Azərbaycan Respublikasının ərazisində tətbiq olunan ölçü vahidləri haqqında[1]

AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI NAZİRLƏR KABİNETİNİN QƏRARI

“Ölçmələrin vəhdətinin təmin edilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 4.1-ci maddəsinin icrasını təmin etmək məqsədi ilə Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabineti qərara alır:

1. Azərbaycan Respublikasının ərazisində kəmiyyətlərin aşağıdakı ölçü vahidləri tətbiq edilsin:

1.1. kəmiyyət ölçüləri və çəkilər üzrə Baş Konfrans tərəfindən qəbul olunan Beynəlxalq Vahidlər Sisteminin kəmiyyət vahidləri (1 nömrəli əlavə);

1.2. Beynəlxalq Vahidlər Sisteminin kəmiyyət vahidləri ilə bərabər, tətbiqinə yol verilən kəmiyyətlərin sistemdənkənar vahidləri (2 nömrəli əlavə);

1.3. müvəqqəti tətbiq edilməsinə yol verilən kəmiyyətlərin sistemdənkənar vahidləri (3 nömrəli əlavə);

1.4. kəmiyyətlərin şərti şkalalar (Brinellin, Vikkersin, Rokvellin və Super-Rokvellin bərklik şkalaları, hidrogen ionlarının aktivlik şkalası (pH) və digər şkalalar) üzrə qiymətləndirilən şərti vahidləri (4 nömrəli əlavə).

2. “Kəmiyyət vahidlərinin adları, işarələri, yazılışı, həmçinin Azərbaycan Respublikasının ərazisində onların tətbiq edilməsi Qaydaları” təsdiq edilsin (əlavə olunur).

3. Bu qərar imzalandığı gündən qüvvəyə minir.

Azərbaycan Respublikasının Baş naziri A.RASİZADƏ

Bakı şəhəri, 3 fevral 2011-ci il

№ 23

Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin

2011-ci il 3 fevral tarixli 23 nömrəli qərarına

1 nömrəli Əlavə

Kəmiyyət ölçüləri və çəkilər üzrə Baş Konfrans (KÖÇBK) tərəfindən qəbul olunan Beynəlxalq Vahidlər Sisteminin (Sİ) kəmiyyət vahidləri

1 nömrəli cədvəl. Sİ-nin əsas kəmiyyət vahidləri

Kəmiyyət		Vahid
adı	ölçüsü	adı	işarəsi		tərifi
			beynəlxalq	Azərbaycan
Uzunluq	L	metr	m	m	metr — işığın vakuumda 1/299792458 s zaman intervalında qət etdiyi yolun uzunluğudur [XVII KÖÇBK (1983-cü il), Qətnamə 1]
Kütlə	M	kiloqram	kg	kq	kiloqram — kiloqramın beynəlxalq prototipinin kütləsinə bərabər olan kütlə vahididir [I KÖÇBK (1889-cu il) və III KÖÇBK (1901-ci il)]
Zaman	T	saniyə	s	s	saniyə — sezium-133 atomunun əsas halının iki ifrat-nazik səviyyələri arasındakı keçidə uyğun şüalanmanın 9 192 631 770 perioduna bərabər olan zamandır [XIII KÖÇBK (1967-ci il), Qətnamə 1]
Elektrik cərəyanı (elektrik cərəyanı şiddəti)	I	Amper	A	A	Amper — vakuumda bir-birindən 1 m məsafədə yerləşən sonsuz uzunluğa və çox kiçik dairəvi en kəsiyi sahəsinə malik iki paralel düzxətli naqildən keçən zaman naqilin hər 1 m hissəsində 2 · 10^-7 N qüvvə yaradan dəyişməyən cərəyanın şiddətidir [KÖÇBK (1946-cı il), IX KÖÇBK (1948-ci il) tərəfindən bəyənilmiş Qətnamə 2 ]
Termo-dinamik temperatur	Θ	Kelvin	K	K	Kelvin — suyun üçqat nöqtəsinin termodinamik temperaturunun 1/273,16 hissəsinə bərabər olan termodinamik temperatur vahididir [XIII KÖÇBK (1967-ci il), Qətnamə 4]
Maddə miqdarı	N	mol	mol	mol	mol — kütləsi 0,012 kg olan karbon-12-də yerləşən atomların sayı qədər struktur elementinə malik sistemin maddə miqdarıdır. Molu tətbiq edən zaman struktur elementlərinin spesifik xüsusiyyətləri göstərilməlidir və onlar atomlar, molekullar, ionlar, elektronlar və digər hissəciklər və ya spesifik xüsusiyyətləri göstərilmiş hissəciklər qrupu ola bilər [XIV KÖÇBK (1971-ci il), Qətnamə 3]
İşıq şiddəti	J	kandela	cd	kd	kandela — verilən istiqamətdə energetik işıq şiddəti 1/683 W/sr olan 540 · 10^12 Hz tezlikli monoxromatik şüa buraxan mənbənin bu istiqamətdəki işıq şiddətidir [XVI KÖÇBK (1979-cu il), Qətnamə 3]

2 nömrəli cədvəl. Adları və işarələri Sİ-nin əsas kəmiyyət vahidlərinin adları və işarələrindən istifadə edilməklə yaradılan Sİ-nin törəmə vahidləri

Kəmiyyət		Vahid
adı	ölçüsü	adı	işarəsi
			beynəlxalq	Azərbaycan
Sahə	L^2	kvadrat metr	m^2	m^2
Həcm, tutum	L^3	kub metr	m^3	m^3
Sürət	LT^-1	metr bölünsün saniyə	m/s	m/s
Təcil	LT^-2	metr bölünsün kvadrat saniyə	m/s^2	m/s^2
Dalğa ədədi	L^-1	bir bölünsün metr	m^-1	m^-1
Sıxlıq	L^-3M	kiloqram bölünsün kub metr	kg/m^3	kq/m^3
Xüsusi həcm	L^3M^-1	kub metr bölünsün kiloqram	m^3/kg	m^3/kq
Elektrik cərəyanının sıxlığı	L^-2I	Amper bölünsün kvadrat metr	A/m^2	A/m^2
Maqnit sahəsinin gərginliyi	L^-1I	Amper bölünsün metr	A/m	A/m
Komponentin molyar konsentrasiyası	L^-3N	mol bölünsün kub metr	mol/m^3	mol/m^3
Parlaqlıq	L^-2J	kandela bölünsün kvadrat metr	cd/m^2	kd/m^2

3 nömrəli cədvəl. Xüsusi adlara və işarələrə malik Sİ-nin törəmə vahidləri

Kəmiyyət		Vahid
adı	ölçüsü	adı	işarəsi		Sİ-nin əsas və törəmə vahidləri ilə ifadəsi
			beynəlxalq	Azərbaycan	beynəlxalq	Azərbaycan
Müstəvi bucaq	1	radian	rad	rad	m∙m^-1	m∙m^-1
Cism bucağı	1	steradian	sr	sr	m^2∙ m^-2	m^2∙ m^-2
Tezlik	T^-1	hers	Hz	Hs	s^-1	s^-1
Qüvvə	LMT^-2	nyuton	N	N	m∙kg∙s^-2	m∙kq∙s^-2
Təzyiq	L^-1MT^-2	paskal	Pa	Pa	m^-1∙kg ∙s^-2	m^-1∙kq∙s^-2
Enerji, iş, istilik miqdarı	L^2MT^-2	coul	J	C	m^2∙kg∙s^-2	m^2∙kq∙s^-2

Kəmiyyət		Vahid
adı	ölçüsü	adı	işarəsi		Sİ-nin əsas və törəmə vahidləri ilə ifadəsi
			beynəlxalq	Azərbaycan	beynəlxalq	Azərbaycan
Güc	L^2MT^-3	Vatt	W	Vt	m^2∙kg∙s^-3	m^2∙kq∙s^-3
Elektrik yükü, elektrik miqdarı	TI	Kulon	C	Kl	s ∙A	s ∙A
Elektrik gərginliyi, elektrik potensialı, elektrik potensialları fərqi, elektrik hərəkət qüvvəsi	L^2MT^-3I^-1	Volt	V	V	m^2∙kg∙s^-3∙A^-1	m^2∙kq∙s^-3∙A^-1
Elektrik tutumu	L^-2M^-1T^4I^2	Farad	F	F	m^-2∙kg^-1∙s^4·A^2	m^-2∙kq^-1·s^4·A^2
Elektrik müqaviməti	L^2MT^-3I^-2	Om	Ω	Om	m^2 ∙kg∙ s^-3 ∙A^-2	m^2 ∙kq∙ s^-3 ∙A^-2
Elektrik keçiriciliyi	L^-2M^-1T^3I^2	Simens	S	Sm	m^-2·kg^-1·s^3·A^2	m^-2·kq^-1·s^3·A^2
Maqnit induksiyası seli, maqnit seli	L^2MT^-2I^-1	Veber	Wb	Vb	m^2·kg∙s^-2·A^-1	m^2·kq∙s^-2·A^-1
Maqnit seli sıxlığı, maqnit induksiyası	MT^-2I^-1	Tesla	T	Tl	kg∙s^-2·A^-1	kq∙s^-2·A^-1
İnduktivlik, qarşılıqlı induktivlik	L^2MT^-2I^-2	Henri	H	Hn	m^2·kg∙s^-2·A^-2	m^2·kq∙s^-2·A^-2
Selsi temperaturu	Θ	dərəcə Selsi	^oC	^oC	K	K
İşıq seli	J	lümen	lm	lm	cd∙sr	kd∙sr
İşıqlılıq	L-2J	lüks	lx	lk	m^-2·cd∙sr	m^-2·kd∙sr
Radioaktiv mənbədə nuklidin aktivliyi (radionuklidin aktivliyi)	T^-1	Bekkerel	Bq	Bk	s^-1	s^-1

Kəmiyyət		Vahid
adı	ölçüsü	adı	işarəsi		Sİ-nin əsas və törəmə vahidləri ilə ifadəsi
			beynəlxalq	Azərbaycan	beynəlxalq	Azərbaycan
İonlaşdırıcı şüalanmanın udulma dozası, kerma	L^2T^-2	Qrey	Gy	Qr	m^2·s^-2	m^2·s^-2
İonlaşdırıcı şüalanmanın ekvivalent dozası, ionlaşdırıcı şüalanmanın effektiv dozası	L^2T^-2	Zivert	Sv	Zv	m^2·s^-2	m^2·s^-2
Katalizatorun aktivliyi	NT^-1	katal	kat	kat	mol∙ s^-1	mol∙ s^-1

4 nömrəli cədvəl. Adları və işarələri 3 nömrəli cədvəldə göstərilmiş xüsusi adlar və işarələrdən istifadə edilməklə əmələ gətirilən Sİ-nin törəmə vahidləri

Kəmiyyət		Vahid
adı	ölçüsü	adı	işarəsi		Sİ-nin əsas və törəmə vahidləri ilə ifadəsi
			beynəlxalq	Azərbaycan	beynəlxalq	Azərbaycan
Qüvvə momenti	L^2MT^-2	Nyuton-metr	N∙m	N∙m	m^2·kg∙s^-2	m^2·kq∙s^-2
Səthi gərilmə	MT^-2	Nyuton bölünsün metr	N/m	N/m	kg∙s^-2	kq∙s^-2
Dinamik özüllülük	L^-1MT^-1	Paskal-saniyə	Pa∙s	Pa∙s	m^-1·kg∙ s^-1	m^-1·kq∙s^-1
Elektrik yükünün fəza sıxlığı	L^-3TI	Kulon bölünsün kub metr	C/m^3	Kl/m^3	m^-3·s ∙A	m^-3·s ∙A
Elektrik sürüşməsi	L^-2TI	Kulon bölünsün kvadrat metr	C/m^2	Kl/m^2	m^-2·s ∙A	m^-2·s ∙A
Elektrik sahəsinin gərginliyi	LMT^-3I^-1	Volt bölünsün metr	V/m	V/m	m∙kg∙s^-3·A^-1	m∙kq∙s^-3·A^-1
Dielektrik nüfuzluğu	L^-3M^-1T^4I^2	Farad bölünsün metr	F/m	F/m	m^-3·kg^-1∙s^4·A^2	m^-3·kq^-1·s^4·A^2
Maqnit nüfuzluğu	LMT^-2I^-2	Henri bölünsün metr	H/m	Hn/m	m∙kg∙s^-2·A^-2	m∙kq∙s^-2·A^-2

Kəmiyyət		Vahid
adı	ölçüsü	adı	işarəsi		Sİ-nin əsas və törəmə vahidləri ilə ifadəsi
			beynəlxalq	Azərbaycan	beynəlxalq	Azərbaycan
Xüsusi enerji	L^2T^-2	Coul bölünsün kiloqram	J/kg	C/kq	m^2·s^-2	m^2·s^-2
Sistemin istilik tutumu sistemin entropiyası	L^2MT^-2Θ	Coul bölünsün Kelvin	J/K	C/K	m^2·kg∙s^-2∙K^-1	m^2·kq∙s^-2·K^-1
Xüsusi istilik tutumu, xüsusi entropiya	L^2T^-2Θ^-1	Coul bölünsün kiloqram-Kelvin	J/ (kg∙K)	C/ (kq∙K)	m^2·s^-2·K^-1	m^2·s^-2·K^-1
Enerji selinin səth sıxlığı	MT^-3	Vatt bölünsün kvadrat metr	W/m^2	Vt/m^2	kg∙s^-3	kq∙s^-3
İstilik-keçirmə	LMT^-3Θ^-1	Vatt bölünsün metr-Kelvin	W/ (m∙K)	Vt/ (m∙K)	m∙kg∙s^-3·K^-1	m∙kq∙s^-3·K^-1
Molyar daxili enerji	L^2MT^-2N^-1	Coul bölünsün mol	J/mol	C/mol	m^2·kg∙s^-2·mol^-1	m^2·kq∙s^-2·mol^-1
Molyar entropiya, molyar istilik tutumu	L^2MT^-2Θ^-1N^-1	Coul bölünsün mol-Kelvin	J/ (mol∙K)	C/ (mol∙K)	m^2·kg∙s^-2·K^-1·mol^-1	m^2·kq∙s^-2·K^-1·mol^-1
Foton şüalanmasının ekspozisiya dozası (qamma və rentgen şüalanmasının ekspozisiya dozası)	M^-1TI	Kulon bölünsün kiloqram	C/kg	Kl/kq	kg^-1·s∙A	kq^-1·s∙A

Kəmiyyət		Vahid
adı	ölçüsü	adı	işarəsi		Sİ-nin əsas və törəmə vahidləri ilə ifadəsi
			beynəlxalq	Azərbaycan	beynəlxalq	Azərbaycan
Udulma dozasının gücü	L^2T^-3	Qrey bölünsün saniyə	Gy/s	Qr/s	m^2∙s^-3	m^2∙s^-3
Bucaq sürəti	T^-1	radian bölünsün saniyə	rad/s	rad/s	s^-1	s^-1
Şüalanma qüvvəsi	L^2MT^-3	Vatt bölünsün steradian	W/sr	Vt/sr	m^2∙kg∙s^-3∙sr^-1	m^2∙kq∙s^-3∙sr^-1
Energetik parlaqlıq	MT^-3	Vatt bölünsün steradian-kvadrat metr	W/ (sr∙m^2)	Vt/ (sr∙m^2)	kg∙s^-3∙sr^-1	kq∙s^-3∙sr^-1

5 nömrəli cədvəl. Sİ-nin onluğun misl və hissə vahidlərinin adlarını və işarələrini əmələ gətirmək üçün istifadə olunan vuruqlar və önşəkilçilər

Onluq vuruq	Önşəkilçi	Önşəkilçinin işarəsi		Onluq vuruq	Önşəkilçi	Önşəkilçinin işarəsi
		beynəlxalq	Azərbaycan			beynəlxalq	Azərbaycan
10^24	yotta	Y	Y	10^-1	desi	d	d
10^21	zetta	Z	Z	10^-2	santi	c	s
10^18	eksa	E	E	10^-3	milli	m	m
10^15	peta	R	R	10^-6	mikro	μ	mk
10^12	tera	T	T	10^-9	nano	n	n
10^9	qiqa	G	Q	10^-12	piko	p	p
10^6	meqa	M	M	10^-15	femto	f	f
10^3	kilo	k	k	10^-18	atto	a	a
10^2	hekto	h	h	10^-21	zepto	z	z
10^1	deka	da	da	10^-24	yokto	y	y

Aparatın rəhbəri A.HACIYEV

Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin

2011-ci il 3 fevral tarixli, 23 nömrəli qərarına

2 nömrəli Əlavə

Beynəlxalq Vahidlər Sisteminin (Sİ) kəmiyyət vahidləri ilə bərabər, tətbiqinə yol verilən kəmiyyətlərin sistemdənkənar vahidləri

1 nömrəli cədvəl. Sİ-nin vahidləri ilə bərabər tətbiqinə yol verilən kəmiyyətlərin sistemdənkənar vahidləri

Kəmiyyətin adı	Vahid
	adı	işarəsi		Sİ vahidi ilə əlaqəsi		tətbiq sahəsi
		beynəlxalq	Azərbaycan	beynəlxalq	Azərbaycan
Kütlə	ton	t	T	1 ·10^3 kg	1 · 10^3 kq	bütün sahələr
	atom kütlə vahidi	u	a.k.v.	1,6605402 · 10^-27 kg (təxmini)	1,6605402 · 10^-27 kq (təxmini)	atom fizikası
Zaman	dəqiqə	min	dəq.	60 s	60 s	bütün sahələr
	saat	h	st	3600 s	3600 s
	sutka	d	sut	86400 s	86400 s
Müstəvi bucaq	dərəcə	...°	...°	(π /180) rad = =1,745329... ∙ 10^-2 rad	(π /180) rad = =1,745329... ∙ 10^-2 rad
	dəqiqə	...′	...′	(π /10800) rad = =2,908882... ∙ 10^-4 rad	(π /10800) rad = =2,908882... ∙ 10^-4 rad
	saniyə	...″	...″	(π /648000) rad = =4,848137... ∙ 10^-6 rad	(π /648000) rad = =4,848137... ∙ 10^-6 rad
	qrad (qon)	gon	qrad	(π /200) rad = =1,57080... ∙ 10^-2 rad	(π /200) rad = =1,57080... ∙ 10^-2 rad	geodeziya
Həcm, tutum	litr	1	1	1 · 10^-3 m^3	1 · 10^-3 m^3	bütün sahələr

Kəmiyyətin adı	Vahid
	adı	işarəsi		Sİ vahidi ilə əlaqəsi		tətbiq sahəsi
		beynəl-xalq	Azərbay-can	beynəlxalq	Azərbaycan
Uzunluq	astronomik vahid	ua	a.v.	1,49598 ∙ 10^11 m (təxmini)	1,49598 ∙ 10^11 m (təxmini)	astronomiya
	işıq ili	ly	ii	9,4605 ∙ 10^15 m (təxmini)	9,4605 ∙ 10^15m (təxmini)
	parsek	pc	pk	3,0857 ∙ 10^16 m (təxmini)	3,0857 ∙ 10^16 m (təxmini)
Optik qüvvə	dioptriya	-	-	1 · m^-1	1 · m^-1	optika
Sahə	hektar	ha	ha	1 ∙ 10^4 m^2	1 ∙ 10^4m^2	kənd və meşə təsərrüfatı
Enerji	elektron-Volt	eV	eV	1,60218 ∙ 10^-19 J (təxmini)	1,60218 ∙ 10^-19 C (təxmini)	fizika
	kiloVatt-saat	kW· h	kVt· st	3,6 ∙ 10^6 J	3,6 ∙ 10^6 C	elektrik enerjisi sayğacları üçün
Tam güc	volt-Amper	V· A	V· A			elektrotexnika
Reaktiv güc	var	var	var
Elektrik yükü, Elektrik miqdarı	amper-saat	A· h	A· st	3,6 · 10^3 C	3,6 · 10^3 Kl

2 nömrəli cədvəl. Bəzi nisbi və loqarifmik kəmiyyətlər və onların vahidləri

Kəmiyyətin adı	Vahid
	adı	işarəsi		qiyməti
		beynəl-xalq	Azərbay-can	beynəlxalq	Azərbaycan
Nisbi kəmiyyət (fiziki kəmiyyətin başlanğıc kimi qəbul edilən eyniadlı fiziki kəmiyyətə ölçüsüz nisbəti): FİƏ, nisbi uzanma, nisbi sıxlıq, deformasiya, nisbi dielektrik və maqnit nüfuzluqları, maqnit qavrayıcılığı, komponentin kütlə hissəsi, komponentin molyar hissəsi və s.	vahid	1	1	1	1
	faiz	%	%	1 ∙ 10^-2	1 ∙ 10^-2
	promille	‰	‰	1 ∙ 10^-3	1 ∙ 10^-3
	milyonda bir hissə	ppm	ppm	1 ∙ 10^-6	1 ∙ 10^-6
Loqarifmik kəmiyyət (fiziki kəmiyyətin başlanğıc kimi qəbul edilən eyniadlı fiziki kəmiyyətə ölçüsüz nisbətinin loqarifmi): səs təzyiqinin səviyyəsi, güclənmə, zəifləmə və s.	bel^1)	B	B	1 B = lg (P2/P1); P2 = 10 P1 olduqda, 1 V = 2 lg (F2/F1); F2 = √10 F1 olduqda, P1, P2 – eyniadlı energetik (güc, enerji, enerji sıxlığı və s.), F1, F2 – eyniadlı “qüvvət” kəmiyyətləridir (gərginlik, cərəyan şiddəti, sahənin gərginliyi və s.)	1 B = lg (P2/P1); P2 = 10 P1 olduqda, 1 V = 2 lg (F2/F1); F2 = √10 F1 olduqda, P1, P2 – eyniadlı energetik (güc, enerji, enerji sıxlığı və s.), F1, F2 – eyniadlı “qüvvət” kəmiyyətləridir (gərginlik, cərəyan şiddəti, sahənin gərginliyi və s.)
	desibel	dB	dB	0,1 B	0,1 B

Kəmiyyətin adı	Vahid
	adı	işarəsi		qiyməti
		beynəlxalq	Azərbaycan	beynəlxalq	Azərbaycan
Loqarifmik kəmiyyət (fiziki kəmiyyətin başlanğıc kimi qəbul edilən eyniadlı fiziki kəmiyyətə ölçüsüz nisbətinin loqarifmi): səs gurluğunun səviyyəsi	fon	phon	fon	1 phon — səs təzyiqinin səviyyəsi onunla eyni səs gurluğuna malik tezliyi 1000 Hz olan səs üçün 1 dB-yə bərabər olan səs gurluğunun səviyyəsinə bərabərdir	1 fon — səs təzyiqinin səviyyəsi onunla eyni səs gurluğuna malik tezliyi 1000 Hz olan səs üçün 1 dB-yə bərabər olan səs gurluğunun səviyyəsinə bərabərdir
Loqarifmik kəmiyyət (fiziki kəmiyyətin başlanğıc kimi qəbul edilən eyniadlı fiziki kəmiyyətə ölçüsüz nisbətinin loqarifmi): tezlik intervalı	oktava	—	—	1 oktava bərabərdir log2 (f2/f1), f2/f1=2 olduqda, 1 dekada bərabərdir lg (f2/f1), f2/f1 = 10 olduqda, f1/f2 — tezliklərdir	1 oktava bərabərdir log2 (f2/f1), f2/f1 = 2 olduqda, 1 dekada bərabərdir lg (f2/f1), f2/f1 = 10 olduqda, f1/f2 — tezliklərdir
	dekada	—	—
Loqarifmik kəmiyyət (fiziki kəmiyyətin başlanğıc kimi qəbul edilən eyniadlı fiziki kəmiyyətə ölçüsüz nisbətinin natural loqarifmi)	Neper	Np	Np	1 Np = 0,8686 ... B = = 8,686... dB	1 Np = 0,8686 ... B = = 8,686 ... dB

3 nömrəli cədvəl. İnformasiya miqdarı vahidləri

Kəmiyyətin adı	Vahid				Qeyd
	adı	işarə		qiyməti
		beynəlxalq	Azərbaycan
İnformasiya miqdarı	bit bayt	bit B (byte)	bit B (bayt)	1 1 B = 8 bit	İkili hesablama sistemində informasiya vahidi (informasiyanın ikili vahidi)

Aparatın rəhbəri A.HACIYEV

Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin

2011-ci il 3 fevral tarixli, 23 nömrəli qərarına

3 nömrəli Əlavə

Müvəqqəti tətbiq edilməsinə yol verilən kəmiyyətlərin sistemdənkənar vahidləri

Kəmiyyə-tin adı	Vahid
	adı	işarəsi		Sİ vahidi ilə əlaqəsi		tətbiq sahəsi
		beynəl-xalq	Azərbaycan	beynəl-xalq	Azərbaycan
Uzunluq	dəniz mili	n mile	mil	1852 m (dəqiq)	1852 m (dəqiq)	dəniz naviqasiyası
Kütlə	karat	—	kar	2 ∙ 10^-4 kg (dəqiq)	2 ∙ 10^-4 kq (dəqiq)	qiymətli daşların, mirvarinin çıxarılması və istehsalı
Xətti sıxlıq	teks	tex	teks	1 ∙ 10^-6 kg/m (dəqiq)	1 ∙ 10^-6 kq/m (dəqiq)	tikiş sənayesi
Sürət	uzel	kn	uz	0,514 (4) m/s	0,514 (4) m/s	dəniz naviqasiyası
Təcil	qal	Gal	Gal	0,01 m/s^2	0,01 m/s^2	qravimetriya
Fırlanma tezliyi	dövr bölünsün saniyə	r/s	dövr/s	1 s^-1	1 s^-1	elektrotexnika
	dövr bölünsün dəqiqə	r/min	dövr/ dəq	1/60 s^-1 = =0,016 (6) s^-1	1/60 s^-1 = =0,016 (6) s^-1
Təzyiq	bar	bar	bar	1 ∙ 10^5 Pa	1 ∙ 10^5 Pa	fizika

Aparatın rəhbəri A.HACIYEV

Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin

2011-ci il 3 fevral tarixli, 23 nömrəli qərarına

4 nömrəli Əlavə

Kəmiyyətlərin şərti şkalalar (Brinellin, Vikkersin, Rokvellin və Super-Rokvellin bərklik şkalaları, hidrogen ionlarının aktivlik şkalası (pH) və digər şkalalar) üzrə qiymətləndirilən şərti vahidləri

Kəmiyyətin şərti (qeyri-metrik) şkalası — başlanğıc qiymətləri şərti vahidlərlə ifadə olunan kəmiyyət şkalalarıdır. Şərti şkalalar çox vaxt qeyri-metrik şkalalar adlanır.

Bərkliyi ölçmək üçün aşağıdakı şkalalar (ölçmə metodları) mövcuddur:

- Brinell metodu. Bərklik, səthin içərisinə basılan metal kürəciyin saxladığı izin diametrinə görə təyin olunur. Bu zaman bərklik kürəciyə tətbiq edilən qüvvənin izin sahəsinə (izin sahəsi dairənin sahəsi kimi yox, kürənin hissəsinin sahəsi kimi götürülür) nisbəti kimi hesablanır. Bərkliyin vahidi kq/mm²-dir. Bu metod üzrə təyin edilən bərklik HB (H — bərklik sözünün (hardness), B — şkalanın adının baş hərfləridir) kimi işarə olunur;

- Rokvell metodu. Bərklik, yoxlanılan materialın səthinin içərisinə metal kürəciyin və ya almaz konusun basılma dərinliyi ilə təyin olunur. Bu metod üzrə təyin olunan bərklik ölçüsüzdür və HR (R — şkalanın adının baş hərfidir) ilə işarə olunur. Bərklik aşağıdakı düsturla hesablanır:

HR= 100 – k∙d

d — əsas əlavə yükü götürdükdən sonra ucluğun basılma dərinliyi,

k — əmsaldır.

Beləliklə, sonsuz bərkliyə HR=100 uyğun gəlir. Yumºaq materiallar mənfi bərklik qiymətinə malik ola bilər;

- Vikkers metodu. Bərklik, səthin içərisinə basılan dördbucaqlı almaz piramidanın saxladığı izin ölçüsünə görə təyin olunur. Bu zaman bərklik piramidaya tətbiq edilən qüvvənin izin sahəsinə (izin sahəsi kvadratın sahəsi kimi yox, piramidanın səth hissəsinin sahəsi kimi götürülür) nisbəti kimi hesablanır. Bu metod üzrə təyin edilən bərklik HV (V — şkalanın adının baş hərfidir) kimi işarə olunur;

- Moos şkalası. Bu şkala əsasən mineralların bərkliyini göstərmək üçün istifadə olunur. Mineralın bərkliyi yoxlanılan mineralı on standart mineraldan hansının cızdığına və yoxlanılan mineralın on standart mineraldan hansını cızdığına görə təyin olunur.

Basılma metodları ilə təyin edilən bərkliyin qiymətini bir şkaladan digərinə yenidən hesablamaq olar. Bərkliyin təyin olunmasının konkret üsulu materialın xassəsinə, mövcud ölçmə vasitəsinə və sairə görə seçilir. Basılma metodu ilə bərkliyi təyin etmək üçün bərklikmetrlərdən istifadə olunur. Bərkliyin, materialın xarakteristikası kimi böyük üstün cəhəti ondan ibarətdir ki, bərkliyin təyinolunma metodları çox az vaxt aparır.

- Hidrogen ionlarının aktivlik şkalası (pH şkalası). pH (potentia hydrogeni (hidrogen qüvvəsi) və ya pondus hydrogeni (hidrogenin çəkisi) latın sözlərinin baş hərfləridir) məhlulda hidrogen ionlarının aktivlik ölçüsüdür. pH kəmiyyət cəhətdən məhlulun turşuluğunu göstərir və mol bölünmüş litrlə (mol/l) ifadə olunan hidrogen ionları konsentrasiyasının mənfi onluq loqarifmi kimi hesablanır:

pH = -lg [H⁺]

Təmiz suda 22 °C temperaturda hidrogen ionlarının ([H⁺]) və hidroksid ionlarının ([OH^-]) konsentrasiyaları eynidir və 10^-7 mol/l təşkil edir. Bu o deməkdir ki, təmiz su üçün pH = 7. Məhlulda hər iki növ ionların konsentrasiyaları eyni olduqda, məhlul neytral reaksiyaya malik olur. Suya turşu əlavə edildikdə hidrogen ionlarının konsentrasiyası artır, hidroksid ionlarının konsentrasiyası isə uyğun olaraq azalır. Suya əsas əlavə edildikdə isə əksinə, hidroksid ionlarının miqdarı qalxır, hidrogen ionlarının konsentrasiyası isə düşür.

Məhlul [H⁺] > [OH^-] olduqda turş məhlul, [H⁺] < [OH^-] olduqda isə qələvi məhlul hesab edilir.

Aparatın rəhbəri A.HACIYEV

Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin

2011-ci il 3 fevral tarixli, 23 nömrəli qərarı ilə

TƏSDİQ EDİLMİŞDİR

Kəmiyyət vahidlərinin adları, işarələri, yazılışı, həmçinin Azərbaycan Respublikasının ərazisində onların tətbiq edilməsi

QAYDALARI

1. Ümumi müddəa

Bu Qaydalar “Ölçmələrin vəhdətinin təmin edilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 4.1-ci maddəsinə əsasən hazırlanmışdır və kəmiyyət vahidlərinin adları, işarələri, yazılışı və Azərbaycan Respublikası ərazisində onların tətbiq edilməsi qaydalarını müəyyən edir.

2. Kəmiyyət vahidlərinin adları və işarələri

Beynəlxalq Vahidlər Sisteminin (Sİ) əsas kəmiyyət vahidlərinin, adları və işarələri Sİ-nin əsas kəmiyyət vahidlərinin adlarından və işarələrindən istifadə edilməklə yaradılan Sİ-nin törəmə vahidlərinin, xüsusi adlara və işarələrə malik Sİ-nin törəmə vahidlərinin, adları və işarələri xüsusi adlardan və işarələrdən istifadə edilməklə əmələ gətirilən Sİ-nin törəmə vahidlərinin adları və işarələri bu qərarın 1 nömrəli əlavəsində (1-4 nömrəli cədvəllər), Sİ-nin vahidləri ilə bərabər tətbiqinə yol verilən kəmiyyətlərin sistemdənkənar vahidlərinin, bəzi nisbi və loqarifmik kəmiyyət vahidlərinin, informasiya miqdarı vahidlərinin adları və işarələri bu qərarın 2 nömrəli əlavəsində (1-3 nömrəli cədvəllər), müvəqqəti tətbiq edilməsinə yol verilən kəmiyyətlərin sistemdənkənar vahidlərinin adları və işarələri bu qərarın 3 nömrəli əlavəsində, kəmiyyətlərin şərti şkalalar (Brinellin, Vikkersin, Rokvellin və Super-Rokvellin bərklik şkalaları, hidrogen ionlarının aktivlik şkalası (pH) və digər şkalalar) üzrə qiymətləndirilən şərti vahidlərinin adları və işarələri isə bu qərarın 4 nömrəli əlavəsində göstərilmişdir.

3. Sİ-nin onluğun misl və hissə vahidlərinin adlarının və işarələrinin əmələ gətirilməsi

3.1. Sİ-nin onluğun misl və hissə vahidlərinin adları və işarələri bu qərarın 1 nömrəli əlavəsində (5 nömrəli cədvəl) göstərilən vuruqların və önşəkilçilərin köməyi ilə əmələ gətirilir.

3.2. Vahidin adına və işarəsinə iki və ya daha artıq önşəkilçinin bir-birinin ardınca birləşdirilməsinə yol verilmir (məsələn, “mikromikrofarad” vahidinin adının əvəzinə “pikofarad” yazmaq lazımdır).

Qeydlər:

1. kütlənin əsas vahidinin adı — kiloqram “kilo” önşəkilçisini özündə saxladığından, kütlə vahidinin misl və hissələrini əmələ gətirmək üçün kütlənin hissə vahidi — qram (0,001 kg) və önşəkilçi “qram” sözünə birləşdirilir. Məsələn: mikrokiloqram (μkq, mkkq) vahidinin əvəzinə milliqram (mg, mq).

2. kütlənin hissə vahidi — qramın önşəkilçi birləşdirmədən tətbiq edilməsinə yol verilir.

3.3. Önşəkilçi və ya onun işarəsini vahidin adı və ya uyğun olaraq axırıncının işarəsi ilə birlikdə yazmaq lazımdır.

3.4. Əgər vahid vahidlərin hasili və ya nisbəti kimi əmələ gəlmişdirsə, önşəkilçi və ya onun işarəsi hasilə və ya nisbətə daxil olan birinci vahidin adına və ya işarəsinə birləşdirilir. Məsələn:

Düzdür:	Düz deyildir:
kilopaskal-saniyə bölünsün	paskal-kilosaniyə bölünsün
metr(kPa∙ s/m; KPa∙ s/m)	metr (Pa∙ ks/m; Pa∙ Ks/m)

Önşəkilçinin hasilin ikinci vuruğuna və ya məxrəcə birləşdirilməsinə yalnız belə vahidlərin geniş yayıldığı və bu bəndin birinci hissəsinə uyğun olaraq əmələ gətirilən vahidlərə keçidin çətinlikləri ilə əlaqədar əsaslandırılmış hallarda yol verilir. Məsələn: ton-kilometr (t∙ km, t∙ km), Volt bölünsün santimetr (V/cm, V/sm), Amper bölünsün kvadrat millimetr (A/mm², A/mm²).

3.5. Qüvvətə yüksəldilən başlanğıc vahidin misl və hissə vahidləri başlanğıc vahidin adına önşəkilçi birləşdirməklə əmələ gətirilir. Məsələn: metrin ikinci dərəcəsindən ibarət olan sahənin-kvadrat metr vahidinin misl və ya hissələrinin adlarını əmələ gətirmək üçün önşəkilçi bu axırıncı vahidin adına birləşdirilir: kvadrat kilometr, kvadrat santimetr və s.

3.6. Qüvvətə yüksəldilən başlanğıc vahidin misl və hissə vahidlərinin işarələri uyğun dərəcə göstəricisini başlanğıc vahidin misl və hissə vahidinin işarəsinə əlavə etməklə əmələ gətirilir, bununla belə göstərici misl və hissə vahidinin (önşəkilçi ilə birlikdə) qüvvətə yüksəldilməsini göstərir.

Misallar:

1.5km² = 5(10³m)² = 5 ∙ 10⁶m²;

2. 250 cm³/s = 250 (10^-2m)³/s = 250 ∙ 10^-6 m³/s;

3. 0,002 cm^-1 = 0,002(10^-2 m)^-1 = 0,002 ∙ 100 m^-1 = 0,2 m^-1.

4. Vahidlərin işarələrinin yazılışı

4.1. Kəmiyyətlərin qiymətlərinin yazılışı zamanı vahidlər hərflərlə və ya xüsusi işarələrlə (...°, ...′ , ...″ ) tətbiq olunur, bununla da iki növ hərf işarələri müəyyən edilir:

- Beynəlxalq (latın və ya yunan əlifbasının hərflərini istifadə etməklə);

- Azərbaycan (latın əlifbasının hərflərini istifadə etməklə).

4.2. Vahidlərin hərf işarələri düz şriftlə çap olunur. Vahidlərin işarələrində nöqtə qısaldılma işarəsi kimi qoyulmur.

4.3. Vahidlərin işarələri kəmiyyətlərin ədədi qiymətlərindən sonra və onlarla bir sətirdə (digər sətrə keçirilmədən) yazılır. Vahidlərin işarəsinin qarşısında duran çəp xətli kəsrdən ibarət olan ədədi qiymət mötərizədə yazılır. Ədədin axırıncı rəqəmi ilə vahidin işarəsi arasında məsafə saxlanılır. Məsələn:

Düzdür:	Düz deyildir:
100 kW; 100 kVt	100kW; 100kVt
80 %	80%
20 °C	20°C
(1/60) s^-1	(1/60)s^-1

Qarşısında məsafə qoyulmayan sətir üstünə qaldırılmış işarələr istisna təşkil edir.

Düzdür:	Düz deyildir:
20°	20 °

4.4. Onluq kəsr olduqda, kəmiyyətin ədədi qiymətində vahidin işarəsi bütün rəqəmlərdən sonra yerləşdirilir. Məsələn:

Düzdür:	Düz deyildir:
423,06 m; 423,06 m	423 m 0,6; 423 m, 06
5,758° və ya 5°45,48′	5°758 və ya 5°45′,48
və ya 5°45′28,8″	və ya 5°45′28″,8

4.5. Həddi meyilli kəmiyyətlərin qiymətlərini göstərən zaman həddi meyilli ədədi qiymətlər mötərizəyə alınır və vahidin işarəsi mötərizədən sonra qoyulur və ya vahidin işarəsi kəmiyyətin ədədi qiymətindən sonra və onun həddi meyilindən sonra yazılır. Məsələn:

Düzdür:	Düz deyildir:
(100,0 ± 0,1) kg; (100,0 ± 0,1) kg	100,0 ±0,1 kg; 100,0 ±0,1 kq
50 g ± 1 g; 50 q ± 1 q	50 ± 1 g; 50 ± 1 q

4.6. Qrafaların başlıqlarında və cədvəlin sətirlərinin adlarında (yan sütunlarda) vahidlərin işarələrini tətbiq etməyə yol verilir.

Misal 1.

Nominal sərf, m^3/h	Göstərişlərin yuxarı həddi, m^3	Sağ kənar diyircəyin bölgüsünün qiyməti, m^3(çox olmamaqla)
40 və 60	100000	0,002
100, 160, 250, 400, 600 və 1000	1000000	0,02
2500, 4000, 6000 və 10000	10000000	0,2

Misal 2.

Göstəricinin adı	Dartı gücünün qiyməti, kW
	18	25	37
Qabarit ölçüləri, mm:
uzunluq	3080	3500	4090
en	1430	1685	2395
hündürlük	2190	2745	2770
Cığır, mm	1090	1340	1823
İşıq zolağı, mm	275	640	345

4.7. Düsturlara daxil olan kəmiyyət işarələrinin izahında vahidlərin işarələrinin tətbiq edilməsinə yol verilir. Vahidlərin işarələrinin, kəmiyyətlər və ya onların ədədi qiymətləri arasındakı asılılığı ifadə edən və hərf formasında təqdim olunan düsturlarla bir sətirdə yerləşdirilməsinə yol verilmir. Məsələn:

Düzdür:	Düz deyildir:
v = 3,6 s/t,	v = 3,6 s/t km/h
v - sürət, km/h	s - yol, m
s - yol, m	t - zaman, s
t - zaman, s

4.8. Hasilə daxil olan vahidlərin hərf işarələri vurma işarəsi kimi orta xətdə qoyulan nöqtələrlə ayrılır. Bu məqsədlə “x” simvolundan istifadə olunmasına yol verilmir. Məsələn:

Düzdür:	Düz deyildir:
N ∙ m; N ∙ m	Nm; Nm
A ∙ m^2; A ∙ m	Am^2;Am^2
Pa ∙ s; Pa ∙ s	Pas; Pas

Maşında yazılmış mətnlərdə nöqtəni qaldırmamağa yol verilir. Hasilə daxil olan vahidlərin hərf işarələrini, əgər bu anlaşılmazlıq yaratmırsa, məsafə ilə ayırmağa yol verilir.

4.9. Vahidlərin nisbətinin hərf işarələrində bölmə işarəsi kimi yalnız bir çəp və ya üfüqi xətdən istifadə olunur. Vahidlərin işarələrinin qüvvətə yüksəldilmiş (müsbət və mənfi) vahidlərin işarələrinin hasili şəklində tətbiq edilməsinə yol verilir.

Əgər nisbətə daxil olan vahidlərdən biri üçün mənfi dərəcə şəklində işarə (məsələn, s^-1, m^-1, K^-1; s^-1, m^-1, K^-1) müəyyən olunmuşdursa, çəp və ya üfüqi xəttin tətbiq edilməsinə yol verilmir. Məsələn:

Düzdür:	Düz deyildir:
W ∙ m^-2 ∙ K^-1; Vt ∙ m^-2 ∙ K^-1	W/m^2/K; Vt/m^2/K
.

4.10. Çəp xətti tətbiq edən zaman surət və məxrəcdəki vahidlərin işarələri bir sətirdə yerləşdirilir və məxrəcdə vahidlərin işarələrinin hasili mötərizəyə alınır. Məsələn:

Düzdür:	Düz deyildir:
m/s; m/s	;
W/ (m ∙ K); Vt/ (m ∙ K)	W/m ∙ K; Vt/m ∙ K

4.11. İki və ya daha artıq vahiddən ibarət olan törəmə vahidi göstərən zaman vahidlərin hərf işarələrini və adlarını kombinasiya etməyə, yəni bəzi vahidlər üçün işarələr, digərləri üçün isə adlar göstərməyə yol verilmir. Məsələn:

Düzdür:	Düz deyildir:
80 km/st	80 km/saat
80 kilometr bölünsün saat	80 km bölünsün saat

4.12. Xüsusi işarələrin: ...°, ...’, ...”, % və ‰ vahidlərinin hərf işarələri ilə birləşmələrinin tətbiq edilməsinə yol verilir. Məsələn: ...°/s .

5. Beynəlxalq Vahidlər Sisteminin koherent törəmə vahidlərinin əmələ gətirilməsi

Beynəlxalq Vahidlər Sisteminin koherent törəmə vahidləri (bundan sonra — törəmə vahidlər), bir qayda olaraq, ədədi əmsalları 1-ə bərabər olan kəmiyyətlər arasındakı sadə əlaqə tənliyinin (təyinedici tənliklərin) köməyi ilə əmələ gətirilir. Törəmə vahidləri əmələ gətirmək üçün əlaqə tənliklərindəki kəmiyyətlərin işarələri Sİ vahidlərinin işarələri ilə əvəz olunur.

Misal 1. Sürət vahidi düzxətli və bərabərsürətli hərəkət edən maddi nöqtənin sürətini təyin edən tənlik vasitəsilə əmələ gəlir:

v=,

v — sürət,

s — gedilən yolun uzunluğu,

t — maddi nöqtənin hərəkət müddətidir.

s və t-nin yerinə onların Sİ vahidlərinin işarələrini qoyduqda, [v] = [s] / [t] = 1 m/s.

Deməli, sürətin Sİ vahidi metr bölünsün saniyədir. O, düzxətli və bərabərsürətli hərəkət edən maddi nöqtənin elə sürətinə bərabərdir ki, bu zaman bu nöqtə 1 s müddətində 1 m məsafəyə yerini dəyişir.

Əgər əlaqə tənliyində qiyməti 1-dən fərqli ədədi əmsallar varsa, onda Sİ-nin koherent törəmə vahidlərini əmələ gətirmək üçün tənliyin sağ tərəfinə əmsala vurulduqdan sonra 1-ə bərabər ümumi ədədi qiymət verən Sİ vahidlərindəki qiymətləri ilə kəmiyyətlərin işarələri qoyulur.

Misal 2. Əgər enerji vahidini əmələ gətirmək üçün aşağıdakı tənlik istifadə olunursa,

E=m v² ,

E — kinetik enerji,

M — maddi nöqtənin kütləsi,

v — maddi nöqtənin hərəkət sürətidir.

onda, enerjinin Sİ koherent vahidini əmələ gətirmək üçün

[E]= (2[m] ∙ [v]²) = (2 kg) (1 m/s)² = 1 kg ∙ m/s² ∙ m = 1N ∙ m = 1J

və ya

[E] = [m](√2 [v]²) = (1 kg)(√2 m/s)² = 1 kg ∙ m/s² ∙ m = 1 N ∙ m = 1 J

tənlikləri istifadə olunur.

Deməli, enerjinin Sİ vahidi (Nyuton-metrə bərabər) Couldur. Gətirilən misallarda o, kütləsi 2 kg, lm/s sürətlə hərəkət edən və ya kütləsi 1 kg , √2 m/s sürətlə hərəkət edən cismin kinetik enerjisinə bərabərdir.

6. Kəmiyyət vahidlərinin Azərbaycan Respublikasının ərazisində tətbiqi

6.1. Kəmiyyət vahidləri, adları və işarələri bu qərarın 1, 2 və 3 nömrəli əlavələrində verilmiş cədvəllərdə göstərilən qaydada Azərbaycan Respublikası ərazisində tətbiq edilir.

6.2. Xarici ölkələrlə əməkdaşlıq sahəsindəki müqavilə-hüquq münasibətlərində, həmçinin ixrac məhsulları ilə birlikdə xaricə göndərilən texniki və başqa sənədlərdə vahidlərin Beynəlxalq işarələri işlədilir. Əgər sənədlər xaricə göndərilmirsə, vahidlərin Azərbaycan işarələri işlədilə bilər.

6.3. İxrac edilən məhsulların, o cümlədən ölçmə vasitələrinin xassələri və parametrləri sifarişçinin müəyyən etdiyi kəmiyyət vahidləri ilə ifadə edilə bilər.

6.4. Nəşrlərdə vahidlərin ya Beynəlxalq, ya da Azərbaycan işarələri işlədilə bilər. Kəmiyyət vahidləri üzrə nəşrlər istisna olmaqla, eyni nəşrdə hər iki növün işarələrinin eyni zamanda işlədilməsinə yol verilmir.

İSTİFADƏ OLUNMUŞ MƏNBƏ SƏNƏDLƏRİNİN SİYAHISI

1. 9 iyun 2014-cü il tarixli 187 nömrəli Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin Qərarı (“Azərbaycan” qəzeti, 25 iyun 2014-cü il, № 133, Azərbaycan Respublikasının Qanunvericilik Toplusu, 2014-cü il, № 6, maddə 741)

QƏRARA EDİLMİŞ DƏYİŞİKLİK VƏ ƏLAVƏLƏRİN SİYAHISI

---

[1] 9 iyun 2014-cü il tarixli 187 nömrəli Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin Qərarı (“Azərbaycan” qəzeti, 25 iyun 2014-cü il, № 133, Azərbaycan Respublikasının Qanunvericilik Toplusu, 2014-cü il, № 6, maddə 741) ilə ləğv edilmişdir.