəti olmadıqda);

h) istehsalçı zavodların tələblərinə uyğun elektrik mühərrikləri və texnoloji avadanlığın podşipniklərinin temperaturunun artması;

x) emal edilən suyun pH göstəricisinin azalması (turşulaşdırma ilə suhazırlama sxemində);

ı) deaeratorda təzyiqin (seyrəkliyin) azalması.

Avtomatik tənzimləmə

18.17. Qaz, maye və bərk yanacağı kameralı ocaqlarda yandıran qazanlar, həmçinin işinin avtomatlaşdırılması imkanı olan mexanikləşdirilmiş təbəqəli ocaqlı qazanlar üçün yanma prosesinin avtomatik tənzimlənməsi nəzərdə tutulmalıdır.

Daimi işçi heyəti olmadan işləyən qazanxanaların avtomatik tənzimlənməsi, istilik işlədici qurğuların avtomatlaşdırılması nəzərə alınmaqla qazanxananın əsas və köməkçi avadanlığın işinin verilmiş işçi parametrlərindən asılı olaraq, avtomatlaşdırılması nəzərdə tutulmalıdır. Qazanlar qəza nəticəsində söndükdə nasazlıq aradan qaldırıldıqdan sonra onlar əl ilə işə salınmalıdır.

Qeyd. Qazanların qəza yanacağı ilə işləməsi üçün yanma prosesinin avtomatlaşdırılması nəzərdə tutulmur.

18.18. Buxar qazanları üçün su ilə bəsləmənin avtomatik tənzimlənməsi nəzərdə tutulmalıdır, buxarının təzyiqi 0,07 MPa-a qədər olan qazanların bəslənməsinin əl ilə tənzimlənməsinə yol verilir.

18.19. Toz bunkerli tozhazırlama qurğularında aşağıdakı tənzimləyicilər nəzərdə tutulmalıdır:

- dəyirmanın yanacaqla doldurulması üçün;

- dəyirman qarşısında quruducu agentin təzyiqi üçün (seyrəkliyi);

- dəyirmandan sonra toz-hava qarışığının temperaturu üçün (antrasitdən başqa bütün yanacaqlar üçün).

18.20. Qazanların ocaqlarına tozun birbaşa üflənməsi ilə tozhazırlama sxemi istifadə edildikdə dəyirmanlara verilən birinci havanın sərfinin tənzimləyicisi və dəyirmanlardan sonra toz-hava (toz-qaz) qarışığının (antrasitdən başqa bütün yanacaqlar üçün) temperatur tənzimləyicisi nəzərdə tutulmalıdır.

18.21. İsti su təchizatının sirkulyasiya boru kəmərlərində və şəbəkə nasoslarından əvvəl boru kəmərində təzyiqin avtomatik saxlanılması nəzərdə tutulmalıdır.

18.22. Atmosfer və yüksək təzyiqli deaeratorlar üçün suyun səviyyəsinin və buxarın təzyiqinin avtomatik tənzimlənməsi nəzərdə tutulmalıdır. Eyni təzyiqli buxar verilən bir neçə deaerator paralel qoşulduqda ümumi avtomatik tənzimləyicilər nəzərdə tutulmalıdır.

18.23. Vakuum deaeratorlar üçün deaerasiya edilmiş suyun temperaturunun avtomatik saxlanılması nəzərdə tutulmalıdır.

Vakuum deaeratorlardan su bilavasitə isti su təchizatı sisteminin çən-akkumulyatorlarına verildikdə çəndə suyun səviyyəsinin tənzimlənməsi nəzərdə tutulmur. Deaerasiya edilmiş suyun aralıq çənlərində suyun səviyyəsinin avtomatik tənzimlənməsi nəzərdə tutulmalıdır.

18.24. İstilik təchizatı sistemlərinin deaerasiya qurğularında deaeratorlara verilən suyun temperaturunun avtomatik saxlanılması nəzərdə tutulmalıdır.

18.25. Reduksiya qurğuları üçün buxarın təzyiqinin, reduksiya-soyuducu qurğuları üçün – təzyiqinin və temperaturunun, soyuducu qurğuları üçün – temperaturunun avtomatik tənzimlənməsi nəzərdə tutulmalıdır.

18.26. Buxar-suqızdırıcıları üçün kondensatın səviyyəsinin avtomatik tənzimlənməsi nəzərdə tutulmalıdır.

18.27. Qazanxanalarda istilik təchizatı və isti su təchizatı sistemlərinə verilən suyun verilmiş temperaturunun, həmçinin istehsalçı zavodun təlimatında nəzərdə tutulduqda qazanlara qayıdan suyun verilmiş temperaturunun avtomatik saxlanılması nəzərdə tutulmalıdır.

Yanma prosesinin avtomatik tənzimlənməsi nəzərdə tutulmayan ocaqlarla təchiz edilmiş suqızdırıcı qazanlı qazanxanalarda suyun temperaturunun avtomatik tənzimlənməsi nəzərdə tutulmamasına yol verilir.

18.28. Suhazırlama qurğuları üçün aşağıdakıların avtomatik tənzimlənməsi nəzərdə tutulmalıdır:

- ilkin suyun qızdırılma temperaturunun (şəffaflaşdırıcılar quraşdırıldıqda);

- şəffaflaşdırılmış və dekarbonizasiya edilmiş su çənlərində suyun səviyyəsinin;

- reagentlərin sərfinin (nitratlar avtomatik verilmir).

Diametri 2000 mm və daha artıq olan filtrlər qoyulduqda onların bərpa prosesinin avtomatlaşdırılmasına yol verilir.

18.29. Qazanxana layihəsində qaz yanacağı təzyiqinin, maye yanacağı təzyiqinin və temperaturunun tənzimləyiciləri nəzərdə tutulmalıdır.

Nəzarət

18.30. Qazanxananın istismarında müşahidəsi vacib olan parametrlərə nəzarət edilməsi üçün göstərici cihazlar; dəyişməsi avadanlığın qəzasına səbəb ola bilən parametrlərə nəzarət edilməsi üçün siqnalverici göstərici cihazlar; avadanlığın işinin təhlili və ya təsərrüfat hesablamaların aparılması məqsədilə qeyd olunması vacib olan parametrlərə nəzarət edilməsi üçün qeydedici və ya cəmləyici cihazlar və həmçinin, parametrlərin dispetçer xidmətinə ötürülməsi üçün lazım olan avadanlıq və qurğular nəzərdə tutulmalıdır.

18.31. Buxarının təzyiqi 0,07 MPa-dan çox və məhsuldarlığı 4 t/saat-dan az olan qazanlar üçün aşağıdakı parametrlərin ölçülməsi üçün göstərici cihazlar nəzərdə tutulmalıdır:

a) qazanların qarşısında ümumi magistralda bəsləyici suyun temperaturunun və təzyiqinin;

b) barabanda buxarın təzyiqinin və suyun səviyyəsinin;

c) odluğun qarşısında və ya şəbəkənin altında havanın təzyiqinin;

ç) ocaqda seyrəkliyin;

d) odluqların qarşısında maye və qaz yanacağın təzyiqinin.

18.32. Buxarının təzyiqi 0,07 MPa-dan çox və məhsuldarlığı 4-30 t/saat intervalında olan qazanlar üçün aşağıdakı parametrlərin ölçülməsi ilə əlaqədar göstərici cihazlar nəzərdə tutulmalıdır:

a) buxarqızdırıcıdan sonra əsas buxar siyirtməsinə qədər buxarın temperaturunun;

b) ekonomayzerdən sonra bəsləyici suyun temperaturunun;

c) çıxan tüstü qazların temperaturunun;

ç) havaqızdırıcının girişində və çıxışında havanın temperaturunun;

d) barabanda buxarın təzyiqinin (məhsuldarlığı 10 t/saat-dan artıq olan qazanlar üçün göstərilən cihaz qeydedici olmalıdır);

e) əsas buxar siyirtməsinə qədər qızdırılmış buxarın təzyiqinin;

ə) mazut forsunkalarında buxarın təzyiqini;

f) ekonomayzerin girişində tənzimləyici orqandan sonra bəsləyici suyun təzyiqinin;

g) üfürücü ventilyatordan və zona üfləməsi olan hər bir qazanın tənzimləyici orqanından sonra, odluqlardan əvvəl tənzimləyici orqanlardan və pnevmatik-tullayıcılardan sonra havanın təzyiqinin;

ğ) odluqların qarşısında tənzimləyici orqandan sonra maye və qaz yanacağının təzyiqinin;

h) ocaqda seyrəkliyin;

x) tüstüsorandan əvvəl seyrəkliyin;

ı) qazanların ümumi buxar kəmərində buxarın sərfinin (özüyazan cihaz);

i) çıxan tüstü qazlarında oksigenin miqdarının (daşına bilən qaz analizatoru);

j) barabanda suyun səviyyəsinin. Suyun səviyyəsinə nəzarət edilən yerdən barabanın oxuna qədər olan məsafə 6 m-dən artıq və ya barabanın suğöstərici cihazları pis göründükdə, əlavə olaraq biri qeydedici olmaqla iki aşağıya endirilmiş səviyyəölçən nəzərdə tutulmalıdır.

18.33. Buxarının təzyiqi 0,07 MPa-dan çox və məhsuldarlığı 30 t/saat-dan artıq olan qazanlar üçün aşağıdakı parametrlərin ölçülməsi məqsədilə göstərici cihazlar nəzərdə tutulmalıdır:

a) buxarqızdırıcıdan sonra əsas buxar siyirtməsinə qədər buxarın temperaturunun (göstərici və qeydedici);

b) ekonomayzerdən sonra bəsləyici suyun temperaturunun;

c) çıxan tüstü qazların temperaturunun (göstərici və qeydedici);

ç) havaqızdırıcının girişində və çıxışında havanın temperaturunun;

d) toz halında yanacağı isti hava ilə nəql etdikdə odluqlardan əvvəl toz kəmərlərində toz-hava qarışığın temperaturunun;

e) barabanda buxarın təzyiqinin;

ə) əsas buxar siyirtməsinə qədər qızdırılmış buxarın təzyiqinin (göstərici və qeydedici);

f) mazut forsunkalarında buxarın təzyiqinin;

g) ekonomayzerin girişində tənzimləyici orqandan sonra bəsləyici suyun təzyiqinin;

ğ) üfürücü ventilyatordan və zona üfləməsi olan hər bir qazanın tənzimləyici orqanından sonra, tənzimləyici orqanlardan və pnevmatik tullayıcılardan sonra odluğun qarşısında havanın təzyiqinin;

h) tənzimləyici orqandan sonra odluqların qarşısında maye və qaz yanacağın təzyiqinin;

x) ocaqda seyrəkliyin;

ı) tüstü sorandan əvvəl seyrəkliyin;

i) qazandan alınan buxarın sərfinin (göstərici və qeydedici);

j) qazana verilən maye və qaz yanacağın sərfinin (cəmləyici və qeydedici);

k) qazana verilən bəsləyici suyun sərfinin (göstərici və qeydedici);

q) çıxan tüstü qazlarında oksigenin miqdarının (avtomatik göstərici və qeydedici qaz analizatoru);

l) barabanda suyun səviyyəsinin. Suyun səviyyəsinə nəzarət edilən yerdən barabanın oxuna qədər olan məsafə 6 m-dən artıq və ya barabanın suğöstərici cihazları pis göründükdə, əlavə olaraq biri qeydedici olmaqla aşağıya endirilmiş iki səviyyəölçən nəzərdə tutulmalıdır.

18.34. Buxarının təzyiqi 0,07 MPa və daha az olan buxar qazanlarında və suyun temperaturu 115°С və daha az olan suqızdırıcı qazanlarda aşağıdakı parametrlərin ölçülməsi üçün göstərici cihazlar nəzərdə tutulmalıdır:

a) suqızdırıcı qazanların qarşısında ümumi boru kəmərində və hər bir qazanın çıxışında (bağlayıcı armatura qədər) suyun temperaturunun;

b) buxar qazanının barabanında buxarın təzyiqinin;

c) üfürücü ventilyator qrupundan sonra havanın təzyiqinin;

ç) tənzimləyici orqandan sonra havanın təzyiqinin;

d) ocaqda seyrəkliyin;

e) qazandan sonra seyrəkliyin;

ə) odluqların qarşısında qaz yanacağının təzyiqinin.

18.35. Suyun temperaturu 115°С-dən yuxarı olan suqızdırıcı qazanlarda aşağıdakı parametrlərin ölçülməsi üçün göstərici cihazlar nəzərdə tutulmalıdır:

a) bağlayıcı armaturdan sonra suqızdırıcı qazanın girişində suyun temperaturunun (göstərici və qeydedici, yalnız istehsalçı zavodun tələbi ilə, suyun temperaturu sabit saxlanılmalı olduğu halda);

b) bağlayıcı armaturdan əvvəl suqızdırıcı qazanın çıxışında suyun temperaturunun (göstərici və qeydedici, yalnız istehsalçı zavodun tələbi ilə, suyun temperaturu sabit saxlanılmalı olduğu halda);

c) havaqızdırıcının girişində və çıxışında havanın temperaturunun;

ç) çıxan tüstü qazların temperaturunun (göstərici və qeydedici);

d) bağlayıcı armaturdan sonra suqızdırıcı qazanın girişində və bağlayıcı armaturdan əvvəl suqızdırıcı qazanın çıxışında suyun təzyiqinin;

e) üfürücü ventilyatordan və zona üfləməsi olan hər bir qazanın tənzimləyici orqanından sonra, tənzimləyici orqanlardan və pnevmatik tullayıcılardan sonra odluğun qarşısında havanın təzyiqinin;

ə) odluqların qarşısında tənzimləyici orqandan sonra maye və qaz yanacağın təzyiqinin;

f) ocaqda seyrəkliyin;

g) tüstüsorandan əvvəl seyrəkliyin;

ğ) qazandan keçən suyun sərfinin (göstərici və qeydedici);

h) məhsuldarlığı 30 MVt və daha çox olan qazanlar üçün maye və qaz yanacağın sərfinin (cəmləyici və qeydedici);

x) çıxan tüstü qazlarında oksigenin miqdarının (məhsuldarlığı 20 MVt-a qədər olan qazanlar üçün daşına bilən qaz analizatoru, daha yüksək məhsuldarlıqlı qazanlar üçün avtomatik göstərici və qeydedici qaz analizatorları).

18.36. Tozhazırlama sistemlərində aşağıdakı parametrlərin ölçülməsi üçün göstərici cihazlar nəzərdə tutulmalıdır:

a) dəyirmanın və ya quruducu qurğunun qarşısında havanın temperaturunun;

b) dəyirmandan sonra toz-hava qarışığının temperaturunun;

c) bunkerdə tozun temperaturunun (antrasitdən başqa bütün yanacaqlar üçün);

ç) kürəvi barabanlı və orta sürətli dəyirmanların müqavimətinin.

18.37. Layihədə aşağıdakı parametrlərin ölçülməsi üçün göstərici cihazlar nəzərdə tutulmalıdır:

a) verici və qayıdıcı boru kəmərlərində şəbəkə suyunun temperaturunun;

b) qazanların qarşısında magistral bəsləyici kəmərlərdə bəsləyici suyun temperaturunun (yalnız yüksək təzyiqli qızdırıcılar qoyulduqda);

c) qazanxanaya qayıdan kondensatın temperaturunun (hər bir boru kəmərində);

ç) qazanxananın girişində maye yanacağının temperaturunun;

d) verici və qayıdıcı boru kəmərlərində şəbəkə suyunun təzyiqinin (çirktutucudan əvvəl və sonra);

e) bəsləyici magistrallarda suyun təzyiqinin;

ə) qazanların qarşısında magistrallarda maye və qaz yanacağının təzyiqinin.

18.38. Layihədə aşağıdakı parametrlərin ölçülməsi üçün qeydedici cihazlar nəzərdə tutulmalıdır:

a) ümumi boru kəmərində istehlakçılara verilən qızdırılmış buxarın temperaturunun;

b) istilik təchizatı və isti su təchizatı sistemlərinin verici boru kəmərlərində və hər bir qayıdıcı boru kəmərində suyun temperaturunun;

c) qayıdan kondensatın temperaturunun;

ç) istehlakçıya verilən ümumi buxar kəmərində buxarın təzyiqinin (istehlakçı tələb etdikdə);

d) istilik təchizatı sisteminin hər bir qayıdıcı boru kəmərində suyun təzyiqinin;

e) qazanxananın ümumi qaz kəmərində qazın təzyiqinin və temperaturunun;

ə) istilik təchizatı və isti su təchizatı sistemlərinin hər bir verici boru kəmərində suyun sərfinin (cəmləyici);

f) istehlakçıya verilən buxarın sərfinin (cəmləyici);

g) istilik şəbəkəsinə verilən qidalandırıcı suyun miqdarı 2 t/saat və daha çox olduqda suyun sərfinin (cəmləyici);

ğ) isti su təchizatının sirkulyasiya suyunun sərfinin (cəmləyici);

h) qayıdan kondensatın sərfinin (cəmləyici);

x) qazanxananın ümumi qaz kəmərində qazın sərfinin (cəmləyici);

ı) verici və qayıdıcı magistrallarda maye yanacağın sərfinin (cəmləyici).

18.39. Deaerator qurğularında aşağıdakı parametrlərin ölçülməsi üçün göstərici cihazlar nəzərdə tutulmalıdır:

a) deaerasiya edilmiş suyun çəndə temperaturunun və səviyyəsinin;

b) deaeratora verilən suyun temperaturunun;

c) atmosfer və yüksək təzyiqli deaeratorlarda buxarın təzyiqinin (göstərici və qeydedici);

ç) vakuum deaeratorlarda seyrəkliyin (göstərici və qeydedici).

18.40. Nasos qurğularında aşağıdakı parametrlərin ölçülməsi üçün göstərici cihazlar nəzərdə tutulmalıdır:

a) bütün nasosların girişində (bağlayıcı armaturdan sonra) və basqı xəttində (bağlayıcı armaturdan əvvəl) suyun, maye yanacağın və maye aşqarların təzyiqinin;

b) buxar bəsləyici nasosların qarşısında buxarın təzyiqinin;

c) buxar bəsləyici nasosların çıxışında (işlənmiş buxar istifadə olunduqda) buxarın təzyiqinin.

18.41. Suyu və mazutu qızdıran qurğularda aşağıdakı parametrlərin ölçülməsi üçün göstərici cihazlar nəzərdə tutulmalıdır:

a) hər bir qızdırıcıdan əvvəl və sonra qızdıran və qızdırılan mühitlərin temperaturlarının;

b) kondensat soyuducularından sonra kondensatın temperaturunun;

c) ümumi boru kəmərində qızdırıcıya qədər və hər bir qızdırıcıdan sonra qızdırılan mühitin təzyiqinin;

ç) qızdırıcılara verilən buxarın təzyiqinin.

18.42. Suhazırlama qurğularında (bənd 18.40 və 18.41-də göstərilmiş cihazlardan başqa) aşağıdakı parametrlərin ölçülməsi üçün göstərici cihazlar nəzərdə tutulmalıdır:

a) hər bir filtrdən əvvəl və sonra suyun təzyiqinin;

b) hər bir ionit filtrinə gələn suyun sərfinin (iki filtr qoyulduqda ikisinə bir sərfölçən nəzərdə tutulur);

c) suhazırlamaya daxil olan suyun sərfinin (cəmləyici);

ç) filtrlərin əks axınla yuyulmasına suyun sərfinin;

d) hər bir şəffaflaşdırıcı filtrdən sonra suyun sərfinin;

e) regenerasiya məhlulunu hazırlayan hər bir ejektora gələn suyun sərfinin;

ə) şəffaflaşdırılmış və dekarbonizasiya edilmiş su çənlərində suyun səviyyəsinin.

18.43. Qazanxanaları maye yanacaqla təchiz edən qurğularda (bənd 18.40 və 18.41-də göstərilmiş cihazlardan başqa) aşağıdakı parametrlərin ölçülməsi üçün göstərici cihazlar nəzərdə tutulmalıdır:

a) çənlərdə yanacağın temperaturunun;

b) filtrlərdən əvvəl və sonra yanacağın təzyiqinin;

c) rezervuarlarda və qəbuledici həcmlərdə yanacağın səviyyəsinin.

18.44. Maye aşqarların qəbuledici və verici qurğuları üçün (bənd 18.40 və 18.41-də göstərilmiş cihazlardan başqa) rezervuarlarda aşqarların temperaturunun ölçülməsi üçün göstərici cihazlar nəzərdə tutulmalıdır.

18.45. Reduksiya, reduksiya-soyuducu və soyuducu qurğularda aşağıdakı parametrlərin ölçülməsi üçün göstərici cihazlar nəzərdə tutulmalıdır:

a) verici buxar kəmərində qızdırılmış buxarın temperaturunun;

b) soyudulmuş buxarın temperaturunun;

c) verici buxar kəmərində buxarın təzyiqinin;

ç) reduksiya edilmiş buxarın təzyiqinin.

18.46. Pnevmatik kül-şlak xaricedici sistemlərdə aşağıdakı parametrlərin ölçülməsi üçün göstərici cihazlar nəzərdə tutulmalıdır:

a) ejeksiya-vakuum qurğusunda buxarın təzyiqinin;

b) çökdürücü kamera ilə vakuum qurğusu arasında hava kəmərində seyrəkliyin;

c) vakuum qurğusunun çıxışında bağlayıcı armatura qədər seyrəkliyin.

19. İsitmə və ventilyasiya

19.1. Qazanxanaların isitmə və ventilyasiya sistemləri layihələndirildikdə СНиП 2.04.05-in və bu bölmənin göstərişlərinə əməl edilməlidir.

19.2. Qazanxanaların istehsalat sahələrinin işçi zonasında meteoroloji şərait işin ağırlığı kateqoriyasından asılı olaraq СН 245-ə görə aşağıdakı kimi qəbul edilməlidir:

- yüngül - idarəetmə lövhəsi və laboratoriya otaqlarında;

- ağır - bərk yanacaqla işləyən qazanların qazanxana zallarında və qazanların ocaq qurğularına əl ilə xidmət edilən kül yığılan otaqlarda;

- orta - digər otaqlarda.

19.3. İsitmə sistemi layihələndirildikdə otaqların daxilində havanın hesabi temperaturları əlavə 7-ə əsasən qəbul edilməlidir.

19.4. İstilik ayrılmaları olan otaqlarda, izafi istilik ayrılmaları istehsalat zonasında havanın temperaturunun əlavə 7-də göstərilmiş qiymətini təmin etmədikdə, isitmə nəzərdə tutulmalıdır.

19.5. Xarici havanın hesabi temperaturu mənfi 15°С və daha az (B parametrləri) olduqda qazanxana zalının aşağı zonasında (hündürlüyü 4m-ə qədər) əlavə olaraq istilik balansı yoxlanılmalıdır.

19.6. İstehsalat otaqları üçün hava ilə isitmə sistemləri layihələndirilməlidir.

Köməkçi sahələrdə, həmçinin idarəetmə lövhələri olan və laboratoriya otaqlarında, emalatxanalarda yerli qızdırıcı cihazları olan isitmə sisteminin qəbul edilməsinə yol verilir.

19.7. Toz ayrılması ehtimalı olan otaqlarda, qızdırıcı cihazların səthinin maksimal temperaturu, qazanlar kömür və şistlərlə işlədikdə 130°С-dən, torf ilə işlədikdə isə 110°С-dən yuxarı olmamalıdır.

Bu otaqlarda qızdırıcı cihazlar hamar səthli nəzərdə tutulmalıdır.

19.8. Aşkar izafi istilik ayrılmaları olan otaqlarda təbii ventilyasiya nəzərdə tutulmalıdır.

Təbii ventilyasiya ilə lazımi havadəyişmənin təmin edilməsi mümkün olmadıqda mexaniki ventilyasiya layihələndirilməlidir.

Ventilyasiya sistemləri, havanın verilməsi və xaric edilməsi üsulları əlavə 7-ə uyğun olaraq qəbul edilməlidir.

19.9. Daimi işçi heyəti olan, qaz yanacağı ilə işləyən qazanxana otaqları üçün, qazanların ocaqlarına yanma üçün sorulan hava nəzərə alınmadan, 1 saat ərzində üçqat havadəyişmə misli nəzərdə tutulmalıdır. Belə qazanxanalarda qoyulan sorucu ventilyatorların konstruksiyaları qığılcımın əmələ gəlməsi ehtimalını istisna etməlidir.

19.10. Qazanxanaların ventilyasiyası layihələndirildikdə aspirasiya qurğuları ilə xaric edilən havanın (atmosferə atılmamışdan əvvəl) təmizlənməsi СН 245-ə uyğun olaraq nəzərdə tutulmalıdır.

19.11. Maye yanacağın nasos stansiyalarının otaqları üçün 1 saat ərzində onqat havadəyişmə misli nəzərdə tutulmalıdır. Bu otaqlardan kənarlaşdırılan havanın ²/₃-nin aşağı, ¹/₃-nin isə yuxarı zonadan xaric edilməsi nəzərdə tutulmalıdır.

Maye yanacağın nasos stansiyalarının Б kateqoriyalı istehsalat otaqları üçün hər biri 100% məhsuldarlıqlı iki vurucu, iki sorucu ventilyasiya qurğuları nəzərdə tutulmalıdır; ehtiyat ventilyatorlarla, bir vurucu və bir sorucu ventilyasiya qurğusunun nəzərdə tutulmasına yol verilir.

Otağın hündürlüyü 6 m-dən az olduqda, hündürlüyün hər 1 m azalmasına uyğun havadəyişmə misli 25 % artırılmalıdır.

20. Su kəməri və kanalizasiya

Su kəməri

20.1. Qazanxanaların su kəmərləri layihələndirildikdə AzDTN 2.11-1 və СНиП 2.04.01-in və bu bölmənin tələblərinə əməl olunmalıdır.

20.2. Qazanxanalar üçün rayonun su təchizatı sxemindən asılı olaraq təsərrüfat-içməli, istehsalat və yanğın əleyhinə ehtiyacların ödənilməsi üçün birləşmiş və ya ayrıca təsərrüfat-içməli, istehsalat və yanğın əleyhinə su kəmərləri layihələndirilməlidir. Yanğın əleyhinə su kəməri təsərrüfat-içməli və ya istehsalat su kəmərləri ilə birləşdirilə bilər.

20.3. Birinci kateqoriyalı qazanxanalar üçün birləşmiş və ya istehsalat su kəmərlərinin ikidən az olmayaraq girişi nəzərdə tutulmalıdır.

Qazanxanalar su kəmərləri şəbəkəsinə bir girişlə qoşulduqda, AzDTN 2.11-1-yə uyğun olaraq qəzanın aradan qaldırılma vaxtına uyğun ehtiyat su rezervuarı nəzərdə tutulmalıdır.

20.4. Qazanxanaların istehsalat məqsədləri üçün sərf edilən suyun miqdarı aşağıdakı sərflərin cəmi kimi müəyyən edilir:

a) xüsusi sərflər nəzərə alınmaqla suhazırlamaya;

b) avadanlığın və mexanizmlərin soyudulmasına;

c) hidravlik icraçı mexanizmlərə;

ç) şlakın soyudulmasına;

d) hidravlik kül-şlak xaricetmə sisteminə;

e) otaqların yaş təmizlənməsinə (gündə bir dəfə 1 saat ərzində döşəmə sahəsinə 0,4 l/m² hesabı ilə);

ə) yanacaqvermənin transportyor qalereyalarının yaş təmizlənməsinə (gündə bir dəfə 1 saat ərzində qalereyanın daxili səthinin sahəsinə 0,4 l/m² hesabı ilə).

Qeyd:

1. “b-d” yarımbəndlərində göstərilmiş su sərfləri avadanlığı hazırlayan istehsalçı zavodun məlumatına əsasən qəbul edilir.

2. Gündəlik su sərfi müəyyən olunarkən yaş təmizlənmələrə su sərfi nəzərə alınır. Maksimal su sərfləri hesablanarkən, yaş təmizlənmələrin minimal su tələbatı vaxtı yerinə yetirildiyi qəbul edilməlidir.

20.5. Yanğın əleyhinə kranlar A, Б və В kateqoriyalı istehsalat otaqlarında, həmçinin maye və qaz yanacağı borularının keçdiyi otaqlarda nəzərdə tutulmalıdır.

Dam qazanxanası olan, yanğın əleyhinə daxili su kəməri olmayan, hündürlüyü 12 m-dən artıq olan bina, yanğın şlanqlarının birləşdirilməsi üçün dam örtüyünə çıxarılan diametri 70 mm olan başlıqlı “quru boru” ilə təchiz edilməlidir.

20.6. Yanğın əleyhinə kranları, yığcam şırnağın tələb olunan hündürlüyünü nəzərə almaqla, elə yerləşdirilməlidir ki, istənilən nöqtənin hər birinin məhsuldarlığı ən azı 2,5 l/s olan iki yanğın şırnağı ilə təmin edilməsi mümkün olsun.

20.7. Transportyor qalereyalarının qazanxananın baş korpusuna, səpələmə qovşaqlarına və xırdalama bölmələrinə birləşən hissəsində drençer pərdələri nəzərdə tutulur.

Drençer pərdələrinin işə salınmasının idarə olunması yanacaqvermənin lövhəsində nəzərdə tutulmalı və drençer pərdələrinin qoyulduğu yerlərdə işə salma düymələri ilə təkrarlanmalıdır.

20.8. Kömür və torf anbarlarında yanğının söndürülməsi РД 34.44.101 və СНиП II-58-ə uyğun nəzərdə tutulmalıdır.

20.9. Maye yanacaq anbarlarında yanğının söndürülməsi СНиП II-106-ya uyğun nəzərdə tutulmalıdır.

20.10. Xarici yanğınsöndürməyə suyun sərfi, qurğuların hər biri üçün müəyyən edilən suyun maksimal sərfinə görə qəbul edilməlidir.

20.11. Bərk və maye yanacağı ilə işlədikdə qazanxana zalının və yanacaqvermə otaqlarının yaş təmizlənməsi nəzərdə tutulmalıdır. Bunun üçün yuyucu şlanqın 20-40 m uzunluğunda olmasını hesaba almaqla diametri 25 mm olan kranlar quraşdırılmalıdır.

20.12. Qazanxanada avadanlıq və mexanizmlərin soyudulması üçün dövriyyəli su təchizatı sistemlərindən istifadə edilməlidir. Birbaşa axınlı su təchizatı sistemindən su ehtiyatları kifayət qədər olduqda və müvafiq texniki-iqtisadi əsaslandırılmasında istifadə oluna bilər.

20.13. İstehsalat su kəmərinin şəbəkəsi olduqda, qazanxananın istehsalat məqsədləri üçün təsərrüfat-içməli sudan istifadə edilməsinə yol verilmir.

Kanalizasiya

20.14. Kanalizasiya layihələndirildikdə AzDTN 2.11-2-in və bu bölmənin tələblərinə riayət edilməlidir.

20.15. Qazanxanalarda məişət kanalizasiyası, istehsalat (tullantı sularının çirklənmə xarakterindən asılı olaraq bir və ya bir neçə) kanalizasiyası və daxili su axıdıcıları layihələndirilməlidir.

20.16. Kanalizasiya layihələndirildikdə ilkin təmizləmə qurğularının şəffaflaşdırıcılarından və filtrlərindən, döşəmələrin yuyulmasından və mexaniki qarışıqlarla çirklənmiş digər axıntıları kanalizasiyanın xarici şəbəkəsinə axıtmamışdan əvvəl, yerli qurğularda təmizlənməsi nəzərdə tutulmalıdır və ya onlar kül və şlak yığma yerinə ötürülməlidir. Texniki-iqtisadi əsaslandırılma olduqda şlam-yığıcılar nəzərdə tutulmalıdır.

20.17. Codluq duzları ilə çirklənmiş çirkab sularının istehsalat və ya məişət kanalizasiya şəbəkələrinə axıdılması nəzərdə tutulmalıdır.

20.18. Döşəmə və divarların yuyulmasından alınan çirkab sularının qəbul edilməsi üçün nov və traplar nəzərdə tutulmalıdır.

20.19. Maye yanacaqla çirklənmiş istehsalat çirkab, həmçinin yağış suları yağış kanalizasiya şəbəkəsinə axıdılmamışdan əvvəl yolverilən konsentrasiyalara qədər təmizlənməlidir.

Yağış sularında maye yanacağının hesabi konsentrasiyası analoji qurğuların müayinələrinin nəticələrinə uyğun qəbul edilməlidir.

20.20. Maye yanacaq anbarlarından gələn yağış sularının təmizlənməsi üçün nəzərdə tutulmuş qurğuların hesablanmasında yağış sularının miqdarı, onların 20 dəqiqə müddətində daxil olması hesabı ilə qəbul edilir.

20.21. Binaların daxilində və damında yerləşdirilmiş qazanxanaların döşəməsi 10 sm hündürlüyündə su təbəqəsinə hesablanmış hidroizolyasiyaya malik olmalıdır. Boru kəmərlərinin qəzası zamanı qazanxanadan kənara suyun axmaması üçün giriş qapılarının kandarları olmalı və suyun kanalizasiyaya kənarlaşdırılması üçün qurğular nəzərdə tutulmalıdır.

21. Seysmikliyi 7 bal və daha yüksək olan rayonlarda qazanxanaların layihələndirilməsinə olan əlavə tələblər

21.1. Layihələndirilən qazanxanaların bina və qurğularının hesabi seysmikliyi, istilik təchizatı nəzərdə tutulan bina və qurğuların hesabi seysmikliyinə uyğun qəbul edilir.

Daxilində və damında qazanxanası olan əsas bina və qurğunun konstruksiyalarının yükdaşıma qabiliyyəti, qazanxananın əsas və köməkçi avadanlığından yaranan əlavə yükləri AzDTN 2.3-1-ə uyğun nəzərə almaqla, hesablanmalıdır.

Belə qazanxanaların yükdaşıyan və qoruyucu konstruksiyalarına əsas və köməkçi avadanlığın birləşdirilməsi AzDTN 2.3-1-ə uyğun olaraq yerinə yetirilməlidir.

21.2. Qazanxanaların layihələrində tikinti rayonu üçün tələb olunan hesabi seysmikliyə uyğun konstruksiyaları istehsalçı zavod tərəfindən hesablanmış qazan və avadanlıq nəzərdə tutulmalıdır.

22. Texniki-iqtisadi göstəricilər

22.1. Layihələndirmə zamanı əsas və köməkçi avadanlığın, avtomatlaşdırma dərəcəsinin, quraşdırılma və sxem həllərinin, həmçinin qazanxananın baş planda yerləşdirilməsinin seçilməsi variantların texniki-iqtisadi göstəricilərinin müqayisəsi əsasında aparılmalıdır.

22.2. Variantların texniki-iqtisadi göstəricilərinin müqayisəsi aşağıdakı düsturla müəyyən edilən gətirilmiş xərclərə görə aparılmalıdır:

G = С + Е_nК                                                              (7)

burada G - gətirilmiş xərclər;

  С - illik istismar xərcləri;

  К - kapital qoyuluşu;

 Е_n - kapital qoyuluşunun effektivliyinin normativ əmsalıdır.

Gətirilmiş xərclərinin qiyməti ən az olan variant iqtisadi cəhətdən əlverişli hesab olunur. Gətirilmiş xərclərin eyni qiymətində, kapital qoyuluşu ən az olan varianta üstünlük verilir.

22.3. Layihədə aşağıdakı göstəricilər əks olunmalıdır:

- qazanxananın hesabi məhsuldarlığı (qazanxananın xüsusi ehtiyacları və onun istilik itkiləri nəzərə alınmaqla), MVt;

- qazanxananın qoyulmuş gücü, MVt;

- illik istilik istehsalı, min QC;

- istehlakçılara verilən illik istilik, min QC;

- qoyulmuş gücün illik istifadə saatları, saat;

- illik yanacaq sərfi:

  natural, min ton (mln. nm³);

   şərti, min ton Ş.Y.;

- cərəyan qəbuledicilərinin qoyulmuş gücü, kVt;

- illik elektrik enerji sərfi, min kVt×saat;

- illik su sərfi, min m³;

- işçi heyətinin sayı, nəfər;

- baş korpusun tikinti həcmi, m³;

- bina və qurğuların ümumi tikinti sahəsi, m²;

- sahənin tikinti əmsalı;

- qazanxana tikintisinin ümumi smeta dəyəri, min AZN, o cümlədən:

   ümumi tikinti işləri, min AZN;

   xüsusi tikinti işləri, min AZN;

   quraşdırma işləri, min AZN;

   avadanlıq, min AZN;

- illik istismar xərcləri, min AZN;

- 1 MVt qoyulmuş gücə görə xüsusi göstəricilər:

- kapital xərcləri, ;

- cərəyan qəbuledicilərinin gücü, ;

- işçi heyətinin sayı, ;

- 1 QC buraxılan istiliyə görə şərti yanacağın xüsusi sərfi, ;

- 1 QC buraxılan istiliyin maya dəyəri, AZN, o cümlədən:

   yanacaq dəyəri, AZN.;

  1 QC buraxılan istiliyə görə orta hesabi (cari və kapital) xərclər, AZN.

Qeyd. Qazanxananın yenidən qurulma  layihəsində, göstəricilər yenidən qurulmadan əvvəl və sonrakı vəziyyətə aid verilməlidir.

 

Əlavə 1

 

İstehsalatların partlayış, partlayış-yanğın və yanğın təhlükəsizliyi kateqoriyaları və qazanxanaların bina (otaq) və qurğularının odadavamlılıq dərəcəsi

 

Əlavə 1-in davamı

 

 Əlavə 2

Qazanxanaların istehsalat proseslərinin qrupları üzrə işçilərin peşələrinin siyahısı və xüsusi məişət otaq və qurğularının tərkibi

Əlavə 2-nin davamı

 

 

Əlavə 3

Tüstüsoran və üfürücü ventilyatorların seçilməsində ehtiyat əmsalları

 

Əlavə 4

Kültutucu qurğuların təmizləmə əmsalları

 

Əlavə 5

Yanaşı boru kəmərlərinin istilik izolyasiya konstruksiyalarının səthləri arasında və boru kəmərlərinin istilik izolyasiyasının səthi ilə binaların tikinti konstruksiyaları arasındakı minimal məsafələr

Əlavə 5-in davamı

 

Əlavə 6

Mühitin şəraitinə görə qazanxanaların bina (otaq) və qurğularının xarakteristikaları

Əlavə 6-nın davamı

 

 

Əlavə 7

İstehsalat otaqlarının işçi zonasında havanın temperaturu, ventilyasiya sistemləri, havanın verilməsi və xaric edilməsi üsulları

Əlavə 7-nin davamı

 

 

 

İSTİFADƏ OLUNMUŞ MƏNBƏ SƏNƏDLƏRİNİN SİYAHISI

 

1.       9 aprel 2018-ci il tarixli 04 nömrəli Azərbaycan Respublikası Dövlət Şəhərsalma və Arxitektura Komitəsinin Kollegiya Qərarı (Hüquqi Aktların Dövlət Reyestrinin qeydiyyat nömrəsi 15201804090004, Hüquqi Aktların Dövlət Reyestrinə daxil edildiyi tarix 18 aprel 2018-ci il)

2.       24 yanvar 2019-cu il tarixli 01 nömrəli Azərbaycan Respublikası Dövlət Şəhərsalma və Arxitektura Komitəsi Kollegiyasının Qərarı (Hüquqi Aktların Dövlət Reyestrinin qeydiyyat nömrəsi 15201901240001, Hüquqi Aktların Dövlət Reyestrinə daxil edildiyi tarix 7 fevral 2019-cu il)

3.       25 yanvar 2021-ci il tarixli 01 nömrəli Azərbaycan Respublikası Dövlət Şəhərsalma və Arxitektura Komitəsi Kollegiyasının Qərarı (Hüquqi Aktların Dövlət Reyestrinin qeydiyyat nömrəsi 15202101250001, Hüquqi Aktların Dövlət Reyestrinə daxil edildiyi tarix 4 fevral 2021-ci il)

 

QƏRARA EDİLMİŞ DƏYİŞİKLİK VƏ ƏLAVƏLƏRİN SİYAHISI