Azərbaycan Respublikası Hesablama Palatasının hesabatı haqqında

AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI MİLLİ MƏCLİSİNİN QƏRARI

«Hesablama Palatası haqqında» Azərbaycan Respublikası Qanununun 21-ci maddəsinə əsasən Azərbaycan Respublikası Hesablama Palatasının 2004-cü ildə fəaliyyəti haqqında hesabatını müzakirə edərək, Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi qərara alır:

Azərbaycan Respublikası Hesablama Palatasının 2004-cü ildə fəaliyyəti haqqında hesabatı nəzərə alınsın.

Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin sədri

M. ƏLƏSGƏROV

Bakı şəhəri, 24 iyun 2005-ci il.

№ 955-IIQR.

Azərbaycan Respublikası Hesablama Palatasının 2004-cü ildə fəaliyyəti haqqında
Hesabat

I Hissə

1.1. Ümumi məlumatlar

Azərbaycan Respublikası Hesablama Palatasının 2004-cü ildə fəaliyyəti haqqında hesabat müvafiq qanunvericiliyə əsasən hazırlanmışdır.

Hesablama Palatasının 2004-cü ildəki fəaliyyəti 1999-cu ildə qəbul edilmiş «Hesablama Palatası haqqında» Azərbaycan Respublikasının Qanununa və Hesablama Palatasının Daxili Nizamnaməsinə əsasən qurulmuşdur.

2004-cü ildə Hesablama Palatasının iş planında 26 mövzu üzrə ekspert—analitik təhlil və 9 mövzu üzrə 4 kompleks nəzarət—audit tədbirinin aparılması nəzərdə tutulmuşdur.

İl ərzində iş planı üzrə tapşırıqlara əsasən əməl olunmuşdur. 2004-cü il ərzində Hesablama Palatasına 45 müraciət və şikayət ərizəsi daxil olmuşdur. İl ərzində Hesablama Palatasının 18 iclası keçirilmişdir.

Hesablama Palatasının 2004-cü ildə fəaliyyəti haqqında hesabat Palatanın 2005-ci il 22 aprel tarixli iclasının qərarı ilə təsdiq edilmişdir (protokol № 10/96).

1.2. Əsas funksiyaların icrası

Qanunvericiliyə müvafiq olaraq 2004-cü ildə Hesablama Palatasının əsas funksiyalarının icrası ilə bağlı aşağıdakı işlər görülmüşdür:

«Azərbaycan Respublikasının 2003-cü il dövlət büdcəsi haqqında» Azərbaycan Respublikası Qanununun icrasına dair hesabata və müvafiq qanun layihəsinə rəy hazırlanmışdır;

2004-cü ilin dövlət büdcəsinin icrası haqqında rüblük məlumatlar hazırlanmışdır;

2005-ci ildə Azərbaycan Respublikası dövlət büdcəsinin layihəsinə rəy hazırlanmışdır.

Yuxarıda qeyd olunan rəy və məlumatlarda Hesablama Palatasının qiymətləndirmələri aşağıdakı qaydada olmuşdur:

1.2.1. «Azərbaycan Respublikasının 2003-cü il dövlət büdcəsi haqqında» Azərbaycan Respublikası Qanununun icrasına dair hesabat və müvafiq qanun layihəsinə rəy Palatanın 2004-cü il 15 iyul tarixli, 8/76 saylı protokolu ilə təsdiq olunmuşdur.

Rəydə qeyd olunmuşdur ki:

1. 2003-cü il dövlət büdcəsinin icrası makroiqtisadi inkişafın proqnozlaşdırılmış səviyyəsindən daha yüksək sürəti şəraitində baş vermişdir. Dövlət büdcəsi qəbul edilərkən, ÜDM-in artım sürəti 9,5 % proqnozlaşdırıldığı halda, faktiki artım 11,2 % təşkil etmişdir. Makroiqtisadi proqnozların büdcə gəlirləri ilə bilavasitə bağlı olan bütün parametrləri üzrə artım müşahidə olunmuşdur.

Hesablama Palatasının 2003-cü il dövlət büdcəsi layihəsi müzakirə olunarkən, hökumətin makroiqtisadi ehtiyatlı qiymətləndirmə kimi xarakterizə etməsi özünü tamamilə doğrultmuşdur. Məsələn, 2003-cü ildə dövlət büdcəsinin layihəsi formalaşdırılarkən, neftin ixrac qiymətləri 19,5 dollar/barrel səviyyəsində götürülmüşdür. Azərbaycan neftinin orta illik ixrac qiyməti isə DSK-nın məlumatlarına əsasən 27,4 dollar/barrel olmuşdur. İqtisadiyyatımızda neftin rolunu nəzərə aldıqda, ölkədə maliyyə axınlarının 2003-cü ildə xeyli artacağı haqqında Hesablama Palatasının mülahizələrinin də doğruluğunu söyləmək olar.

2. 2003-cü ildə dövlət büdcəsinin gəlirlərinin minimum həddi 6092 mlrd. manat həcmində müəyyənləşdirilmişdir. Hökumətin hesabatına görə isə ötən il dövlət büdcəsinə daxilolmaların həcmi 6104,5 mlrd. manat, yəni minimum həddən 12,5 mlrd. manat çox olmaqla, tapşırığa 100,2 % əməl olunmuşdur.

Ayrı—ayrı gəlir qrupları kəsimində isə vergi daxilolmalarına 105,3 % əməl edildiyi halda, vergi olmayan gəlirlərə 82,5 %, rəsmi qaydada alınan vəsaitlər (transfertlər) üzrə tapşırığa isə cəmi 56,8 % əməl olunmuşdur.

Hökumətin hesabatına görə 2003-cü ildə dövlət büdcəsinə iki gəlir mənbəyi—büdcədən verilmiş kreditlər üzrə daxilolmalar (qanunda 1337 mln. manat nəzərdə tutulmuşdur) və «Aqrarkredit» QSC-nin problemli kreditləri üzrə daxilolmalar olmamışdır. Dövlət büdcəsinin digər gəlir mənbələri üzrə ən yüksək icra səviyyəsi aksiz markalarının satışından daxilolmalar (180 %), fiziki şəxslərin gəlir vergisi (129,7 %), banklardan alınan dividendlər (124 %), ən aşağı icra səviyyəsi isə dövlət zəmanəti ilə verilmiş kreditlər (6,8 %), mədən vergisi (44,3 %), təkrar borc sazişləri üzrə daxilolmalar (56 %), Milli Bankın mənfəətindən ayırmalar (60 %) üzrə olmuşdur.

3. 2003-cü ildə dövlət büdcəsinin xərcləri 6172,7 mlrd. manat həcmində icra olunmaqla, büdcə qanununda nəzərdə tutulanın 96,1 %-i qədər olmuşdur.

Qeyd etmək lazımdır ki, xərclərin faktiki icrasında büdcə tapşırıqlarına funksional təsnifatın bütün bölmələri üzrə əməl olunmamışdır. Sənaye və tikinti xərcləri (101,7 %), mənzil—kommunal xərcləri (116,7 %) üzrə icra tapşırıqdan artıq, digər bölmələr üzrə isə tapşırıqdan az həyata keçirilmişdir. İqtisadi təsnifatın xərc maddələri üzrə isə «əmək haqqına üstəlik» yarımmaddəsi (96,4 %), «malların alınması və xidmətlərin haqqının ödənilməsi» yarımmaddəsi (95,8 %), daxili borc üzrə ödənişlər yarımmaddəsi (59,3 %), xaricdən cəlb edilmiş kreditlər üzrə faizlərin ödənilməsi (62,4 %), digər səviyyəli büdcələrə verilən cari ödənişlələ (yerli büdcələrə verilən subsidiyalar 19,9 %), xaricdə əsaslı ödənişlər (58,5 %) yarımmaddəsi, dövlət ehtiyatlarının yaradılması maddəsi (1,6 %) və s. üzrə büdcə tapşırıqlarına tam əməl olunmamışdır.

Büdcənin əksər maddələri üzrə kəsirlə icrasına rəğmən bir sıra xərc maddələri, yarımmaddələri və təşkilatlar üzrə qanunda nəzərdə tutulduğundan artıq maliyyələşdirilmə aparılmışdır. Məsələn, «Əsaslı fondlara əsaslı vəsait qoyuluşu» maddəsi (104,6 %) və onun yarımmaddələri üzrə artıq icraya (32,8 mlrd. manat) yol verilmişdir. Bu, «Büdcə sistemi haqqında» Qanunun tələblərinə ziddir.

2003-cü ildə dövlət büdcəsinin iclasında son illərdə təkrarlanan kütləvi dürüstləşdirmə təcrübəsi davam etdirilmişdir. «Büdcə sistemi haqqında» Qanun müvafiq mexanizmlə xərc göstəricilərinə yenidən baxmağa icazə verir. Lakin bu, zərurətlə bağlı müstəsna hallarda və xərc maddələri limiti daxilində xərc yarımmaddələri arasında aparıla bilər. Hökumətin hesabatında kütləvi dürüstləşdirmələrin hansı zərurətdən doğduğu heç bir arqumentlə əsaslandırılmır. Digər tərəfdən isə 2003-cü il büdcəsində maliyyələşdirmə ayrılmış 7 xərc maddəsinin 5-də büdcə limiti dəyişdirilmişdir. Bu, qeyd edildiyi kimi, qanuna ziddir.

Dürüstləşdirmələrlə bağlı daha bir məqam faktiki icra ilə dürüstləşdirmə aparılmış göstəricinin fərqlənməsidir. Bu göstərir ki, dürüstləşdirmələr zərurət əsasında yox, hər ehtimala qarşı aparılmışdır.

4. Dövlət büdcəsinin icrası şəraitini müəyyənləşdirən məqamlardan biri büdcə kəsirinin ehtimal olunan maliyyələşdirilmə mənbələrinin nəzərdə tutulmuş öhdəliklərə əməl etməsi ilə bağlıdır. Bu baxımdan, büdcə kəsirinin dövlət büdcəsində təsdiq olunan 331 mlrd. manat əvəzinə cəmisi 68,2 mlrd. manat və ya nəzərdə tutulanın 20,6 %-i qədər olması, onun maliyyələşdirilməsi üçün vəsaitlərin cəlbini xeyli asanlaşdırmışdır. Hökumətin hesabatında büdcə kəsirinin maliyyələşdirilməsi üçün 240,6 mlrd. manat cəlb olunduğu göstərilir. Cəlb olunan vəsaitlərin 70,2 %-nin dövlət borcu hesabına formalaşması baxımından və onun həcminin faktiki kəsirdən 3,5 dəfə çox olması zərurəti izah edilmədiyindən sual doğurur.

Büdcə kəsirinin bağlanması ilə əlaqədar nəzərdə tutulmuş mənbələrdən yalnız xarici maliyyələşdirmə kanalı üzrə tapşırığa (151 mlrd. manat) 111 % (168 mlrd. manat) əməl olunmuşdur.

Qanunda nəzərdə tutulduğu kimi, dövlət əmlakının özəlləşdirilməsindən daxilolmaların 130 mlrd. manat əvəzinə cəmisi 97,8 mlrd. manat və ya 75,2 % təşkil etməsi, qısamüddətli dövlət istiqraz vərəqlərinin (DİV) satışından isə 40,0 mlrd. manat cəlb edilməsi əvəzinə büdcə xərclərinin DİV-lər üzrə öhdəliklərin ödənilməsi üçün 29,6 mlrd. manat artıq sərf olunması, dövlət daxili uduşlu istiqraz satışının 10 mlrd. manat əvəzinə 3,3 mlrd. manat (33 %) təşkil etməsi, büdcə prosesinin kəsirin maliyyələşdirilməsi kimi çox mühüm olan hissəsinə, fikrimizcə, hökumət tərəfindən yetərincə diqqət verilmədiyini göstərir.

5. Hökumətin hesabatında büdcə xərclərinin tam icra olunmamasının səbəbi kimi «Vergilər Nazirliyi və Dövlət Gömrük Komitəsi xətti ilə yığılan 252,3 mlrd. manat vəsaitin yalnız dekabr ayının 25—31-də xəzinə hesabına köçürməsi» kimi mücərrəd mülahizənin göstərilməsi başa düşülmür. Əvvəla, həmin təşkilatlar dövlət idarəetmə sisteminin elementi olmaqla, hökumətin tərkibinə daxildir, digər tərəfdən, hesabata görə ilin sonuna vahid büdcə hesabında istifadə olunmamış vəsaitin həcmi sözü gedən «gecikdirilmiş» məbləğdən 116,3 mlrd. manata qədər çox olmuşdur. Yəni büdcə hesabında olan, istifadə olunmamış vəsait faktiki kəsirdən 48,1 mlrd. manat artıq olmuşdur. Belə olan halda büdcə xərclərinin qanunauyğun şəkildə tam icra olunmaması xüsusi araşdırmaya ehtiyacı olan sual doğurur.

6. Hökumətin hesabatından aydın olur ki, dövlət büdcəsinin gəlirləri qanunla nəzərdə tutulandan 12,5 mlrd. manat çox olmuşdur. Bununla belə, qanunda nəzərdə tutulan 27 gəlir növünün 13-ü üzrə 478,5 mlrd. manat həcmdə az vəsait toplanmışdır. Yığılmayan vəsaitin 367,2 mlrd. manatı vergi daxilolmalarına aiddir. Bu baxımdan, «Büdcə sistemi haqqında» Qanunun 19.6-cı maddəsinə əsasən Vergi Məcəlləsinin 22.2-ci maddəsinin tətbiqi sual doğurur. Hesab edirik ki, həmin maddəyə görə Vergilər Nazirliyinin maddi həvəsləndirmə və inkişaf fonduna 27,4 mlrd. manat vəsait ayrılması mexanizmi real şəraitə adekvat olmamışdır. Bununla belə, qeyd etmək istərdik ki, hətta bu fonda vəsait ayrılması zərurət hesab olunursa, onda bu vəsait büdcənin gəlirlərinə və xərclərinə aid edilməlidir. Çünki indiki halda, məsələn, 27,4 mlrd. manat büdcə hesablamalarından tam kənarda qalmışdır.

Qeyd etməyi vacib sayırıq ki, bu fondun formalaşdırılması ilə bağlı qeyd olunan qanunların tələbləri də qismən fərqlənir. «Büdcə sistemi haqqında» Qanun fondun vəsaitinin vergi daxilolmaları hesabına, Vergi Məcəlləsi isə həm vergi, həm də qeyri-vergi daxilolmaları hesabına formalaşmasına imkan verir. Konkret halda isə fond qeyri-vergi daxilolmaları hesabına formalaşdırılmışdır.

Bütövlükdə hesab edirik ki, iqtisadi məntiqə və büdcə sistemi qanunvericiliyinə uyğun gəlmədiyi üçün Vergi Məcəlləsinin 22.2-ci bəndinin saxlanılması məqsədəuyğun deyildir.

7. «2003-cü il dövlət büdcəsi haqqında» Qanunun 2-ci maddəsinə görə ölkədə istehsal olunan və qiymətləri tənzimlənən məhsulların ixracı zamanı qiymət fərqinin 25 %-i büdcəyə yönəldilməlidir. Hökumətin hesabatında bu fərq «vergi olmayan sair gəlirlər» kimi qeydə alınıb və 188,1 mlrd. manat təşkil edibdir. Lakin statistik məlumatlara görə, 2003-cü ildə ARDNŞ 2,5 milyon ton neft ixrac edib. Belə olduqda, büdcəyə ödənilməli qiymət fərqi ilə müvafiq ödənişin həcmi ciddi fərqlənir. Hökumətin hesabatında bunun səbəbi izah edilmədiyindən sual yaranır.

8. Enerji və qaz sektoruna dövlət büdcəsi hesabına edilən dolayı subsidiyalar qanuna görə (M.15) icmal büdcədə (!) əks etdirilir. Hökumətin hesabatında bu barədə heç bir məlumat verilmədiyindən onun həyata keçirilməsi, şəffaflığı və səmərəliliyi haqqında heç bir fikir söyləmək mümkün deyildir.

9. «Dövlət büdcəsi haqqında» Qanunda xarici dövlət borcunun limit həddi göstərilir və onun ödənilməsinə müvafiq xərclər nəzərdə tutulur. 2003-cü ildə hökumətin hesabatına görə 726,7 mlrd. manat (148 mln. dollar) xarici dövlət borcu alınmış və 63,7 mlrd. manat xarici borca xidmət maliyyələşdirilmişdir.

Lakin hökumətin hesabatına görə, bu borcun cəmisi 151 mlrd. manata qədər hissəsi (kəsirin maliyyələşdirilməsi xətti ilə) büdcəyə cəlb olunub. İqtisadi mahiyyətinə görə dövlətin çox mühüm maliyyə öhdəliyi olan xarici borcların büdcəyə cəlb olunması və istifadəsinin qanuniləşmiş mexanizmi olmadığından bir çox suallar yaranır.

10. 2003-cü il dövlət büdcəsinin icrası haqqında hesabatı və müvafiq qanun layihəsini qiymətləndirərkən, ölkədə mövcud büdcə qanunvericiliyi və təcrübəsi haqqında Hesablama Palatasının dəfələrlə qeyd etdiyi bəzi mülahizələrə yenidən qayıtmağı məqsədəuyğun hesab edirik.

Azərbaycanda dövlətin maliyyə axınlarının qarşılıqlı münasibətini tənzimləyən, vahid prinsiplə formalaşmış Büdcə Məcəlləsi olmadığından, ayrı-ayrı istiqamətlərdə rasional maliyyə cavabdehliyinin sərhədlərini müəyyənləşdirmək və qiymətləndirmək mümkün deyildir.

«Büdcə sistemi haqqında» Qanunun işlək mexanizminin formalaşdırılması hələ də başa çatdırılmamışdır. Həmin qanunun tətbiqi ilə bağlı Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2002-ci il 31 sentyabr tarixli fərmanının bir çox müddəalarına indiyədək əməl olunmamışdır. Doğrudur, bu sahədə müəyyən addımlar atılır. Məsələn, nəhayət, «Dövlət büdcəsinin tərtibi və icrası qaydaları» 2004-cü il mayın 24-də təsdiq edilmişdir. Lakin hesab edirik ki, Hesablama Palatasının bu qaydaların layihəsi ilə bağlı irad və tövsiyələrinin əksər hissəsi nəzərə alınmadığından, yeni «Qaydaların» effektli alətə çevriləcəyi gözlənilmir.

«Büdcə sistemi haqqında» Qanunun tələblərinin pozulmasına görə məsuliyyət növlərini müəyyənləşdirən qanunvericilik aktı qəbul edilməmişdir.

Mövcud büdcə qanunvericiliyi dövlət maliyyə nəzarətinin ayrı-ayrı səviyyələrinin fəaliyyət və məsuliyyət dairələrini müəyyənləşdirmədiyindən, bütövlükdə ölkədə effektiv maliyyə nəzarəti sisteminin formalaşdırılması başa çatmamışdır.

11. Hökumətin hesabatını qiymətləndirərkən, büdcə qanunu maddələrinə tam əməl olunmaması faktlarının əsaslandırılmış səbəblərinin bir çox hallarda göstərilməməsi, xəzinədarlığın cari uçot sisteminin büdcə təsnifatı ilə bəzi hallarda üst-üstə düşməməsi, büdcə gəlirləri üzrə əvvəlki illərin qalığı və qabaqcadan ödəmələrin uçotu haqqında məlumatların əks etdirilməməsi, büdcədə bütün xərc yarımmaddələri üzrə dürüstləşdirmələrin apanlmasının kütləvi hal alması və s. kimi faktlara diqqət yetirilməsi vacibdir.

Hesablama Palatası qeyd olunan iradlara baxmayaraq, bütövlükdə belə qənaətə gəlmişdir ki, Azərbaycan Respublikasının 2003-cü il dövlət büdcəsinin icrası barədə hökumətin hesabatı və Azərbaycan Respublikası Prezidenti tərəfindən Milli Məclisə təqdim edilmiş Azərbaycan Respublikasının 2003-cü il dövlət büdcəsinin icrası haqqında qanun layihəsi qüvvədə olan qanunvericiliyin tələblərinə müvafiq hazırlanmışdır.

1.2.2. Hesablama Palatası 2004-cü ilin dövlət büdcəsinin icrası haqqında I rüb, I yarım il və 9 aylıq yekunlar üzrə məlumatlar hazırlayaraq, Milli Məclisə təqdim etmişdir. Bu məlumatlar Baş Dövlət Xəzinədarlığının müvafiq hesabatları əsasında hazırlanmış şərhlərdən ibarət olmuşdur.

1.2.3. 2005-ci ildə Azərbaycan Respublikası dövlət büdcəsi layihəsinə rəy Hesablama Palatasının 2004-cü il 30 oktyabr tarixli, 12/80 saylı qərarı ilə təsdiq edilmişdir.

Rəydə Hesablama Palatasının büdcə layihəsinə münasibəti aşağıdakı kimi ifadə olunmuşdur:

1. 2005-ci ilin dövlət büdcəsi layihəsi ölkənin müvafiq qanunvericiliyinin tələblərinə cavab verir. Layihə «Büdcə sistemi haqqında» Qanuna müvafiq tərkibdə və müddətdə hazırlanmış və Parlamentə təqdim olunmuşdur.

2. Büdcə zərfinə ənənəvi məlumatlarla yanaşı, büdcə ilindən sonrakı 3 il üçün makroiqtisadi proqnozları və dövlət büdcəsinin göstəriciləri proqnozu, icmal büdcə, ölkənin daxili və xarici borcları haqqında məlumat, büdcə gəlirləri və xərclərinin paraqraf və xərc maddələri kəsimində strukturu və s. kimi məlumatlar daxil edilmişdir. Bu məlumatlar toplusu 2005-ci ilin dövlət büdcəsi haqqında qanun layihəsinin dövlət vasitələrinin formalaşması və istifadəsində şəffaflığın artırılması tələblərinə əsasən cavab verdiyini göstərir.

Qanunvericiliyə müvafiq olaraq, qanun layihəsinin Parlament tərəfindən kütləvi informasiya vasitələrində nəşri onun ictimai müzakirəsinə imkan yaratmışdır.

3. 2005-ci ilin dövlət büdcəsi haqqında qanun layihəsində əks etdirilmiş parametrlər hökumətin hazırladığı makroiqtisadi proqnozlara müvafiqdir. Bununla belə, son illərdə formalaşmış bəzi makroiqtisadi göstəricilərin və müvafiq gəlir göstəricilərinin proqnozlaşdırılmasında ehtiyatlı qiymətləndirmə meyli hələ qalmaqdadır.

Hökumətin büdcə zərfi daxilində təqdim etdiyi «Azərbaycan Respublikasının 2005-ci il və sonrakı üç il üçün iqtisadi və sosial inkişaf konsepsiyası və proqnoz göstəriciləri»nin təhlili əsasında 2005-ci ildə ölkədə gözlənilən makroiqtisadi şəraiti bütövlükdə aşağıdakı kimi xarakterizə etmək mümkündür:

İqtisadiyyatın liberallaşdırılması və makroiqtisadi tarazlığın stabilliyi meyarlarına cavab verən iqtisadi islahat kursu qarşıdakı ildə qorunacaqdır.

Dövlətin iqtisadiyyata müdaxiləsinin forma və mahiyyəti dəyişməkdə davam edir. Dövlətin bilavasitə iqtisadi fəaliyyətdə xüsusi çəkisi 2005-ci ildə də azalmaqda davam edir.

İqtisadi inkişafın sosial yönümlüyü ÜDM-in yenidən bölgüsü nisbətlərinin artması vasitəsilə daha da yüksələcəkdir.

Dünya neft bazarında güclənən əlverişli konyunktura ölkənin iqtisadi inkişafının sürətlənməsində kənar amillərin təsirini artırır.

İqtisadiyyatın cari vəziyyətinin qiymətləndirilməsi, statistik və mühasibat uçotu sisteminin yenidən qurulması iqtisadi islahatların ümumi gedişindən geri qalır. Ona görə də bir sıra struktur formalaşdırıcı göstəricilər, məsələn, inflyasiya səviyyəsi, deflyator siyasəti, gömrük və bank uçotu və s. kimi qarşılıqlı əlaqəyə malik parametrlər arasında sinxronlaşma zəif gedir və bu, real şəraitin obyektiv qiymətləndirilməsinə mane olur.

Sosial-iqtisadi inkişaf konsepsiyası və makroiqtisadi proqnozlar yaranmış baza üzərində inkişaf meylinin ekstrapolyasiyası xarakteri daşıyır.

Bütün bunlarla bərabər, ölkədə gözlənilən makroiqtisadi şərait dövlət büdcəsinin son illərdə formalaşmış xarakterinin 2005-ci ildə saxlanılmasına, onun tarazlığının və dayanıqlığının gücləndirilməsinə əlverişli imkan yaradır.

Hökumətin sosial-iqtisadi inkişaf konsepsiyası və makroiqtisadi proqnozlarını bütövlükdə qiymətləndirərkən, qeyd etməyi vacib sayırıq ki, son 5—6 ildə ölkəmizdə qəbul edilmiş müxtəlif dövlət proqramlarının həyata keçirilməsinin makroiqtisadi şəraitə təsiri və onların büdcə maliyyələşdirilməsinə tələbatının hansı dərəcədə təqdim olunmuş materiallarda nəzərə alınmasını müəyyənləşdirmək mümkün olmamışdır.

4. Büdcə gəlirlərinin bütün ənənəvi kanalları, o cümlədən maliyyə təşkilatlarından büdcəyə daxil edilmiş vergi və qeyri-vergi gəlir növləri üzrə əhəmiyyətli artım müşahidə olunur. Aksiz və yol vergisi üzrə isə daha yüksək artım nəzərdə tutulur. Lakin fikrimizcə, bu aksiz vergisi haqqında hökumətin bəzi neft məhsullarının pərakəndə satış qiymətlərinin artırılması kimi izahını məqbul hesab etmək olmaz. Çünki əvvəla, bu izah gözlənilən iqtisadi inkişaf mühiti ilə uzlaşmır. Digər tərəfdən isə ölkə daxilində neft məhsullarının qiymətinin artırılmasının mümkün ciddi sosial nəticələrinin neytrallaşdırılması üçün ünvanlı kompensasiya tədbirləri həyata keçirilməlidir. «Maliyyə idarələrindən gəlirlər» maddəsi üzrə daxilolmaların getdikcə azalması da anlaşılmır və ölkədəki stabil pul-kredit şəraiti ilə uyğun gəlmir. Milli Bankın mənfəətindən daxilolmaların getdikcə azalması, dövlətin payçı olduğu bankların dividendlərinin aşağı səviyyəsi stabil inkişafa malik iqtisadi sistem üçün xarakterik deyildir.

Bütövlükdə büdcə gəlirlərinin ayrı-ayrı növlər üzrə gələn il gözlənilən proqnozlarında makroiqtisadi inkişaf şəraiti və gəlir növlərinin qarşılıqlı əlaqəsi baxımından harmoniklik müşahidə olunmur. Hökumətin izahında belə məqamların şərhi verilmir. Məsələn, 2004-cü ilin sentyabr ayından dövlət sektorunda çalışanların əmək haqqında yüksək artımın baş verməsinə baxmayaraq, gələn il bu növ üzrə nisbi artımın (110,4 %) büdcə gəlirləri məcmusunun artım sürətindən (120,0 %) az nəzərdə tutulmasının səbəbləri hökumət tərəfindən izah edilmir. Belə halların izahı üçün büdcə zərfinin materialları yetərli olmadığından müvafiq proqnozların etibarlılığını qiymətləndirmək mümkün olmamışdır.

5. Büdcə xərclərinin artım sürəti gəlirlərinin artım sürətindən 8,3 faiz bəndi çoxdur və bu müsbət faktordur. Nəzərə almaq vacibdir ki, daxili bazarın potensial tələbinin aktiv iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilməsinin stimullaşdırılması iqtisadi inkişafin dövlət tərəfindən tənzimlənməsinin ən mühüm vəzifələrindən biridir. Azərbaycanda bu sahədə cəlb olunmamış potensial xeyli böyükdür. Ona görə də xərclərin üstün artımı məqsədəuyğun hesab edilməlidir.

Xərc maddələri üzrə artım sürəti müxtəlifdir. Ən böyük artım əsas vəsaitlərin alınması maddəsi üzrədir. Bunu ölkədə aparılan büdcə siyasətində vurğuların tədricən dəyişilməsinin təzahürü kimi dəyərləndirmək olar.

Xərclərin strukturunu xarakterizə edən daha bir cəhət onların hələ də əsasən cari tələbə istiqamətləndirilməsi səbəbindən potensial inkişaf effektinin zəif olması hesab edilə bilər. Bu baxımdan investisiya yönümlü xərclərin xüsusi çəkisinin hələ də kiçik olması narahatlıq doğuran faktordur.

Hökumət büdcə xərclərinin normativ bazasının zəif olması haqqında çoxsaylı iradları qəbul edərək, bu sahədə iş aparıldığını bildirir. Fikrimizcə, bu proses sürətləndirilməlidir.

6. Xərclərin istifadəsinin effektivliyi həm də əhəmiyyətli dərəcədə onların əsas sərəncamçılar arasında düzgün bölüşdürülməsindən asılıdır. Təəssüf ki, büdcə zərfində xərclərin mərkəzləşdirilmiş və yerli xərclərə ayrılması prinsipi qorunmamışdır. Doğrudur, qanunvericilik büdcə qanunu səviyyəsində bunu tələb etmir. Lakin bir çox funksional bölmələrdə müxtəlif və naməlum meyarlı müvafiq bölgü geniş istifadə olunmuşdur. Hesab edirik ki, icraya nəzarət baxımından xərclərin qanun səviyyəsində bölgüsünün təsbiti çox böyük əhəmiyyət daşıyır.

Büdcə xərclərinin strukturuna bütövlükdə qiymət verərkən, onların büdcə zərfinə daxil edilmiş sahə proqramları ilə əlaqəsinin olmaması xüsusi qeyd olxunmalıdır. Çünki bu, proqramların icrasına nəzarəti faktiki olaraq mümkünsüz edir. Ümumiyyətlə, dövlət büdcəsinin ölkədə fəaliyyətdə olan dövlət proqramlarının maliyyələşdirilməsində iştirakı büdcə zərfi materiallarından görünmür.

7. 2005-ci ilin dövlət büdcəsi layihəsi haqqında bütövlükdə aşağıdakı qeydləri vurğulamağı məqsədəuyğun hesab edirik:

icmal büdcənin «Büdcə sistemi haqqında» Qanunla müəyyən olunmuş tərkibində «dolayı subsidiyalar» adlı bölmə olmadığı üçün qanun layihəsinin 22-ci maddəsində təsbit olunan ideya başqa formada ifadə olunmalıdır. Büdcə xərclərinin effektliyinin artırılması üçün dolayı subsidiyanın həcminin büdcə vəsaitinə aid edilməsi daha məqsədəuyğun hesab olunur. Bu vəsaitin büdcənin gəlir və xərclərinə aid edilməsi həm də maliyyə intizamının qorunmasını asanlaşdırır və büdcə potensialını xeyli artırır;

icmal büdcənin tərtib olunmasını son dərəcə müsbət addım kimi təqdir etsək də, ötən ildə olduğu kimi yenə də hesab edirik ki, büdcələrarası transferlərin təkmil mexanizminin formalaşmaması dövlət vəsaitlərindən istifadənin şəffaflığına xələl gətirir və onun icrasına nəzarəti çətinləşdirir;

büdcənin bəzi qeyri-vergi gəlirlərinin cəlb olunması mexanizmi formalaşdırılmadığından belə gəlirlərin mənbəyinin və ödəmə qrafikinin müəyyənləşdirilməsi subyektiv xarakter daşıyır. Ona görə də onların büdcəyə cəlbinin səmərəliliyinin qiymətləndirilməsi və icrasına nəzarət çətinləşir;

büdcə qanununun 23-cü maddəsi ilə müəyyənləşən «neftin ixrac qiymətinin nəzərdə tutulandan artıq olduqda, yaranan gəlirlərin istifadəsi» qaydası qeyri-korrekt xarakter daşıyır və ona görə də onun icrasının düzgünlüyünə nəzarət faktiki mümkün deyildir;

büdcə təşkilatlarının büdcədənkənar vəsaitlərinin büdcəyə cəlbi və istifadəsi mexanizmi ötən ildə olduğu kimi, yenə də yaradılmamışdır. Belə vəsaitlərin potensialının proqnozlaşdırılması mexanizmi yoxdur. Onların indiki qaydada istifadəsi isə mövcud xərc normativlərinin pozulmasına gətirir;

dövlət büdcəsi proqnozları onun kəsirlə formalaşdığını göstərir. Qanun layihəsində kəsirin maliyyələşdirilməsinin bilavasitə mənbələri göstərilmir. Ancaq izahatda onun daxili və xarici mənbələrinin bir qismi (398,4 mlrd. manat) göstərilir. Bu, öz növbəsində, kəsirin maliyyələşməsində qeyri-şəffaflıq yaradır və səmərəli nəzarətə imkan vermir;

bəzi potensial gəlir mənbələri, məsələn, özəlləşdirmədən daxilolmalar, xəzinə maliyyə alətlərinin istifadəsindən daxilolmalar və s. haqqında heç bir məlumat verilmir;

yeni vahid büdcə təsnifatı artıq qüvvəyə mindiyindən büdcə hesablamalarının ona uyğunlaşdırılması büdcənin icrası və icraya nəzarət üçün son dərəcə vacibdir. Qeyd etməyi vacib sayırıq ki, təklif olunan qanun layihəsində bir sıra hallarda qüvvədə olan büdcə təsnifatının pozulması faktları vardır. Məsələn, «Ümumi dövlət xərcləri» bölməsi üzrə təşkilati təsnifatın istifadəsi prinsipi və ondan doğan «Sair» bölməsi üzrə yerli icra hakimiyyətlərinin müstəqil idarə və şöbələri aparatının saxlanılması üçün 1,7 mlrd. manat vəsait ayrılması, «Təhsil» bölməsi üzrə 19-cu paraqrafın əlavə olunması və sair;

büdcə zərfində icmal büdcənin tərkibinə daxil olan büdcələrarası transfertlərin reqlamenti və mexanizmi açıqlanmır. Ona görə də transfertlərin məqsədyönlü istifadəsinə nəzarət çox çətindir. Məsələn, Neft Fondundan dövlət büdcəsinə 750 mlrd. manat məbləğində ayırmaların məqsədli xərclənməsinə (fondun əsasnaməsinə uyğun olaraq), DSMF-na dövlət büdcəsindən ayrılan sosial müdafiə xərclərinin yalnız 6.1.1 və 6.1.3 funksional paraqrafları səviyyəsində bölgüsünə, DSMF büdcəsində xərclərin bölgüsünün sinxronlaşmasına nəzarət qüvvədə olan büdcə təsnifatı ilə çox çətindir;

«Dövlət büdcəsi haqqında» Qanunun strukturunun hansı prinsiplərlə formalaşmasını müəyyənləşdirmək çox çətindir. Məsələn, büdcənin xərclərinin funksional təsnifatla verildiyi qeyd olunur. Lakin gəlirlər öz təsnifatı üzrə verilmir. Bu isə bir çox gəlirlərin Qanunda identifikasiyasını çətinləşdirir. Məsələn, maddə 3-də nəzərdə tutulan ixracın qiymət fərqindən büdcəyə ödənişlərin yerini müəyyənləşdirmək mümkün deyil. Hökumətin izahatında da bu açıqlanmır.

8. 2005-ci ilin dövlət büdcəsi layihəsi göstərir ki, «Büdcə sistemi haqqında» Qanunun bir sıra çatışmazlıqları var. Bunların bəzi nəticələri haqqında yuxarıda qeyd olunmuşdur. Hesab edirik ki, qeyd etdiyimiz məqamların bir çoxu «2005-ci il dövlət büdcəsi haqqında» Qanunun icrası barədə müvafiq Prezident Fərmanında həllini tapa bilər.

Eyni zamanda, bəzi çatışmazlıqların həlli üçün «Büdcə sistemi haqqında» Qanunda bir sıra zəruri düzəlişlərin aparılması vacibdir. Bu baxımdan büdcə zərfinə daxil edilmiş müvafiq düzəlişlərin ciddi müzakirəsinə ehtiyac vardır. Fikrimizcə, «Büdcə sistemi haqqında» Qanun büdcə qanunvericiliyində irəliyə doğru iri addım hesab olunsa da, inkişaf prosesində aralıq mərhələdir. Bu Qanunun dövlət vəsaitlərinin formalaşdırılması və istifadəsinin bütün mərhələlərini əhatə edən və onun effektliliyi və səmərəliliyinin təmin olunmasını həyata keçirən vahid maliyyə nəzarəti sistemini formalaşdıran Büdcə Məcəlləsi səviyyəsinə qaldırılması dövlətin iqtisadi idarəetmə sisteminin islahatlarını getdikcə daha da aktuallaşdıran vəzifəsidir.

1.3. Hesablama Palatasının beynəlxalq əməkdaşlıq fəaliyyəti və informasiya-texniki təminatı

Hesabat dövründə Azərbaycan Respublikasının Hesablama Palatası dövlət maliyyə nəzarətini həyata keçirən ali audit qurumlarını birləşdirən beynəlxalq təşkilatlarla (İNTOSAİ, EUROSAİ, ASOSAİ, ECOSAİ) əlaqələrini daha da möhkəmləndirmiş, bir sıra ölkələrin müvafiq orqanları ilə ikitərəfli əməkdaşlıq sahəsində kompleks işlər görmüşdür.

Belə ki, İNTOSAİ (Ali Audit Qurumlarının Beynəlxalq Təşkilatı), EUROSAİ (Ali Audit Qurumlarının Avropa Təşkilatı) və ASOSAİ-nin (Ali Audit Qurumlarının Asiya Təşkilatı) bir sıra işçi qruplarının işində Hesablama Palatasının əməkdaşları ekspert kimi iştirak etmişlər.

Azərbaycan Respublikası Hesablama Palatasının müvafiq beynəlxalq regional təşkilatların və işçi qruplarının sənədlərinin işlənib hazırlanmasında və ekspertizasında fəal iştirakı İNTOSAİ-nin 2004-cü il oktyabr ayının 9-16-da Budapeştdə keçirilən XVIII konqresinin materiallarında qeyd olunmuşdur.

Azərbaycan Respublikası Hesablama Palatasının sədri N.Nəsrullayevin bu il may ayının 11—14-də Londonda EUROSAİ ilə Latın Amerikası və Karib Hövzəsi Ölkələri Ali Maliyyə Nəzarəti Orqanları Təşkilatının (OLASEFS) birgə təşkil etdiyi «XXI əsrdə audit» mövzusunda III beynəlxalq seminarın işində iştirak etmək üçün şəxsən dəvət olunması Palatanın beynəlxalq nüfuzunun etirafı kimi qəbul olunmalıdır. Qeyd etmək lazımdır ki, MDB ölkələri arasında yalnız Azərbaycan bu tədbirə dəvət olunmuşdur. Rusiya Federasiyası Hesablama Palatasının sədri S.Stepaşin isə seminarın işində EUROSAİ-nin Prezidenti kimi iştirak etmişdir.

2004-cü ilin yanvarında İslamabad şəhərində (Pakistan İslam Respublikası) İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatına Üzv Olan Dövlətlərin Ali Audit Orqanları Qurumunun (ECOSAİ) Fövqəladə Assambleyasında təşkilatın İdarə Heyətinin 10-cu toplantısının 2005-ci ildə Bakı şəhərində keçirilməsi qərara alınmışdır. Həmin tədbirin Azərbaycan, İran, Qırğızıstan, Pakistan və Türkiyənin ali audit qurumlarının nümayəndə heyətlərinin iştirakı ilə 2005-ci il aprelin 27-29-da keçirilməsi nəzərdə tutulur.

ECOSAİ-nin İdarə Şurasının VIII iclasının qərarına əsasən ECOSAİ-nin Baş Katibliyinin hesabatlarının auditi Azərbaycan Hesablama Palatasının üzvü Cəfər Həsənov tərəfindən aparılmış və auditin nəticələri IX sessiyada təsdiq edilmişdir.

Hesablama Palatası öz beynəlxalq fəaliyyətində xarici ölkələrin dövlət maliyyə nəzarəti orqanları ilə ikitərəfli münasibətlərin qurulması və inkişafına xüsusi diqqət yetirir. Bu zaman Azərbaycan Respublikasının sıx ticarət-iqtisadi əlaqələrə malik olduğu ölkələrə üstünlük verilir. Belə ki, 2004-cü ilin may ayında Londonda Böyük Britaniyanın Milli Audit Ofisi ilə Qarşılıqlı anlaşma Memorandumu imzalanmışdır. İran, Türkiyə və Pakistanın müvafiq təşkilatları ilə analoji sənədlərin imzalanması haqqında 2005-ci ilin aprelində razılaşma əldə olunmuşdur. Bolqarıstan, İsrail, Qazaxıstan, Ukrayna və Estoniyanın ali maliyyə nəzarəti orqanları ilə əməkdaşlıq haqqında Saziş bağlanması barədə danışıqlar aparılır.

Azərbaycan Respublikası Hesablama Palatasının digər ölkələrin ali audit institutları ilə sıx əməkdaşlığının vacibliyi, dövlətlərarası ticarət-iqtisadi əlaqələrin inkişafı prosesinin sürətlənməsində onların rolu Rusiya Federasiyası Hesablama Palatasının sədri S.V.Stepaşini qəbul edərkən Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən qeyd olunmuşdur.

Görüş zamanı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən qarşıya qoyulan vəzifələrlə əlaqədar Rusiya Federasiyası Hesablama Palatası ilə birgə iş planının hazırlanması haqqında qərar qəbul edilmişdir. İş planında gömrük tarifləri, elektrik enerjisi, neft sahələri, Xəzərin ekologiya və bioresursları və s. məsələlərin əhatə edilməsi nəzərdə tutulur. Palatanın beynəlxalq fəaliyyətinin əsas istiqamətlərindən biri də onun əməkdaşlarının xarici ölkələrdə ali (dövlət) maliyyə nəzarəti sahəsində ixtisaslarının artırılması məsələsidir. Hesabat dövründə bu məqsədlər üçün 222,7 mln. manat sərf edilmişdir. Bundan başqa, İNTOSAİ, EUROSAİ və ASOSAİ təşkilatlarının maliyyə dəstəyi ilə Hesablama Palatasının təqribən 10 əməkdaşı auditin menecmenti, səmərəlilik auditi, informasiya texnologiyaları üzrə investisiya auditi, ətraf mühitin auditi, informasiya texnologiyası mühitində maliyyə auditi və s. mövzularda kurs və seminarlarda öz peşəkar bilik və ixtisaslarını artırmışlar.

Hesablama Palatası beynəlxalq maliyyə institutları ilə fəal əməkdaşlıq edir. Palatanın bir neçə əməkdaşının ali audit problemləri üzrə bir sıra beynəlxalq simpozium və seminarlarda iştirakını Dünya Bankı və Asiya İnkişaf Bankı maliyyələşdirmişlər.

Bundan başqa, Azərbaycan Respublikası Hökuməti ilə Beynəlxalq İnkişaf Assosiasiyası arasında «İnstitusional Quruculuğa İkinci Texniki Yardım» (İQTY-II) layihəsinə dair imzalanmış İnkişaf Krediti Sazişinə uyğun olaraq bir sıra nazirlik və komitələrlə yanaşı, layihəyə «Dövlət Maliyyə İdarəetməsinin Gücləndirilməsi» komponenti üzrə Hesablama Palatası da daxil edilmişdir.

2004-cü il martın 30-dan etibarən həyata keçirilməsinə başlanılmış müqavilənin texniki tapşırığına uyğun olaraq İDP/Stanton Konsaltinq Şirkəti tərəfindən Hesablama Palatasına aşağıdakı xidmətlərin göstərilməsi nəzərdə tutulmuşdur:

Hesablama Palatasının fəaliyyəti ilə bağlı hüquqi bazanın və daxili sənədlərinin təkmilləşdirilməsi və beynəlxalq ali audit standartlarına uyğunlaşdırılması;

Palatanın təşkilati strukturunun təkmilləşdirilməsi;

kadrların potensialının gücləndirilməsi;

Palatanın iş planının (proqramının) və büdcəsinin tərtibində köməklik göstərilməsi;

Palata tərəfindən ali audit tədbirinin keçirilməsi ilə bağlı təlimlərin keçirilməsi;

Palatanın informasiya sisteminin yaradılmasında yardım və s.

2004-cü il ərzində beynəlxalq məsləhətçilər nəzərdə tutulmuş işlərin bir qismini həyata keçirmişlər. Xüsusilə Hesablama Palatası əməkdaşları üçün çoxsaylı treninqlər təşkil olunmuşdur. Məsləhətçilər tərəfindən 2005-ci ildə Hesablama Palatasının iş planının hazırlanması, pilot auditlərinin təşkili və s. ilə bağlı müəyyən işlər görülmüşdür.

2004-cü ildə Hesablama Palatasının müraciəti əsasında Azərbaycan Respublikasının Maliyyə Nazirliyi həmin təşkilatlara 1900 ABŞ dolları həcmində üzvlük haqqı ödəmişdir.

Hesabat dövründə Hesablama Palatasının fəaliyyətində informasiya texnologiyalarından istifadə üzrə işlər davam etdirilmişdir.

Azərbaycan Respublikası Hesablama Palatasının informasiya-kommunikasiya sisteminin (İKS) yaradılması üzrə iş çərçivəsində Böyük Britaniyanın Audit Ofisində və Rusiya Federasiyası Hesablama Palatasında analoji sistemlərin yaradılmasının təşkilat prinsipləri və təcrübəsi öyrənilmiş, Beynəlxalq Valyuta Fondu, Dünya Bankı, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İnkişaf Proqramının nümayəndələri ilə müvafiq danışıqlar aparılmışdır.

İDP (Avstraliya) məsləhət şirkətinin mütəxəssisləri ilə birlikdə (İKS fraqmentlərindən biri kimi) Dünya Bankının dəstəyi ilə ölkənin Maliyyə Nazirliyinin Baş Xəzinədarlığının informasiya sisteminin məlumat bazasına giriş mövqeyinin (pozisiyasının) yaradılması üzrə işlərə başlanmışdır.

İKS-in digər fraqmenti Hesablama Palatasına daxil olan məktub və sənədlərin qeydiyyat və icrasına nəzarət proqramının işlənib hazırlanması olmuşdur. Proqramın test variantı Hesablama Palatasının bölmələrinə təcrübi istismara verilmişdir. Hazırda Azərbaycan Respublikası Hesablama Palatası əməkdaşlarının beynəlxalq ezamiyyət və treninqlərinin məlumat bazasının proqram layihəsinin yaradılması üzrə iş aparılır.

Hesabat dövründə, həmçinin Hesablama Palatasının korporativ kompüter şəbəkəsinin genişləndirilməsi və səmərəliliyinin yüksəldilməsi, Palatanın əlçatmaz yerlərində (Hi-Fi) naqilsiz texnologiyalar bazasında fraqmentlər şəbəkəsinin yaradılması üzrə işlər aparılır. Bunun əsas məziyyəti Hesablama Palatasının ərazisi çərçivəsində serverlə məlumat mübadiləsinin bütün fraqmentinin şəbəkənin hər hansı nöqtəsində asan yerdəyişməsinə imkan verməsidir.

2004-cü ildə əsasən daxili maliyyə ehtiyatları hesabına kompüter texnikası parkı genişləndirilmişdir. 2004-cü ilin sonuna kompüterlərin sayı (serverlə birgə) 38-ə çatmışdır (təxminən 3 əməkdaşa 1 kompüter). Eyni zamanda, bütün hesabat dövrü ərzində müntəzəm olaraq Hesablama Palatasının fəaliyyətində istifadə olunan installyasiya (yükləmə), sazlama və mühüm proqram təminatının sonrakı müşayiəti, şəbəkə proqramları, poçt serveri, antivirus proqramları və s. də daxil olmaqla keçirilmişdir.

Digər problem ondadır ki, Hesablama Palatasının informasiya-kommunikasiya sisteminin yaradılması prosesi Palatada zəruri maliyyə ehtiyatlarının yoxluğu üzündən uzanır. Əksər dövlətlərin ali maliyyə nəzarəti orqanlarının təcrübəsi göstərir ki, belə sistemlərin yaradılması üçün əlavə olaraq 2 milyon ABŞ dolları tələb olunur.

1.4. Hesablama Palatasının fəaliyyətinin maliyyə-təsərrüfat təminatı

2004-cü ilin dövlət büdcəsində Hesablama Palatasının saxlanması üçün ayrılmış 3756,5 milyon maliyyə vəsaitindən hesabat ili ərzində 3360,2 milyon manat vəsait xərclənmişdir.

Xərclər smetasının ştatda olan işçilərin əmək haqqı, əməyin ödənilməsi ilə bağlı sair pul ödənişləri xərc yarımmaddələri üzrə 2004-cü ildə istifadə olunmayan vəsait vakant 3 auditor vəzifəsinin aylıq vəzifə maaşları, digər təminatları ilə əlaqədardır.

Hesabat dövründə Hesablama Palatasının üzvlərinə və işçilərinə 315,5 milyon manat məbləğində müəyyən olunmuş müavinət və mükafatlar ödənilmişdir.

Hesablama Palatasının beynəlxalq fəaliyyətinin inkişaf etdirilməsi və başqa ölkələrin dövlət maliyyə nəzarəti üzrə ali orqanları ilə ikitərəfli və çoxtərəfli əməkdaşlığın həyata keçirilməsi, yerlərdə dövlət maliyyə-büdcə nəzarəti ilə bağlı auditin keçirilməsi ilə əlaqədar ayrılmış 400,0 milyon manat ezamiyyə xərclərindən 264,4 milyon manat maliyyə vəsaiti xərclənmişdir.

2004-cü ildə Hesablama Palatasının təminatı üçün inventar və avadanlıqlarının alınması və təmiri xərclərinin ödənilməsinə 400,0 milyon manat vəsait xərclənmişdir.

Hökumət Evinin 6-cı mərtəbəsində yerləşən Hesablama Palatasının akt zallarının əsaslı təmir işlərinin aparılmasına 2004-cü ildə 200,0 milyon manat maliyyə vəsaiti xərclənmişdir.

2004-cü ildə vətəndaşlardan 45 təklif, ərizə və şikayət alınmışdır. Hesablama Palatasına vətəndaşların əmək mübahisələri haqqında (4), əmək haqqının, müavinətlərin ödənilməsi haqqında (6), dövlət qulluğuna qəbulla əlaqədar (7), dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi haqqında (2), tikinti-təmir işləri haqqında (2), bələdiyyələrin maliyyə-təsərrüfat fəaliyyəti haqqında (1), yerli qaz təchizatı orqanlarının fəaliyyəti haqqında (2), yerli təhsil və səhiyyə orqanlarının fəaliyyəti ilə bağlı (4), hüquq mühafizə, bank, maliyyə və vergi orqanlarının fəaliyyəti ilə bağlı (6), keçirilən nəzarət tədbirlərinin nəticələri barədə (6) müraciətlər daxil olmuşdur.

İl ərzində bu müraciətlər əsasən Bakı (25), Gəncə (4), Əli Bayramlı (3), Sumqayıt (2), Cəlilabad (2), Ağcabədi (2), Quba (2), Bərdə (2), Lənkəran (2) və Şəmkirdən (1) daxil olmuşdur.

Hesablama Palatasına daxil olan 9 müraciətdə irəli sürülən məsələlərin həlli Hesablama Palatasının səlahiyyətlərinə aid olmadığı üçün aidiyyəti üzrə müvafiq təşkilatlara göndərilmiş və bu barədə müraciət edən vətəndaşlara yazılı məlumat verilmişdir.

Daxil olan 9 müraciət üzrə xüsusi yoxlama keçirilməsi tələb olunduğuna görə, müraciətlər nəzarətdə saxlanılmış və Hesablama Palatasının növbəti illər üçün tərtib etdiyi iş planında aidiyyəti istiqamətlər üzrə nəzarət tədbirləri aparılan zaman müraciətlərdə qeyd olunan faktların nəzərə alınması və müvafiq qaydada yoxlanılması qərara alınmışdır.

Hesablama Palatasına vətəndaşlardan daxil olan 45 yazılı müraciətdən dördündə vətəndaşın adı, atasının adı, soyadı, ünvanı göstərilmədiyi üçün (iki müraciət edən vətəndaş yazılı bildirmişdir ki, onlar bu müraciəti imzalamamış və bu müraciətlərdən xəbərləri yoxdur) müraciətlər anonim sayılmış və müvafiq olaraq baxılmamışdır.

Hesablama Palatasının ekspert-analitik nəzarət və ali audit tədbirləri

2004-cü il ərzində Hesablama Palatasında ekspert-analitik nəzarət və audit tədbirləri həyata keçirilmişdir.

Nəzarət tədbirlərinin yekunları fəaliyyət istiqamətləri üzrə aşağıdakı nəticələrlə ifadə olunmuşdur:

I. Auditor Cəfər Həsənovun fəaliyyət istiqaməti dövlət büdcəsi xərclərinin funksional təsnifatı üzrə—«Ümumi dövlət xidmətləri xərcləri» (təsnifatın I bölməsi); «Mədəniyyət, incəsənət, kütləvi informasiya, bədən tərbiyəsi və din sahəsində fəaliyyətin xərcləri» (7-ci bölmə); «Yanacaq və enerji kompleksi xərcləri» (9-cu bölmə); «Kənd təsərrüfatı, meşə təsərrüfatı və balıqçılıq xərcləri» (10-cu bölmə); «Sənaye və tikinti xərcləri» (11-ci bölmə); «Əsas bölmələrə aid edilməyən xərclər» (14-cü bölmə) bölmələrini əhatə edir.

Ekspert-analitik fəaliyyət ilə aparılan nəzarət tədbirləri:

Hesablama Palatasının iş planında göstərilən aşağıdakı təşkilatlar üzrə ekspert-analitik fəaliyyət ilə nəzarət tədbirləri həyata keçirilmiş və onların nəticələri Hesablama Palatasının iclasında müzakirə edilərək, qəbul olunmuşdur:

Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi üzrə—Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinə dövlət büdcəsi xərclərinin funksional təsnifatının «Ümumi dövlət xidmətləri xərcləri», «Mədəniyyət, incəsənət və kütləvi informasiya vasitələri xərcləri» və «Kənd təsərrüfatı, meşə təsərrüfatı və balıqçılıq xərcləri» bölmələri üzrə vəsait ayrılır.

Müəyyən olunmuşdur ki, il ərzində vəsait artıq açılmışdır. Belə ki, hesabat ilinin axırında 888,1 mln. manat (2,4 %) məbləğində vəsait istifadə olunmayaraq büdcəyə qaytarılmışdır.

Mühasibat hesabatlarında büdcə və xüsusi vəsaitlər hesabına alınmış materialların uçotu düzgün aparılmır. Məsələn, «Yanacaq və sürtkü materiallarının alınması» xərc yarımmaddəsi üzrə faktiki hesablanmış xərc 112,6 mln. manat olduğu halda, «Material qiymətlilərinin hərəkəti haqqında hesabatda (F № 6) 97,3 mln. manat, kassa xərcləri 108,1 mln. manat olduğu halda, «Material qiymətlilərinin hərəkəti haqqında hesabat»da (F № 6) 95,1 mln. manat göstərilmişdir.

«Dərman və sarğı ləvazimatlarının alınması» xərc yarımaddəsi sətrində hesabat dövründə faktiki xərc 11156,9 mln. manat, «Material qiymətlilərinin hərəkəti haqqında hesabat»da (F № 6) 7752,2 mln. manat, kassa xərcləri 11156,0 mln. manat olduğu halda «Material qiymətlilərinin hərəkəti haqqında hesabat»da (F № 6) malların alınması 7724,5 mln. manat göstərilmişdir. Belə uyğunsuzluqlar digər xərc yarımmaddələri üzrə də aşkar olunmuşdur.

Gənclər, İdman və Turizm Nazirliyi üzrə—nazirliyə dövlət büdcəsinin funksional təsnifatının 4 bölməsindən, o cümlədən «Ümumdövlət xidmətləri xərcləri», «Mədəniyyət, incəsənət, kütləvi informasiya, bədən tərbiyəsi və din sahəsində fəaliyyətin xərcləri», «Sənaye və tikinti xərcləri» və «Əsas bölmələrə aid edilməyən xərclər» bölmələrindən vəsait ayrılır. Müəyyənləşdirilmişdir ki, xərclər üzrə maliyyələşmə artıq açılır, ona görə də hesabat ilinin axırında 13,3 mln. manat məbləğində istifadə olunmamış vəsait büdcəyə silinmişdir.

Ödəmələr aparılarkən, artıq xərclərə yol verilir, məsələn, «Əməyin ödənişi fondu» xərc yarımmaddəsi üzrə 2,5 mln. manat, «Əmək haqqına üstəlik ayırmalar» xərc yarımmaddəsi izrə 5,9 mln. manat, «Ezamiyyə və xidməti səfərlər, işçilərə kompensasiya» xərc yarımmaddəsi üzrə 16,4 mln. manat, «Yanacaq və sürtkü materiallarının alınması» xərc yarımmaddəsi üzrə 2,0 mln. manat, «Rabitə xidməti haqlarının ödənilməsi» xərc yarımmaddəsi üzrə 2,1 mln. manat və «Sair cari xərclər» xərc yarımmaddəsi üzrə 72,7 mln. manat olmaqla, cəmi 101,6 mln. manat artıq kassa xərcinə yol verilmişdir.

Təsdiq olunmuş smetadan artıq xərclərə yol verilmişdir. Belə ki, «Ştatda olan işçilərin əmək haqqı» xərc yarımmaddəsi üzrə 1,8 mln. manat, «Dəftərxana ləvazimatı, cari təsərrüfat məqsədləri üçün mal və material alınması» xərc yarımmaddəsi üzrə 2,2 mln. manat, «Nəqliyyat xidmətləri haqqının ödənilməsi» xərc yarımmaddəsi üzrə 2,3 mln. manat, «Elektrik enerjisi haqqının ödənilməsi» xərc yarımmaddəsi üzrə 1,8 mln. manat, «Qaz haqqının ödənilməsi» xərc yarımmaddəsi üzrə 0,19 mln. manat, «Sair kommunal xidmətlərin haqqının ödənilməsi» xərc yarımmaddəsi üzrə 0,27 mln. manat, «Sair cari xərclər» xərc yarımmaddəsi üzrə 410,0 mln. manat, «Sair tikintilər» xərc yarımmaddəsi üzrə 1424,4 mln. manat, cəmi 1843,0 mln. manat məbləğində artıq faktiki xərc hesablanmışdır.

Dövlət Torpaq və Xəritəçəkmə Komitəsi üzrə—komitəyə dövlət büdcəsi xərclərinin funksional təsnifatının 3 bölməsi üzrə vəsait ayrılır. O cümlədən: «Ümumi dövlət xidmətləri xərcləri», «Kənd təsərrüfatı, meşə təsərrüfatı və balıqçılıq xərcləri», «Sənaye və tikinti xərcləri». Aşkar olunmuşdur ki, maliyyələşmələr tələb olunandan artıq açılır. Belə ki, hesabat ilinin sonuna 293,1 mln. manat məbləğində istifadə olunmamış vəsait büdcəyə qaytarılmışdır.

Bəzi yarımmaddələr üzrə artıq xərclərə yol verilir, belə ki, 2002—2003-cü illərdə faktiki xərclər kassa xərclərini 563,5 mln. manat üstələmiş, nəticədə debitor və kreditor borclar yaranmışdır.

Debitor və kreditor borclar düzgün müəyyən edilmədiyi səbəbindən 2003-cü il 1 yanvar tarixinə balans üzrə debitor və kreditor borclar üzrə qalıqlar müvafiq olaraq 134,2 və 15,6 mln. manat az, 2004-cü il 1 yanvar tarixinə isə 16,1 və 28,4 mln. manat çox göstərilmişdir.

2002—2003-cü illərdə xərclənmiş 965.3 mln. manat vəsaitə qarşı 108,9 mln. manatlıq mal-material mədaxil olmuş, hesabatda isə 980,3 mln. manat faktiki xərcə qarşı 13,1 mln. manat göstərilmişdir.

Maliyyələşmə açılarkən, debitor borc məbləğləri nəzərə alınmır, nəticədə büdcə vəsaitlərinin səmərəsiz bölüşdürülməsinə yol verilir. 2004-cü il 1 yanvar tarixinə Komitə üzrə debitor və kreditor borcları müvafiq olaraq 28.2 mln. manat və 523,6 mln. manat təşkil etmişdir.

Aşağıdakı təşkilatlar üzrə ekspert-analitik fəaliyyət ilə nəzarət tədbirləri həyata keçirilmiş, nəticələri Hesablama Palatasının rəhbərliyinə təqdim edilmişdir. Nəticələr aşağıdakılardan ibarətdir:

Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi üzrə—nazirliyə dövlət büdcəsi xərclərinin funksional təsnifatının «Ümumi dövlət xidmətləri xərcləri», «Kənd təsərrüfatı, meşə təsərrüfatı və balıqçılıq xərcləri», «Sənaye və tikinti xərcləri» və «Əsas bölmələrə aid edilməyən xərclər» bölmələrindən vəsait ayrılır.

Təhlil nəticəsində aşkar olunmuşdur ki, ödəmələr aparılarkən, 742,6 mln. manat artıq kassa xərclərinə yol verilmişdir;—maliyyələşmə açılarkən, ilin əvvəlinə olan 816,8 manat məbləğində debitor borcu nəzərə alınmamışdır.

«Layihələndirmə üzrə xidmətlərin haqqının ödənilməsi» xərc yarımmaddəsi üzrə hesabat ilində faktiki xərclər olmadığı halda, 274,7 mln. manat məbləğində kassa xərcləri ödənilmiş və nəticədə 274,7 mln. manat məbləğində debitor borc yaranmışdır.

«Sənaye və tikinti xərcləri» bölməsi üzrə bitməmiş istehsal balans hesabı üzrə qalıqlar hər il ayrılmış vəsaitlər qədər artmış və 01.01.2004-cü il vəziyyətinə 53,0 mlrd. manat olmuşdur.

Xüsusi vəsait üzrə gəlir planı 629,6 mln. manat olmuş, yəni 65,9 % kəsirlə yerinə yetirilmiş, vəsait olmadığı halda 214,5 mln. manat məbləğində artıq xərc hesablanmışdır.

Mədəniyyət Nazirliyi üzrə—nazirliyə dövlət büdcəsi xərclərinin funksional təsnifatının «Ümumi dövlət xidmətləri xərcləri», «Mədəniyyət, incəsənət, kütləvi informasiya, bədən tərbiyəsi və din sahəsində fəaliyyətin xərcləri», «Sənaye və tikinti xərcləri» və «Əsas bölmələrə aid edilməyən xərclər» bölmələrindən vəsait ayrılır.

Nazirliyin xərcləri maliyyələşdirilərkən, kreditlər artıq açılır, bunun da nəticəsində hesabat ilinin axırında 209,1 mln. manat məbləğində istifadə olunmamış vəsait büdcəyə qaytarılmışdır;

Bəzi maddələr üzrə artıq xərclərə yol verilir. 2002—2003-cü illərdə kassa xərcləri faktiki xərcləri 1368,2 mln. manat üstələyərək, debitor borcların yaranmasına səbəb olmuşdur;

2002—2003-cü illərdə xərclənmiş 978,6 mln. manat vəsaitə qarşı 175,1 mln. manat mal-material mədaxil olmuşdur;

2002—2003-cü illərdə «Ehtiyat fondu» hesabına yaranmış 150,5 mln. manat debitor borc hesabatlarda öz əksini tapmamışdır;

Maliyyələşmə açılarkən, debitor borc qalıqları nəzərə alınmır. 01.01.2004-cü il tarixinə debitor və kreditor borclar müvafiq olaraq 383,8 və 150,2 mln. manat təşkil edir.

Aşağıdakı təşkilatlar üzrə ekspert-analitik təhlil işləri aparılmış, nəticələrinə dair müvafiq arayışlar tərtib edilmişdir:

Xarici İşlər Nazirliyi;

Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Agentliyi;

Rabitə Nazirliyi;

Dövlət Sənayedə İşlərin Təhlükəsiz Görülməsinə Nəzarət və Dağ-Mədən Nəzarəti Komitəsi;

Ali Attestasiya Komissiyası;

Milli Arxiv İdarəsi;

Yazıçılar Birliyi;

Mərkəzi Seçki Komissiyası;

Dövlət Xüsusi Maşınqayırma və Konversiya Komitəsi;

«MİR» Dövlətlərarası Teleradio Şirkəti;

Sabunçu, Nəsimi, Qaradağ, Səbail, Binəqədi, Nərimanov, Abşeron rayon icra hakimiyyətləri.

Aparılmış ekspert-analitik təhlilin nəticəsinə dair Hesablama Palatasının Daxili Nizamnaməsində göstərilən qaydada rəy (arayış) və təkliflər hazırlanmışdır.

2. Audit vasitəsi ilə aparılan nəzarət tədbirləri haqqında

1. Hesabat ilində Hesablama Palatasının 2004-cü il üçün iş planına uyğun olaraq audit vasitəsi ilə həyata keçirilən maliyyə-büdcə nəzarət tədbirləri üzrə Palatanın iclasında aşağıdakı nəticə və təkliflər təsdiq edilmişdir:

a) 2002—2003-cü illər dövlət büdcəsi xərclərinin funksional təsnifatının «Ümumi dövlət xidmətləri xərcləri», «Əsas bölmələrə aid edilməyən xərclər» və 2001—2003-cü illər «Sənaye və tikinti xərcləri» bölmələrindən Azərbaycan Respublikası Vergilər Nazirliyi aparatının saxlanılmasına ayrılan vəsaitlərin icrası üzrə:

Aşkar olunmuşdur ki, Vergilər Nazirliyinin saxlanılması xərcləri üzrə 2002—2003-cü illərin büdcə sifarişləri iqtisadi təsnifatın xərc maddələrinə uyğun olaraq, əməyin ödəniş fondu üzrə Nazirlər Kabineti tərəfindən müəyyən edilən işçilərin sayı, vergi orqanları işçiləri üçün nəzərdə tutulmuş vəzifələr, rütbələr və iş stajı ilə əlaqədar əlavə haqlar, əmək haqqı fonduna uyğun sosial fondlara ödəmələrin həcmi, mallar və xidmətlərə olan ehtiyac, ediləcək xidməti ezamiyyə və səfərlərin sayı, balansda olan nəqliyyat vasitələrinin sayı, markası və nəqliyyat vasitələri üçün təsdiq olunmuş yanacaq normaları, vergi orqanlarının obyektlərinin fiziki göstəriciləri nəzərə alınmaqla rabitə və kommunal xidmətləri göstərən təşkilatlarla bağlanmış müqavilələrə əsasən tərtib edilmişdir;

2002-ci ilin büdcə sifarişi 49,7 % (sifariş 48145,7 mln. manata qarşı 28046,6 mln. manat), 2003-cü ilin büdcə sifarişi 64,7 % (sifariş 43335,6 mln. manata qarşı 28026,0 mln.manat) təmin edilmiş, xərc maddələri arasında 2002-ci ildə 2 halda 1849,0 mln. manat, 2003-cü ildə 5 halda 3529,4 mln. manat məbləğlərində dəyişikliklər aparılmışdır;

2002—2003-cü illərdə «Maddi həvəsləndirmə və inkişaf fondu»na cəmi 510,5 mln. manat vəsait daxil olmuş və təsdiq olunmuş smetaya uyğun xərclənmişdir. Daxil olan vəsaitin 500,0 mln. manatının mənbəyi, həmin fondun vəsaiti hesabına 1999-cu ildə alınacaq malların ƏDV-ni ödəmək məqsədilə Bakı Baş Gömrük İdarəsinə «inventar və avadanlığın alınması, təmiri xərclərinin ödənilməsi» xərc yarımmaddəsindən qabaqcadan 1000,0 mln. manat və 2000-ci ildə işçilərə mükafatdan gəlir vergisi adı altında faktiki xərclər hesablanmadan 1008,0 mln. manat «əməyin ödəniş fondu» xərc maddəsindən gəlir vergisi kimi büdcəyə köçürülməsi nəticəsində yaranmış debitor borclardır. Bu borclar vaxtında vəsaitlərdən səmərəsiz istifadə edilməsi nəticəsində yaranmışdır;

2002-ci ildə 95,8 mln. manatlıq nəqliyyat vasitələri alınaraq, Maddi Həvəsləndirmə və İnkişaf Fondunun uçotu aparılan balans hesablarında faktiki xərc və kreditor borc kimi öz əksini tapmış, lakin 2003-cü ildə büdcə vəsaiti hesabına («elektrik enerjisi haqqının ödənilməsi» xərc yarımmaddəsinin azaldılması və «Əsaslı fondlara əsaslı vəsait qoyuluşu» xərc maddəsinin artırılması hesabına) həmin xərci bağlamaqla və kreditor borcu ödəməklə büdcə vəsaitinin təyinatından kənarlaşmasına yol verilmişdir.

2002-ci ildə büdcə vəsaiti («Yumşaq inventar və paltarların alınması, təmiri xərclərinin ödənilməsi» xərc yarımmaddəsi) hesabına paltarların tikilməsi üçün 2002-ci il dekabrın 28-də «Bakı Tikiş Evi» ATSC-yə köçürülmüş vəsaitdən 829,7 mln. manat vəsait növbəti ildə geri almaraq, «Əsaslı fondlara əsaslı vəsait qoyuluşu» xərc maddəsinə yönəldilməklə, «Büdcə sistemi haqqında» Azərbaycan Respublikası Qanununun 18.4 və 19.4-cü maddələrinə riayət olunmamışdır.

2001—2003-cü illərdə «Dövlət investisiya xərcləri» hesabına 1400,0 mln. manat, o cümlədən nazirliyin inzibati binasının təmir və yenidənqurma işlərinə 1000,0 mln. manat, avadanlıq alınmasına isə 400,0 mln. manat vəsait ayrılmış və xərclənmişdir;

Nazirliyin inzibati binasının təmiri və yenidənqurma işləri üzrə 4745,8 mln. manat dəyərində layihə-smeta sənədləri təsdiq edilmiş, aparılan təmir və yenidənqurma işləri üçün «Təkliflər» sorğusu üsulu ilə müsabiqə keçirilmiş, 01.01.2004-cü il tarixə büdcə vəsaiti hesabına 1000,0 mln. manat, Maddi Həvəsləndirmə və İnkişaf Fondunun vəsaiti hesabına 2410,1 mln. manat olmaqla, təmir və yenidənqurma işlərinə cəmi 3410,1 mln. manat, yəni smetada nəzərdə tutulandan da 1335,7 mln. manat az vəsait sərf olunmuşdur.

Auditin nəticələrinə əsasən təklif olunmuşdur ki, 01.01.2004-cü il tarixə balansın «Müxtəlif debitor və kreditorlarla hesablaşmalar» hesabındakı 500,0 mln. manat və «Büdcəyə ödəmələr üzrə hesablaşmalar» hesabındakı 674,5 mln. manat, cəmi 1174,5 mln. manat səmərəsiz istifadə edilmiş vəsait büdcəyə qaytarılsın.

b) 2002—2003-cü illər dövlət büdcəsi xərclərinin funksional təsnifatının «Ümumi dövlət xidmətləri xərcləri» və «Əsas bölmələrə aid edilməyən xərclər» bölmələrindən Azərbaycan Respublikası Dövlət Statistika Komitəsi aparatının saxlanmasına ayrılan vəsaitlərin auditi aşağıdakı nəticələrlə yekunlaşmışdır:

Komitə üzrə «Geoloji kəşfiyyat və topoqrafiya-geodeziya axtarış xidmətləri haqqının ödənilməsi» xərc yarımmaddəsi üzrə proqnoz tərtib edilərkən, əsaslandırılmadan Ərzaq Təhlükəsizliyi proqramı üzrə 2002-ci ildə 100,0 mln. manat, 2003-cü ildə isə 350,0 mln. manat olmaqla, cəmi 450,0 mln. manat vəsait ayrılmışdır;

Büdcə sifarişləri 2002-ci ildə 64 % (sifariş 19059,8 mln. manata qarşı proqnoz 12262,9 mln. manat), 2003-cü ildə 74% (sifariş 17741,6 mln. manata qarşı proqnoz 13102,0 mln. manat) təmin edilmiş, 2002-ci ildə 6 halda 371,8 mln. manat, 2003-cü ildə isə 3 halda 1252,3 mln. manat iqtisadi təsnifatın xərc yarımmaddələrində dəyişiklik edilmişdir;

2002-ci il üçün nəzərdə tutulmuş Avropa Komissiyasının Ərzaq Təhlükəsizliyinə dair İnformasiya Sisteminin xərclər smetasında «Dəftərxana ləvazimatı, cari təsərrüfat məqsədləri üçün mal və materialların alınması» xərc yarımmaddəsindən 60,0 mln. manat azaldılaraq, «Əsaslı fondlara əsaslı vəsait qoyuluşu» maddəsinə yönəldilməklə ayrılan vəsait təsdiq olunan təyinatından kənarlaşdırılaraq istifadə ounmuşdur;

Naxçıvan MR Dövlət Statistika Komitəsi Naxçıvan MR-in büdcəsindən maliyyələşdirildiyi halda, 2002-ci ildə Naxçıvan şəhərində Dövlət Statistika Komitəsinin mərkəzi aparatına bina alınması üçün Komitənin xərclər smetasının 12 xərc yarımmaddəsindən, o cümlədən «Ezamiyyə və xidməti səfərlər» xərc yarımmaddəsindən 5,0 mln. manat, «Yanacaq və sürtkü materiallarının alınması» xərc yarımmaddəsindən 3,4 mln. manat, «Sair nəqliyyat xidmətləri haqqının ödənilməsi» xərc yarımmaddəsindən 1,9 mln. manat, «Elektrik enerjisi haqqının ödənilməsi» xərc yarımmaddəsindən 10,0 mln. manat, «Qaz haqqının ödənilməsi» xərc yarımmaddəsindən 8,0 mln. manat, «İstilik enerjisi haqqının ödənilməsi» xərc yarımmaddəsindən 3,0 mln. manat, «Binaların icarə haqqının ödənilməsi» xərc yarımmaddəsindən 2,0 mln. manat, «Sair kommunal xidmətləri haqqının ödənilməsi» xərc yarımmaddəsindən 0,2 mln. manat, «Elmi tədqiqat təşkilatlarının göstərdiyi xidmətlərin haqqının ödənilməsi» xərc yarımmaddəsindən 14,0 mln. manat, «İnventar və avadanlıq alınması, təmiri xərclərinin ödənilməsi» xərc yarımmaddəsindən 36,0 mln. manat, «Binaların cari təmiri xərclərinin ödənilməsi» xərc yarımmaddəsindən 14,5 mln. manat, iqtisadi təsnifatın «Əsaslı fondlara əsaslı vəsait qoyuluşu» maddəsindən 2,0 mln. manat olmaqla, cəmi 100,0 mln. manat azaldılaraq, Naxçıvan Muxtar Respublikası Dövlət Statistika Komitəsinə iqtisadi təsnifatın «Əsaslı fondlara əsaslı vəsait qoyuluşu» maddəsinə yönəldilməklə «Büdcə sistemi haqqında» Azərbaycan Respublikası Qanununun 18,4-cü maddəsinin tələbinə riayət edilməmiş, ayrılan vəsait təsdiq olunan təyinatından kənarlaşdırılaraq istifadə olunmuşdur;

2002—2003-cü illər ərzində Komitənin şöbələri üzrə təsdiq edilmiş əsasnamələrindən əlavə olaraq hansı xüsusi lazımi işlərin yerinə yetirilməsi müəyyənləşdirilmədiyi, ştat cədvəlləri müvafiq qaydada Maliyyə Nazirliyi tərəfindən qeydiyyatdan keçmədiyi halda 3 nəfər işçiyə onların aylıq vəzifə maaşlarına 25 % həcmində 6,2 mln. manat məbləğində əsaslandırılmadan əlavə əmək haqqı ödənilməsinə yol verilmişdir;

2003-cü ildə mərkəzi aparat tərəfindən əvəzsiz olaraq Baş Hesablama Mərkəzinə və Bərdə Rayon Statistika İdarəsinə buraxılmış 50,0 mln. manatlıq əsas vəsaitlər «Əsas vəsaitlərin hərəkəti haqqında hesabatda» öz əksini tapmamışdır;

Mərkəzi aparatın balansından silinməklə balans dəyəri 108,0 mln. manatlıq bir ədəd «Nissan-Maxima» və 25,0 mln. manatlıq bir ədəd 21074 markalı «Jiquli» avtomaşınları cəmi 133,0 mln. manatlıq əsas vəsait təsərrüfat hesablı Baş Hesablama Mərkəzinə dəyəri Ödənilmədən verilmişdir;

Komitə üzrə 2002—2003-cü illərdə əvəzsiz alınmış 46,1 mln. manatlıq köməkçi materiallar və ehtiyat hissələri mədaxil olunmamışdır;

İstifadədə olan, ilkin dəyəri 92,1 mln. manat, qalıq dəyəri 34,9 mln. manat təşkil edən 12 adda əsas vəsait 62,8 % həcmində köhnəlmə hesablanaraq, vaxtından əvvəl hesabdan silinmişdir.

Auditin yekunlarına əsasən aşağıdakı təklif və tövsiyələr verilmişdir:

dövlət büdcəsi xərclərinin iqtisadi təsnifatın «Geoloji kəşfiyyat və topoqrafiya-geodeziya axtarış xidmətləri haqqının ödənilməsi» xərc yarımmaddəsi üzrə vəsaitin ayrılması barədə büdcə sifarişində tələb edilən və proqnozlaşdırılan vəsaitin həcmi mövcud normativ sənədlərin tələbinə uyğun əsaslandırılsın;

dövlət büdcəsinin icrası zamanı müvafiq icra hakimiyyəti orqanları tərəfindən zərurət olduğu halda iqtisadi təsnifatın xərc yarımmaddələri arasında dəyişiklik edərkən, «Büdcə sistemi haqqında» Azərbaycan Respublikası Qanununun 18.4-cü maddəsinin tələbinə riayət edilsin;

Komitə tərəfindən işçilərə «xüsusi lazımi işlərin yerinə yetirilməsi» ilə əlaqədar aylıq vəzifə maaşlarına əlavə haqq müəyyən edilərkən, həmin əlavələrin verilməsi əsaslandırılsın və müvafiq qaydada rəsmiləşdirilsin;

mərkəzi aparatın balansın əsas vəsaitlər hesabından silinməklə düzgün olmayaraq təsərrüfat hesablı Baş Hesablama Mərkəzinə dəyəri ödənilmədən verilmiş «Nissan-Maxima» və «Jiquli» avtomaşırınlarının cəmi 133,0 mln. manat məbləğində dəyəri dövlət büdcəsinə ödənilsin;

Komitə üzrə 2002—2003-cü illərdə əvəzsiz olaraq alınmış 46,1 mln. manat məbləğində köməkçi materiallar və vaxtından əvvəl silinmiş 12 adda 92,1 mln. manat dəyərində əsas vəsaitlər uçota bərpa olunsun;

Komitənin struktur bölməsi olan və ancaq onun sifarişlərini yerinə yetirən və onunla eyni funksiyaları həyata keçirən hüquqi şəxs kimi fəaliyyət göstərən Baş Hesablama Mərkəzi ilə Statistika Komitəsinin müvafiq şöbələrinin birləşdirilməsi yolu ilə lüzumsuz təkrarçılıq aradan qaldırılsın və beləliklə, ildə təxminən 2,5 mlrd. manat büdcə vəsaitinə qəanət edilsin.

c) 2002—2003-cü illərdə Gəncə şəhəri üzrə dövlət büdcəsinin yerli gəlirlərinin (daxilolmalarının) və xərclərinin proqnozlaşdırılması və icrasının kompleks auditi haqqında təqdim olunmuş 2004-cü il 15 iyul tarixli hesabata və digər məlumatlara əsasən aşağıdakılar müəyyən edilmişdir:

«Ümumi dövlət xidmətləri xərcləri» bölməsi üzrə:

büdcə sifarişləri əvvəlki illərin hesabat göstəricilərinə və təxmini hesablamalara əsaslanmışdır, çünki müvafiq normativ baza faktiki olaraq yoxdur;

funksional təsnifatın «dövlət investisiya xərcləri» köməkçi bölməsi üzrə 2003-cü ildə «Əsaslı tikinti» xərc yarımmaddəsi üzrə ayrılan 700,0 mln. manat vəsaitdən 567,0 mln. manat xəzinədarlığın hesabatında debitor borc məbləği kimi uçotda göstərildiyi halda, büdcə təşkilatının hesabatlarında və şəhər üzrə icmal maliyyə hesabatlarında öz əksini tapmamışdır;

dövlət büdcəsindən 2002-ci ildə «Yolların tikintisi» (maddə 4.2.5) xərc yarımmaddəsi üzrə ayrılan 700,0 mln. manat vəsaitdən tender keçirilmədən istifadə edilmişdir;

«Mədəniyyət, incəsənət, kütləvi informasiya, bədən tərbiyəsi və din sahəsində fəaliyyətin xərcləri» bölməsinin «Mədəniyyət və incəsənət sahəsində fəaliyyətin xərcləri» köməkçi bölməsi üzrə:

«Muzeylər və sərgilər» paraqrafı üzrə klubların, mədəniyyət evlərinin, tarix-diyarşünaslıq muzeylərinin, rəsm qalereyalarının, ev muzeylərinin fərdi ştat cədvəlləri Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin 30.03.1990-cı il tarixli 284 saylı qərarına əsasən tərtib olunmuş ştat cədvəllərində, «ştatda olan işçilərin əmək haqqı» xərc yarımmaddəsi üzrə düzgün planlaşma aparılmaması hesabına 10,0 mln. manat həmin maddə üzrə artıq xərcə yol verilmişdir;

funksional təsnifatın bu köməkçi bölməsinin paraqrafları üzrə xərclər smetaları tərtib olunan zaman, 2003-cü ildə «Binaların cari təmir xərclərinin ödənilməsi» (maddə 1.3.14) xərc yarımmaddəsi üzrə 50,0 mln. manat, «Sosial-mədəni və məişət təyinatlı obyektlərin əsaslı təmir xərclərinin ödənilməsi» (maddə 4.3.3) xərc yarımmaddəsi üzrə isə 200,0 mln. manat, cəmi 250,0 mln. manat, digər paraqraflarda göstərilən sahələrin təmirinə istifadə edildiyi halda, düzgün olmayaraq mərkəzi mühasibatlığın saxlanması xərclərinə aid edilmişdir;

2003-cü ildə 4 klubun, 2 mədəniyyət evinin və 1 «Gənclər» sarayının fəaliyyətindən büdcədənkənar vəsait kimi daxil olan 22,1 mln. manat vəsait dövlət büdcəsinin gəlirlərinə köçürülmək əvəzinə, müəssisələr tərəfindən xəzinədarlıqda uçota alınmadan xərclənmişdir.

2. «Hesablama Palatası haqqında» Azərbaycan Respublikası Qanununun 16-cı maddəsinə uyğun olaraq aşağıdakı maliyyə-büdcə nəzarət tədbirləri həyata keçirilmişdir:

a) Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin İqtisadi siyasət daimi komissiyasının 2003-cü il 17 sentyabr tarixli, 014/4—33 saylı tapşırığına əsasən 2001—2003-cü illər dövlət investisiya xərclərinin icrası ilə əlaqədar 2004-cü ildə (iş planının 1.2.3-cü bəndi) Bakı şəhər İcra Hakimiyyəti Aparatının Baş Əsaslı Tikinti və Təmir İdarəsində audit vasitəsi ilə aparılmış nəzarət tədbiri üzrə aşağıdakı nəticə və təklifləri əks etdirən hesabat Palatanın rəhbərliyinə təqdim edilmişdir:

Nəzarət tədbiri nəticəsində müəyyən edilmişdir ki:

2002—2003-cü illərdə Baş Əsaslı Tikinti və Təmir İdarəsinə obyektlər üzrə layihə-smeta sənədləri olmadan, müqavilə qiymətləri hesablanmadan və yerinə yetiriləcək TQİ-nin həcmi müəyyən edilmədən dövlət investisiya xərcləri üçün nəzərdə tutulmuş vəsaitdən 6238,0 mln. manat vəsait ayrılmışdır;

Baş Əsaslı Tikinti və Təmir İdarəsinə ayrılan büdcə vəsaitləri üzrə maliyyələşmələr, adətən, ilin son ayında açıldığı üçün 2001-ci ildə 370,9 mln. manat, 2002-ci ildə 1372,2 mln. manat və 2003-cü ildə 254,4 mln. manat olmaqla, cəmi 2357,5 mln. manat məbləğində işlər görülmədən qabaqcadan ödənişlər aparılmışdır;

xalq rəssamı T.Salahovun emalatxanasında büdcədən ayrılmış vəsaitə uyğun olaraq 2002—2003-cü illərdə görülmüş 385,6 mln. manatlıq əsaslı təmir işləri təhvil verilməyərək, bitməmiş işlər hesabında saxlanılmışdır;

«Kat LTD» MMM ilə 2000-ci il martın 6-da bağlanmış birgə fəaliyyət haqqında müqavilənin şərtlərinə tam əməl olunmamışdır. Belə ki, Babək prospekti 1130-cu məhəllədə ayrılmış sahədə tikilmiş kooperativ yaşayış binasına görə 2001-ci ildə 231,0 mln. manat debitor borcu yaranmış, eləcə də həmin binanın tikintisindən 30%-lik pay alınmamışdır;

mişar daşı sexinin yaradılması məqsədi ilə 1997—1998-ci illərdə anbardan buraxılmış 14,9 mln. manat avadanlıq material hesabından silinərək, debitor borcu kimi qeydə alınmışdır;

obyektlərin tikintisi üçün tender keçirilərkən, «Satınalmalar haqqında» Azərbaycan Respublikası Qanununun «Malların (işlərin və xidmətlərin) ehtimal olunan qiyməti» (maddə 27) maddəsinin birinci bəndinə və həmin qanunun «Kotirovkalar sorğusu proseduru» (maddə 49) maddəsinin ikinci bəndinə əməl olunmadan, işlərin yerinə yetirilməsi üçün podratçı təşkilatlarla müqavilələr bağlanmışdır;

yerinə yetirilmiş TQİ-nin qəbulu haqqında Forma-2 və Forma-3 aktları tərtib olunarkən, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 1995-ci il 4 sentyabr tarixli, 200 saylı qərarı, tikintidə müqavilə qiymətlərinin hesablanmasında «Bazis—əmsal» üsulunun tətbiqi üzrə 1995-ci il 22 sentyabr tarixli metodiki göstərişlər, Dövlət Tikinti və Arxitektura Komitəsinin 1997-ci il 10 aprel tarixli 14 saylı əmri ilə təsdiq edilmiş metodiki göstərişlər kobud surətdə pozulmuş, düzgün olmayaraq Forma-2 aktları kəmiyyət-qiymət metodu ilə, Forma-3 sənədləri isə bazis qiymətləri göstərilmədən tərtib edilmişdir;

2003-cü ildə TQİ-nin yerinə yetirilməsi üçün müqavilələr bağlanarkən, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2003-cü il 28 fevral tarixli 34 №-li qərarına əməl olunmamışdır;

aşkar olunmuşdur ki, nəzarət-ölçü tədbirləri həyata keçirilmiş obyektlərdə yerinə yetirilməmiş tikinti-quraşdırma işlərinə görə 55,4 mln. manat məbləğində artıq vəsait ödənilmişdir;

Nərimanov rayonunun Xuluflu küçəsindəki 4 bloklu 9 mərtəbəli yaşayış binasının müqavilə qiymətləri hesablanarkən, düzgün hesablanmamış əlavə xərclərin ümumi müqavilə qiymətinə daxil edilməsi nəticəsində tikintinin ümumi smeta dəyəri 219,5 mln. manat artırılmışdır.

Qeyd olunan faktlara əsasən, müvafiq təşkilatlara aşağıdakı təklif və tövsiyələr verilmişdir:

büdcə sifarişləri tərtib edilərkən, layihə-smeta sənədləri qanunvericiliyə müvafiq hazırlansın, müqavilə qiymətləri hesablansın və tikiləcək obyektlərin təsdiq edilmiş ümumi smeta dəyəri müqabilində büdcə sifarişi verilsin;

yerinə yetirilmiş TQİ-i üzrə TQİ-nin qəbulu haqqında (Forma-2) və xərclərin maliyyələşdirilməsi (Forma-3) aktlarının təsdiq olunmuş smetaya və Dövlət Tikinti və Arxitektura Komitəsinin təsdiq etdiyi qaydalara uyğun tərtib edilsin;

tenderlər keçirilərkən, «Satınalmalar haqqında» Azərbaycan Respublikası Qanununun tələblərinə əməl olunsun;

Nərimanov rayonunun Xuluflu küçəsindəki 4 bloklu 9 mərtəbəli yaşayış binasının ümumi smeta dəyəri 219,5 mln. manat azaldılsın;

nəzarət-ölçü tədbirləri həyata keçirilmiş obyektlər üzrə yerinə yetirilməmiş tikinti-quraşdırma işlərinə görə ödənilmiş 55,4 mln. manat məbləğində vəsait dövlət büdcəsinə qaytarılsın;

«Kat LTD» MMM ilə 2000-ci il martın 6-da bağlanmış müqavilənin şərtlərinə əsasən Babək prospekti 1130-cu məhəllədə ayrılmış sahədə tikilmiş kooperativ yaşayış binasına görə 2001-ci ildə yaranmış 231,0 mln. manat məbləğində debitor borc və həmin binanın tikintisindən nəzərdə tutulan 30 %-lik pay müvafiq qaydada alınsın;

tender iştirakçılarından daxil olmuş 21,7 mln. manat vəsait kreditor borcundan çıxarılaraq, gəlirlər hesabına aid edilsin;

2002—2003-cü illərdə debitor borc hesabında uçota alınan 34,4 mln. manat vəsaitin geri qaytarılması təmin edilsin.

b) 2001—2004-cü illər dövlət büdcəsi xərclərinin funksional təsnifatının «Sənaye və tikinti xərcləri» bölməsi üzrə Bakı Metropoliteninə ayrılan vəsaitlərin icrasının auditi hal-hazırda davam etdirilir, 2005-ci ildə başa çatdırılacaqdır.

c) Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin İqtisadi siyasət daimi komissiyasının 2004-cü il 17 iyul tarixli 014/4—56 saylı tapşırığına əsasən (iş planının 1.4.2-ci bəndi) Diplomatik kompleksin inşasının başa çatdırılması və istifadəyə verilməsini təmin etmək üçün Xarici İşlər Nazirliyinə dövlət büdcəsindən verilmiş kredit barədə ekspert-analitik təhlil vasitəsi ilə aparılmış nəzarət tədbiri üzrə aşağıdakı nəticə və təkliflər verilmişdir:

Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 1994-cü il 10 may tarixli, 182 saylı qərarına əsasən diplomatik kompleks obyektinin xarici mühəndis xətləri və qurğuları tikintisinin maliyyələşdirilməsi üçün sifarişçi funksiyasını yerinə yetirən Bakı şəhər İcra Hakimiyyətinə dövlət büdcəsindən vəsait ayrılmalı olduğu halda, bu məqsəd üçün vəsait Xarici İşlər Nazirliyinə kredit formasında ayrılmışdır;

lakin «Azərbaycan Respublikasının 1996-cı il üçün dəqiqləşdirilmiş dövlət büdcəsi haqqında» Azərbaycan Respublikası Qanununun «Dövlət investisiyalarının maliyyələşdirilməsi» (maddə 8, bənd 17) və «Azərbaycan Respublikasının 1997-ci il dövlət büdcəsi haqqında» Azərbaycan Respublikası Qanununun «Dövlət investisiya xərcləri» (maddə 6, bənd 15) bölmələrində kredit verilməsi üçün vəsait nəzərdə tutulmamışdır;

verilən kreditin ümumi həcmindən 1996-cı büdcə ilində cəmisi 2,2 mlrd. manat istifadə olunmuşdur. 1997-ci ildə isə Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 1997-ci il 4 mart tarixli, 43 saylı sərəncamı ilə Xarici İşlər Nazirliyinə Bakı şəhərində diplomatik kompleksin, idman kompleksinin və ətraf ərazinin xarici elektrik təchizatı sisteminin tikintisinin başa çatdırılması məqsədi ilə dövlət büdcəsindən əsaslı vəsait qoyuluşu hesabına (investisiya xərclərindən) 0,5 mlrd. manat vəsait ayrılmışdır. Ona görə də bu məbləğin kredit kimi uçota alınması düzgün deyildir;

Azərbaycan Respublikasının Milli Bankı tərəfindən Maliyyə Nazirliyinə göndərilən 1999-cu il 5 noyabr tarixli 12/07—335 nömrəli məktubda Milli Bankın mərkəzləşdirilmiş kredit resurslarına görə illik faiz dərəcəsi 1998-ci ilin 1 iyulunadək 12 % təşkil etdiyi halda, Maliyyə Nazirliyi tərəfindən hansı normativ sənədlərə əsasən kredit müqaviləsində «1996-cı il üçün mərkəzləşdirilmiş əsaslı vəsait qoyuluşunun bölgüsündə nəzərdə tutulmuş ehtiyat limiti hesabına 1 sentyabr 1998-ci il tarixədək qaytarmaq şərti ilə iyirmi dörd ay müddətinə 2,7 mlrd. manat (iki milyard yeddi yüz milyon manat) məbləğində 0,75 faizlə kreditin verilməsi» barədə şərtin qoyulmasını aydınlaşdırmaq mümkün olmamışdır;

İqtisadi İnkişaf Nazirliyi Nazirləf Kabinetinə ünvanladığı 12.09.2003-cü il tarixli DƏ ÖD-04-1/2946 saylı məktubunda «Diplomat» müştərək müəssisəsinin otel kompleksinin tikintisi ilə bağlı mövcud kredit borcunun Azərbaycan Respublikasının dövlət büdcəsi layihəsinin növbəti illər üzrə tərtibi zamanı nəzərə alınması barədə Maliyyə Nazirliyinin təklifini qəbul etməklə, borcun dövlət büdcəsinə qaytarılmasının təmin olunmasını öz öhdəsinə götürmüşdür;

tövsiyə olunmuşdur ki, «Azərbaycan Respublikasının 1996-cı il üçün dəqiqləşdirilmiş dövlət büdcəsi haqqında» Azərbaycan Respublikası Qanununun «Dövlət investisiyalarının maliyyələşdirilməsi» (maddə 8, bənd 17) və «Azərbaycan Respublikasının 1997-ci il dövlət büdcəsi haqqında» Azərbaycan Respublikası Qanununun «Dövlət investisiya xərcləri» (maddə 6, bənd 15) bölmələrində kredit verilməsi üçün vəsait nəzərdə tutulmadığı halda həmin bölmənin vəsaiti hesabına qeyri-qanuni olaraq kreditin verilməsi faktı Nazirlər Kabinetinin, Maliyyə Nazirliyinin və Xarici İşlər Nazirliyinin rəhbərlərinin nəzərinə çatdırılsın;

Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 1997-ci il 4 mart tarixli, 43 saylı sərəncamı ilə Xarici İşlər Nazirliyinə Bakı şəhərində diplomatik kompleksin, idman kompleksinin və ətraf ərazinin xarici elektrik təchizatı sisteminin tikintisinin başa çatdırılması məqsədi üçün dövlət büdcəsindən əsaslı vəsait qoyuluşu hesabına (investisiya xərclərindən) ayrılmış və Maliyyə Nazirliyi tərəfindən kredit kimi uçota alınmış 0,5 mlrd. manat məbləğində vəsait müvafiq qaydada borc məbləğindən silinsin;

əsas borc məbləğindən ödənilməyən 1170,5 mln. manat vəsaitin dövlət büdcəsinə qaytarılması hal-hazırda Azərbaycan—Amerika «Diplomat» birgə müəssisəsinin Azərbaycan Respublikası tərəfindən təmsilçisi olan İqtisadi İnkişaf Nazirliyi tərəfindən təmin edilsin.

e) iş planına uyğun olaraq 2002—2003-cü illərdə Hesablama Palatasının saxlanmasına ayrılan vəsaitlərin icrası üzrə audit aparılmışdır. Auditin nəticəsinə dair tərtib olunmuş akt Palatanın sədrinə təqdim olunmuşdur. Audit zamanı aşağıdakılar müəyyən edilmişdir:

faktiki xərclərə nisbətən kassa xərclərinin 2003-cü ildə 413,9 mln. manat artıq icra olunmasına yol verilmişdir;

İqtisadi İnkişaf Nazirliyindən əvəzsiz olaraq alınmış 91,5 mln. manatlıq əsas vəsait ilkin dəyəri ilə deyil, 42,2 mln. manat qalıq dəyəri ilə, yəni 49,3 mln. manat az mədaxil edilmişdir;

2002-ci il aprelin 8-də təsdiq olunmuş və Maliyyə Nazirliyində qeydiyyatdan keçirilmiş ştat cədvəlində həmin ilin iyun və oktyabr aylarında dəyişikliklər olsa da, yenidən Maliyyə Nazirliyində qeydiyyatdan keçirilməmiş, nəticədə 28,9 mln. manat xərc müvafiq qaydada qeydiyyatdan keçməmişdir;

2003-cü ilin mart ayında ştatdankənar işləyən B.Quliyevə düzgün olmayaraq, Novruz bayramı münasibəti ilə 198,0 min manat mükafat ödənilmişdir;

«Hesablama Palatası haqqında» Azərbaycan Respublikası Qanununun 12-ci maddəsində Hesablama Palatasının maliyyə və təsərrüfat fəaliyyətinin Palatanın uyğun struktur bölmələri tərəfindən yerinə yetirilməsi nəzərdə tutulmuşdur. 2002—2003-cü illər üçün təsdiq olunmuş strukturunda və ştat cədvəllərində Palatanın maliyyə və təsərrüfat, maddi-texniki təminatını həyata keçirən müstəqil struktur bölmələri və ya vəzifələri yaradılmamış və «Mühasibat uçotu haqqında» Azərbaycan Respublikası Qanununun «Mühasibat xidməti» maddəsinin 1-ci, 2-ci, 5-ci, 7-ci və 8-ci bəndlərinin tələblərinə riayət olunmamış və təsərrüfat əməliyyatları üzərində nəzarət qaydası və sənədlərə imza etmək hüququ tam və düzgün müəyyən edilməmişdir.

2003-cü ildə «Ştatdankənar işçilərin əmək haqqı» xərc yarımmaddəsindən müsabiqə yolu ilə işə götürülmüş 30 işçiyə 54,3 mln. manat məbləğində vəsait xərclənmişdir.

Qeyd olunanlarla yanaşı, fəaliyyət istiqaməti üzrə vətəndaşlar tərəfindən Hesablama Palatasına daxil olmuş şikayət və ərizələrlə əlaqədar işlər də görülmüşdür.

Qeyd etmək istəyirik ki, dövlət büdcəsində dövlət investisiya xərcləri üçün nəzərdə tutulmuş vəsaitin sifarişçi təşkilatlar və obyektlər üzrə bölgüsü ilə əlaqədar məlumat əldə olunması məqsədi ilə Nazirlər Kabinetinin müvafiq sərəncamlarının surətlərinin Hesablama Palatasına təqdim edilməsi barədə Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti Aparatının rəhbərinə rəsmi müraciətimiz cavabsız qalmışdır.

Beləliklə, 2004-cü ildə fəaliyyət istiqaməti üzrə aparılan maliyyə-nəzarət tədbirləri nəticəsində müəyyənləşdirilmişdir ki:

maliyyə-təsərrüfat əməliyyatları aparılmadan, 2008,0 mln. manat təxmini vergilər hesablanıb ödənilməklə vəsaitlərdən səmərəsiz istifadə edilmişdir;

ayrılan büdcə vəsaitlərinin icrası zamanı mərkəzi icra orqanlarının razılığı əsasında iqtisadi təsnifatın xərc maddələri üzrə 1085,5 mln. manat vəsait nəzərdə tutulan təyinatdan kənarlaşmalara yol verilmişdir;

dövlət büdcəsində dövlət investisiya xərcləri üçün nəzərdə tutulmuş vəsaitlərin bölgüsü zamanı obyektlər üzrə layihə-smeta sənədləri olmadan, müqavilə qiymətləri hesablanmadan və yerinə yetiriləcək tikinti-quraşdırma işlərinin həcmi müəyyən edilmədən 6238,0 mln. manat vəsait ayrılmışdır;

investisiya xərcləri üzrə maliyyələşmələrin ilin son ayında açılması səbəbindən 2357,5 mln. manat məbləğində iş görülmədən qabaqcadan ödənişlər aparılmışdır;

obyektlər üzrə yerinə yetirilməmiş tikinti-quraşdırma işlərinə görə 55,4 mln. manat məbləğində artıq vəsait ödənilmiş, müqavilə qiymətləri hesablanarkən, əlavə xərclərin ümumi müqavilə qiymətinə daxil edilməsi nəticəsində tikintinin ümumi smeta dəyəri 219,5 mln. manat artırılmışdır;

müvafiq ilin dövlət büdcəsi haqqında Azərbaycan Respublikası Qanununun «Dövlət investisiya xərcləri» bölməsində kredit verilməsi üçün vəsait nəzərdə tutulmadığı halda kredit verilmişdir.

II. Auditor Vaqif Həsənovun fəaliyyət istiqaməti dövlət büdcəsi xərclərinin funksional təsnifatı üzrə aşağıdakı bölmələri əhatə edir: «Səhiyyə xərcləri» (5-ci bölmə); «Sosial müdafiə və sosial təminat xərcləri» (6-cı bölmə); «Mənzil-kommunal təsərrüfatı xərcləri» (8-ci bölmə); «Nəqliyyat və rabitə xərcləri» (12-ci bölmə); «Dövlət sosial müdafiə fondunun gəlir və xərcləri»; Dövlət Neft Fondunun gəlir və xərcləri.

Sadalanan istiqamətlərdə 2004-cü ildə aşağıdakı nəzarət tədbirləri həyata keçirilmişdir:

2004-cü il ərzində fəaliyyət istiqamətləri üzrə məlumat almaq məqsədi ilə Səhiyyə Nazirliyinin mərkəzləşmiş xərclərdən maliyyələşən Mirqasımov adına Respublika Klinik Xəstəxanasına, 1 №-li ruhi xəstəxanasına, yerli səhiyyə xərclərindən maliyyələşən Bakı şəhər 1 №-li, 2 №-li və 3 №-li klinik xəstəxanalarına, Mingəçevir şəhər mərkəzi xəstəxanasına, Sumqayıt şəhər Səhiyyə Şöbəsinə, Lənkəran rayon mərkəzi xəstəxanasına, Əli Bayramlı şəhər mərkəzi xəstəxanasına müraciət olunmuş, daxil olmuş hesabat sənədləri əsasında büdcə xərclərinin icrasının təhlili aparılmışdır.

2004-cü il ərzində mərkəzləşmiş səhiyyə xərclərindən maliyyələşən Səhiyyə Nazirliyi, Dövlət Dəmir Yolu İdarəsi, Gənclər, İdman və Turizm Nazirliyi tərəfindən təqdim olunmuş 2003-cü ilin illik hesabatları, 2004-cü ilin I rüb, yarımillik və 9 aylıq hesabatları üzrə büdcə xərclərinin icra vəziyyəti təhlil olunmuşdur.

2004-cü il dövlət büdcəsinin «Səhiyyə xərcləri» bölməsi 396241,1 mln. manat məbləğində proqnozlaşdırılmışdır, o cümlədən mərkəzləşmiş xərclər üzrə 83826,0 mln. manat, yerli xərclər üzrə 312415,1 mln. manat. Cari ilin 9 ayı üzrə Maliyyə Nazirliyi tərəfindən təsdiq edilmiş dövlət büdcəsinin xərclərinin aylıq və rüblük bölgü faizinə əsasən müəyyən edilmiş 280300,9 mln. manat proqnoza qarşı kassa icrası 230257,2 mln. manat və ya 82,1 % olmuşdur, o cümlədən mərkəzləşmiş xərclər üzrə 83,0 % (9 aylıq proqnoz 59298,5 mln. manat, kassa icrası 49249,1 mln. manat), yerli xərclər üzrə 81,9 % (9 aylıq proqnoz 221002,4 mln. manat, kassa icrası 181008,1 mln. manat).

Səhiyyə xərcləri bölməsinin icra faizi dövlət büdcəsi xərclərinin yekunu üzrə icra faizindən (89,9 %) 7,8 % aşağı olmuşdur.

Mərkəzləşmiş xərclərin tərkibində 9 ay üzrə icra Səhiyyə Nazirliyi üzrə 83,9% (illik proqnoz 76326,5 mln. manat məbləğində təsdiq edilmiş, 9 aylıq proqnoz 53993,4 mln. manat müəyyənləşmiş, kassa icrası 45304,9 mln. manat olmuşdur), Azərbaycan Respublikası Dövlət Dəmir Yolu İdarəsi üzrə 84,5 % (illik proqnoz 6371,8 mln. manat məbləğində təsdiq edilmiş, 9 aylıq proqnoz 4507,4 mln. manat müəyyənləşmiş, kassa icrası 3810,4 mln. manat olmuşdur), Azərbaycan Respublikası Gənclər, İdman və Turizm Nazirliyi üzrə 77,9 % (illik proqnoz 242,8 mln. manat məbləğində təsdiq edilmiş, 9 aylıq proqnoz 171,7 mln. manat müəyyənləşmiş, kassa icrası 133,8 mln. manat olmuşdur) təşkil etmişdir.

2004-cü ilə Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi üzrə mərkəzləşmiş xərclər 76326,5 mln. manat təsdiq edilmişdir.

2004-cü ilə dövlət büdcəsinin xərcləri üzrə təsdiq edilmiş aylıq və rüblük faizlər bölgüsünə əsasən 9 aylıq proqnoz 70,74 % həcmində müəyyənləşdirilmişdir.

Səhiyyə Nazirliyi üzrə təsdiq edilmiş 9 aylıq bölgü faizinə uyğun maliyyələşmə məbləği 53993,3 mln. manat təşkil etdiyi halda, təqdim olunmuş hesabata əsasən 54135,4 mln. manat və ya 70,9 %-lə maliyyələşmə aparılmışdır.

Nəticədə 9 aylıq icra bölgü faizi üzrə müəyyənləşmiş proqnoza nisbətdə 83,9 % (proqnoz 53993,3 mln. manat, kassa icrası 45304,9 mln. manat) olmuşdur.

9 ay ərzində faktiki xərclər 51333,9 mln. manat təşkil etmiş və ya kassa xərclərindən 6029,0 mln. manat artıq olmuşdur, o cümlədən «Əməyin ödənişi fondu» üzrə 2432,4 mln. manat, «Dərman xərci» üzrə 1487,4 mln. manat, «Ərzaq xərci» üzrə 453,3 mln. manat, «Kommunal xərclər» üzrə 684,3 mln. manat, «İnventar və avadanlıq alınması xərcləri» üzrə 594,0 mln. manat, «Sair xərclər» üzrə 891,2 mln. manat.

Səhiyyə Nazirliyinin 2004-cü ilə xüsusi vəsaitlər üzrə xərclər smetasının gəlir hissəsi 13841,9 mln. manat, xərclər hissəsi 13841,9 mln. manat məbləğində təsdiq edilmişdir.

2004-cü ilin 9 ayı ərzində daxilolmalar 7344,9 mln. manat və ya 53,1 %, xərclər 5657,8 mln. manat və ya 40,9% icra edilmişdir.

Azərbaycan Respublikası Dövlət Dəmir Yolu İdarəsi üzrə 2004-cü ilə səhiyyə xərcləri 6371,8 mln. manat məbləğində təsdiq edilmiş, 9 ay ərzində 4692,5 mln. manat, (73,6 %-lə) maliyyələşmə aparılmış (bölgü proqnozu 4507,4 mln. manat), kassa icrası 3810,4 mln. manat olmuşdur. Xərclər smetasının icrası 84,5% təşkil etmişdir.

Azərbaycan Respublikası Gənclər, İdman və Turizm Nazirliyi üzrə 2004-cü ilə xərclər smetası 242,8 mln. manat təsdiq edilmişdir.

2004-cü ilin 9 aylıq hesabatına əsasən 171,7 mln. manat bölgü proqnozuna qarşı 163,7 mln. manat, (67,4 %-lə) maliyyələşmə aparılmış, kassa icrası 133,8 mln. manat təşkil etmiş, icra 77,9 % olmuşdur.

Azərbaycan Respublikası Dövlət Dəmir Yolu Həkim-sanitar xidmətinin 2003-cü il və 2004-cü ilin 9 aylıq hesabatına əsasən ekspert-analitik təhlil aparılmışdır.

Aparılmış analitik təhlil nəticəsində müəyyən olunmuşdur ki, büdcə proqnozları qüvvədə olan normativ sənədlərə əsaslanmır, çarpayı fondu və xəstə gəlişlərinə uyğun hesablamalar aparılmır, 2003-cü və 2004-cü illərdə təsdiq edilmiş büdcə proqnozunun tərkibində əməyin ödənişi fondunun və Dövlət Sosial Müdafiə Fonduna ayırmaların xüsusi çəkisi ümumilikdə 2003-cü ildə 83,8%, 2004-cü ildə 87,0% təşkil etmiş, digər xərc maddələri üzrə təsdiq edilmiş büdcə proqnozu ümumilikdə 2003-cü ildə 16,2 %, 2004-cü ildə 13,0% təşkil etmişdir ki, bu da səhiyyə şəbəkəsinin əsas funksiyalarının icrasında ciddi problemlərin yaranmasını labüd edir.

Eyni zamanda, dərman və ərzaq təminatının aşağı səviyyədə olması, inventar və avadanlıqların yeniləri ilə əvəz olunmaması, digər zəruri xərclərin ödənişi üzrə vəsait çatışmazlığı mövcuddur.

Tibb müəssisələri tam gücü ilə işləmir, stasionar xidmət üzrə çarpayı fondunun, ambulator-poliklinik xidmət üzrə xəstə gəlişlərinin proqnoz göstəricilərinin icrası təmin olunmur.

Ödəmə qabiliyyətinin aşağı olması borcların artması ilə nəticələnib.

2003-cü il və 2004-cü il dövlət büdcəsinin mərkəzləşdirilmiş xərclərindən maliyyələşdirilən «Sosial müdafiə və sosial təminat» xərcləri bölməsi üzrə qaçqınların və məcburi köçkünlərin yemək və məskunlaşması xərclərinin ekspert-analitik təhlili Azərbaycan Respublikası Hesablama Palatasının 2004-cü il üçün iş planının 1.1.1-ci bəndinə uyğun olaraq Azərbaycan Respublikası Qaçqınların və Məcburi Köçkünlərin İşləri üzrə Dövlət Komitəsinin Azərbaycan Respublikası Hesablama Palatasına təqdim etdiyi mühasibat (maliyyə) hesabatları və məlumatları əsasında aparıldı.

Azərbaycan Respublikasının 2003-cü il dövlət büdcəsində mərkəzləşdirilmiş xərclərdən maliyyələşdirilən qaçqınların və məcburi köçkünlərin məskunlaşması xərcləri üçün 266780,0 mln. manat nəzərdə tutulmuşdur. Bu maddə üzrə maliyyələşmə 264751,1 mln manat və ya 99,2 %, faktiki xərci 264596,3 mln. manat olmuşdur. Ayrı-ayrı maddələr üzrə isə icra aşağıdakı kimi olmuşdur:

Azərbaycan Respublikasının 2004-cü il dövlət büdcəsində mərkəzləşdirilmiş xərclərdən maliyyələşdirilən qaçqınların və məcburi köçkünlərin məskunlaşması xərcləri üçün illik 297652,0 mln. manat, 9 aylıq üçün isə 204427,4 mln. manat nəzərdə tutulmuşdur. Bu maddə üzrə 9 ay ərzində maliyyələşmə 214083,0 mln. manat və ya 104,7 faiz, kassa xərci isə 213963,0 mln. manat və ya 104,7 faiz olmuşdur.

Qaçqın və məcburi köçkünlərin məskunlaşması xərcləri təkcə dövlət büdcəsinin mərkəzləşdirilmiş xərcləri hesabına həyata keçirilmir. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2001-ci il 7 sentyabr tarixli, 577 nömrəli Fərmanına əsasən 2001—2002-ci illər ərzində 1300 ailənin məskunlaşdırılması məqsədi ilə Ağdam rayonu ərazisində 500 ailəlik, hər birində 150 ailənin yerləşdirilməsi üçün 2 və hər birində 100 ailənin yerləşdirilməsi üçün daha 2 yaşayış qəsəbəsinin, Füzuli rayonu ərazisində isə 800 ailəlik, hər birində 200 ailənin yerləşdirilməsi üçün 4 yaşayış qəsəbəsinin tikilməsi üçün Azərbaycan Respublikası Qaçqınların və Məcburi Köçkünlərin İşləri üzrə Dövlət Komitəsinə Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Fondunun hesabından 84 mlrd. manat məbləğində vəsait ayrılmışdır. Həmin Fərmana əsasən sifarişçi təşkilat Azərbaycan Respublikasının Məcburi Köçkünlərin Sosial İnkişaf Fondu təyin edilmişdir. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2002-ci il 13 may tarixli, 700 nömrəli Fərmanına əsasən 2002—2003-cü illər ərzində 3719 ailənin məskunlaşdırılması məqsədi ilə Füzuli rayonu ərazisində 1211 ailəlik 6 yaşayış qəsəbəsinin, Biləsuvar rayonu ərazisində isə 2508 ailəlik 13 yaşayış qəsəbəsinin tikilməsi üçün Azərbaycan Respublikası Qaçqınların və Məcburi Köçkünlərin İşləri üzrə Dövlət Komitəsinə Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Fondunun hesabından 192 mlrd. manat məbləğində vəsait ayrılmışdır. Bu fərmanlardan başqa 2001-ci il 22 avqust tarixli, 562 nömrəli Fərmanla Dövlət Neft Fondundan 83 mlrd. manat vəsait ayrılmışdır. Həmin Fərman qaçqınların daimi məskunlaşması üçün nəzərdə tutulmuşdur. Bu iki layihə üzrə sifarişçi təşkilat Azərbaycan Respublikasının İşğaldan Azad Olunmuş Ərazilərinin Bərpası və Yenidən Qurulması üzrə Agentlik təyin olunmuşdur. Aparılmış ekspert-analitik təhlil nəticəsində müəyyən edilmişdir:

qaçqınlar və məcburi köçkünlər üçün kommunal haqların proqnozlaşdırılması və ödənilməsinin hazırkı mexanizmi büdcə vəsaitlərinin səmərəli xərclənməsini təmin etmir;

qaçqınlar və məcburi köçkünlər üçün tikilən yaşayış evləri və infrastruktur qurğuların qiymətləri podratçı təşkilatlar üzrə eyni yaşayış məntəqəsində və eyni tipli layihələrdə müxtəlifdir;

yemək xərclərinin məcburi köçkünlərin sayına görə proqnozlaşdırılması və verilməsində qeyri-müəyyənlik vardır.

Azərbaycan Respublikası Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin 2003-cü il tədbirlər üzrə xərclər smetasının təhlili aparılmışdır.

2003-cü ildə nazirlik üzrə illik 18916,5 mln. manat nəzərdə tutulmuş, 18842,0 mln. manat maliyyələşdirilmiş, faktiki xərc 19818,6 mln. manat, kassa xərcləri 18295,7 mln. manat olmuşdur. Göründüyü kimi, xərclər smetasının icrasında faktiki xərc nəzərdə tutulandan 4,8 %, maliyyələşmədən 5,2 % çox olmuşdur.

Xərclər smetasının icrasında 1.1 «Əməyin ödənişi» maddəsi üzrə nəzərdə tutulan 616,9 mln. manata qarşı; 558,3 mln. manat maliyyələşdirilmiş, faktiki xərc 459,7 mln. manat olmuşdur. Yəni faktiki xərc nəzərdə tutulanın 74,5 %-ni təşkil etmişdir. 1.2 «Əmək haqqına üstəlik ayırmalar» maddəsi üzrə 166,5 mln. manat nəzərdə tutulmuş, maliyyələşmə 150,7 mln. manat, faktiki xərc 123,8 mln. manat olmuşdur. Bu maddə üzrə xərc nəzərdə tutulanın 74,3 %-ni təşkil etmişdir. 1.3 «Malların alınması və xidmətlərin haqqının ödənilməsi» maddəsi üzrə nəzərdə tutulan 13481.5 mln. manat tam maliyyələşdirilmiş, lakin faktiki xərc 14580,6 mln. manat olmuşdur. Yəni 1099,1 mln. manat və ya 8,1 % artıq xərcə yol verilmişdir. Bu kənarlaşma 1.3.15 «Sair cari xərclər» yarımmaddəsində öz əksini tapır. Belə ki, hesabat dövrü üçün nəzərdə tutulan 8000,0 mln. manat tam maliyyələşmiş, kassa xərci 7997,0 mln. manat və ya 99,9 % olmasına baxmayaraq, faktiki I xərc 9741,2 mln. manat və ya nəzərdə tutulandan 21,7 %, kassa xərcindən 21,8 % çox olmuşdur. Təqdim olunan izahatda bu yarımmaddə üzrə kənarlaşmanın səbəbi açıqlanmamışdır.

2003-cü ilin göstəricilərini 2002-ci ilin icrası ilə müqayisə etdikdə, məlum olur ki, əgər 2002-ci ildə 13419,1 milyon manat nəzərdə tutulan xərcə qarşı 13371,9 milyon manat maliyyələşmə, 11249,0 milyon manat və ya 83,8 % faktiki xərc olmuşdur. Hesabat ilində nəzərdə tutulan vəsaitin 2002-ci ilə nisbətən 40,0 % artırılmasına baxmayaraq, faktiki xərc təsdiq olunandan 902,2 milyon manat və ya 4,7 % çox olmuşdur.

Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin, Baş Məşğulluq İdarəsinin və Əlillərin Sosial Müdafiəsi Baş İdarəsinin 2004-cü ilin doqquz aylıq gəlir və xərclərinin ekspert-analitik təhlili aparılmışdır.

Mərkəzi aparatın bölgələr üzrə Dövlət Əmək Müfəttişliyinin (DƏM) 2004-cü ilin 9 aylıq xərclər smetasında 3968494,5 min manat vəsait nəzərdə tutulmuş, bundan 3917168,5 min manat maliyyələşmə açılmış, 3076261,7 min manat kassa xərci, faktiki xərc 3403744,5 min manat təşkil etmişdir.

Ümumən götürdükdə üç maddə istisna olmaqla, xərclər smetasında artıq xərcə yol verilməmişdir. Artıq xərclər 1.3.1 «Dəftərxana ləvazimatı, cari təsərrüfat məqsədləri üçün mal və materiallar alınması» maddəsində smeta üzrə təsdiq edilmiş 276836,0 min manata qarşı 307270,0 min manat maliyyələşdirilmiş, kassa xərci 302459,6 min manat, 299131,0 min manat faktiki xərc edilmişdir. Fərq 22395,0 min manatdır. Xərclər smetasının 1.3.13 «İnventar və avadanlıq alınması, təmiri xərclərinin ödənilməsi» maddəsində nəzərdə tutulan 105955,5 min manata qarşı 135365,0 min manat maliyyələşmə aparılmış, kassa xərci 113433,5 min manat, faktiki xərc 115393,5 min manat olmuşdur. Göründüyü kimi, kassa xərci maliyyələşmədən 21931,5 min manat az olduğu halda, faktiki xərc kassa xərcindən 1960,0 min manat çox olmuşdur. Xərclər smetasının 4.1.2 «Nəqliyyat vasitələrinin alınması» maddəsində nəzərdə tutulan 98000,0 min manata qarşı 140000,0 min manat maliyyələşmə açılmış, kassa və faktiki xərc 140000,0 min manat olmuşdur. Kənarlaşma 42,8 faiz olmuşdur. Nazirlik tərəfindən təqdim edilən hesabata əlavə olunan izahatda bu artımın səbəbi göstərilməmişdir.

Ümumilikdə xərclər smetası 2004-cü ilin 9 ayı üçün qənaətlə yerinə yetirilmişdir. Nəzərdə tutulan 3968494,5 min manatdan 3917168,5 min manatı (98,7%) maliyyələşdirilmiş, faktiki xərc (3403744,5 min manat) maliyyələşmənin 86,9%-ni təşkil etmişdir.

2003-cü ilin yekunu üzrə dövlət büdcəsinin icrası funksional təsnifatın «Mənzil-Kommunal Təsərrüfatı Xərcləri» bölməsi üzrə 125,8 mlrd. manat proqnoza qarşı 146,8 mlrd. manat icra olunmuşdur ki, bu da nəzərdə tutulmuş proqnoz göstəricisindən 21 mlrd. manat və ya 16,6 % çox olmuşdur. Qeyd olunan məbləğin 86,8 mlrd. manatı abadlaşdırma xidmətləri haqqının ödənilməsinə yönəldilmişdir ki, bu da nəzərdə tutulmuş proqnoz göstəricisindən (65,1 mlrd. manat) 21,7 mlrd. manat və ya 33,3 % çox olmuşdur. 2003-cü ildə mənzil fondunun əsaslı təmiri bütövlükdə 8,6 mlrd. manat proqnoza qarşı faktiki icra 8,2 mlrd. manat təşkil etmişdir.

2003-cü ilin yekunu üzrə Bakı şəhəri Mənzil-Kommunal Təsərrüfatı Departamentinin dövlət büdcəsindən aldığı vəsaitlərin icrası ilə bağlı təqdim etdiyi hesabat-məlumatlarının ekspert-analitik təhlili zamanı aşağıdakılar müəyyən edilmişdir:

2003-cü ildə Bakı şəhər İcra Hakimiyyətinin Mənzil-Kommunal Təsərrüfatı Departamenti dövlət büdcəsindən 20 396,5 mln. manat məbləğində maliyyələşmə almış, kassa xərcləri 20 396,5 mln. manat, faktiki xərclər isə 20 453,9 mln. manat olmuşdur. 2003-cü ilin əvvəlinə olan hesabata əsasən idarələrin saxlanması və başqa tədbirlər üçün büdcə vəsaitləri üzrə xərclərin balans qalığı 426,8 mln. manat olmuşdur. 2003-cü il ərzində Mənzil-Kommunal Təsərrüfatı Departamenti abadlaşdırma xidmətləri haqqının ödənilməsinə, mənzil fondunun əsaslı təmirinə, mənzil fondunun zərərinin ödənilməsinə və sair cari xərclərə əlavə olaraq 57,3 mln. manat məbləğində faktiki xərc yaratmaqla, 01 yanvar 2004-cü il tarixinə ödənilməmiş xərclərin məbləğini 484,2 mln. manata çatdırmış, yəni bu məbləğdə kreditor borclarının yaranmasına səbəb olmuşdur. 2003-cü ildə dövlət büdcəsindən ayrılmış vəsaitin 10 904,6 mln. manatı abadlaşdırma xidmətləri haqqının ödənilməsinə, 5 444,9 mln. manatı mənzil fondunun zərərinin ödənilməsinə, 4 027,0 mln. manatı mənzil fondunun əsaslı təmirinə, 19,9 mln. manatı isə sair cari xərclərə istifadə olunmuşdur. Mənzil-Kommunal Təsərrüfatı Departamenti tərəfindən «abadlaşdırma xidmətləri haqqının ödənilməsi» yarımmaddəsi üzrə 202,0 mln. manat, mənzil fondunun zərərinin ödənilməsinə 22,6 mln. manat məbləğində artıq faktiki xərcə, mənzil fondunun əsaslı təmiri xərcləri üzrə 166,0 mln. manat, «sair cari xərclər» yarımmaddəsi üzrə 1,3 mln. manat məbləğində faktiki xərclərin azalmasına yol verilmişdir. Aparılmış ekspert-analitik təhlilin nəticəsi olaraq, Mənzil-Kommunal Təsərrüfatı Departamentində və onun tabeliyində olan idarə və müəssisələrdə nəzarət-audit tədbirinin keçirilməsi məqsədəuyğun hesab edilmişdir.

Analoji olaraq görülən işlər büdcədənkənar dövlət fondu olan Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Fondu üzrə də aparılmışdır.

Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Fondunun 2003-cü il gəlir və xərclərinin icrası üzrə ekspert-analitik təhlil aparılarkən, Dövlət Neft Fondu tərəfindən Fondun 2003-cü ildə fəaliyyəti haqqında Azərbaycan Respublikası Hesablama Palatasına təqdim edilmiş illik hesabatın və Ernst ənd Yanq (MDB) Limited müstəqil auditor təşkilatı tərəfindən keçirilmiş auditor yoxlamasının nəticələri üzrə tərtib edilmiş Dövlət Neft Fondunun 2002-ci il və 2003-cü il 31 dekabr tarixlərinə maliyyə hesabatlarının məlumatlarına istinad edilmişdir.

Hesabat ili ərzində respublikanın dinamik inkişafında, o cümlədən sosial-iqtisadi problemlərin həllində, dövlətin mühüm problemlərinin və təxirəsalınmaz layihələrinin həyata keçirilməsində Dövlət Neft Fondunun rolu nəzərə çarpacaq dərəcədə artmışdır.

Dövlət Neft Fonduna toplanan neft gəlirlərinin həcminin artması və fondun normativ-hüquqi bazasının təkmilləşdirilməsi milli neft strategiyasının uğurla həyata keçirilməsi sahəsində mümkün olmuş və beləliklə, fondun fəaliyyətinin genişləndirilməsi və səmərəliliyin yüksəldilməsi üçün lazımi şərait yaradılmışdır.

Hesabat ilində ölkə iqtisadiyyatına daxili mənbələr hesabına investisiyaların həyata keçirilməsində Dövlət Neft Fondunun rolu artmışdır. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərmanlarına uyğun olaraq fondun təsdiq edilmiş büdcəsi çərçivəsində 2003-cü ildə qaçqınların və məcburi köçkünlərin sosial-məişət vəziyyətinin yaxşılaşdırılması, habelə Bakı—Tbilisi—Ceyhan əsas ixrac boru kəməri (BTC) layihəsinin maliyyələşdirilməsi məqsədi ilə Dövlət Neft Fondundan 712,4 milyard manatdan artıq vəsait ayrılmış, fondun büdcəsinin icrasına uyğun olaraq 500 milyard manat dövlət büdcəsinə transfer edilmişdir. Bütövlükdə, dövlətin ayrı-ayrı məqsədlər üçün 2003-cü ildə Dövlət Neft Fondundan ayrılmış vəsaitlərin ümumi miqdarı 1212,4 milyard manat təşkil etmişdir.

2004-cü il 1 yanvar tarixinə fondda toplanmış vəsaitlərin həcmi 3 387 278,1 milyon manat təşkil etmişdir. 2003-cü ilin əvvəlinə vəsait qalığı 2 346 951,1 milyon manat məbləğində olmuşdur. Bu göstərici ilə müqayisədə 2003-cü ilin əvvəlinə fondda olan vəsait qalığı 1 040 327,0 milyon manat məbləğində yüksək olmuşdur.

2003-cü il ərzində neft sazişlərinin həyata keçirilməsi və fondun valyuta vəsaitlərinin idarə edilməsi ilə bağlı fondun gəlirlərinin ümumi həcmi 1 819 875,9 milyon manat təşkil etmişdir. 2002-ci ildə bu vəsaitin həcmi 1 474 499,0 milyon manat məbləğində olmuşdur. Bu göstərici ilə müqayisədə 2003-cü ilin müvafiq göstəricisi nisbətən 345 376,9 milyon martat məbləğində artım olmuşdur.

Hesabat ili ərzində fondun vəsaitlərinin istifadəsi ilə əlaqədar layihələrin və fondun ümumi xərcləri maliyyələşdirilməsinə yönəldilən vəsaitin ümumi həcmi 1192 120,2 milyon manat olmuşdur. 2002-ci ildə bu vəsaitin həcmi 434 172,0 milyon manat məbləğində olmuşdur.

2003-cü il 31 dekabr tarixinə fondun vəsaitinin ümumi həcmi 4 015 033,8 milyon manat təşkil etmişdir. 2002-ci ildə bu vəsaitin həcmi 3 387 278,1 milyon manat məbləğində olmuşdur.

Dövlət Neft Fondunun 2003-cü il üzrə gəlirlərinin ümumi həcminin 1 219 516,0 milyon manat məbləğində olması nəzərdə tutulmuşdur. İl ərzində gəlirlərin ümumi həcmi 1819 875,9 milyon manat və ya 149,2 faiz təşkil edərək, illik proqnozdan 600 359,9 milyon manat yüksək olmuşdur. 2002-ci ildə fondun gəlirlərinin ümumi həcmi 1 474 499,0 milyon manat təşkil etmişdir və 2003-cü ilin müvafiq göstəricisi bundan 345 376,9 milyon manat və ya 23,4 faiz yüksək olmuşdur.

Dövlət Neft Fondunun Hesablama Palatasına təqdim etdiyi 2003-cü ilin gəlir və xərcləri barədə məlumata əsasən fondun 2003-cü ilə olan büdcəsində xərclərin ümumi həcmi 1 217 755,0 milyon manat nəzərdə tutulmuşdur. 2003-cü ildə xərclərin icrası 1 192 120,2 milyon manat təşkil edərək, 98,0 faiz həcmində olmuşdur. 2002-ci ilin məlumatına əsasən xərclərin ümumi həcmi 434 172,0 milyon manat təşkil etmişdir. 2003-cü ilin müvafiq göstəricisi 757 948,2 milyon manat və ya 174,6 faiz yüksək olmuşdur.

2003-cü ildən başlayaraq, Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsinə edilən dəyişikliklərə uyğun olaraq Neft Fondunun mənfəəti vergiyə cəlb olunmuşdur. 2003-cü ilin fəaliyyətinə dair hesabatda Neft Fondu tərəfindən əlavə dəyər vergisi (ƏDV), Dövlət Sosial Müdafiə Fonduna ayırmalar, mənbədən tutulan vergilər ödənilir. Digər növ vergilərdən isə fond azaddır.

2003-cü ilin nəticələrinə görə mənfəət vergisinin ümumi məbləği 45 445,6 milyon manat təşkil etmişdir. Hesabat ili ərzində dövlət büdcəsinə 12 000,0 milyon manat mənfəət vergisi ödənilmişdir. 2004-cü ilin əvvəlinə 2003-cü ilin nəticələrinə görə dövlət büdcəsinə qalan 32 976,5 milyon manat mənfəət vergisi köçürülmüşdür. 2003-cü ilə dair hesabatda fondun 469,1 milyon manat məbləğində digər vergi ödənişləri olduğu qeyd edilir və mənfəət vergisinin məbləğinin balans mənfəətinin hesablanmasından sonra müəyyən edildiyi bildirilir.

Yuxarıda qeyd edilənlər nəzərə alınaraq, növbəti illərdə «Büdcə sistemi haqqında» Qanuna müvafiq olaraq Hesablama Palatası tərəfindən Dövlət Neft Fondunda audit aparılarkən, fondun gəlir və xərclərinin icrası və vəsaitlərinin idarə edilməsi ilə bağlı daha dolğun məlumat bazasının yaranmasına və tərəfimizdən müvafiq təkliflərin verilməsinə imkan yaranacaqdır.

İş planına əsasən Gəncə şəhər Səhiyyə İdarəsində 2002—2003-cü illərdə dövlət büdcəsinin «Səhiyyə xərcləri» bölməsi üzrə icrasının auditi aparılmışdır.

Audit nəticəsində bir sıra nöqsan və çatışmazlıqlar müəyyən edilmişdir.

Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin 26 fevral 1997-ci il tarixli, 20 saylı əmrinə zidd olaraq, 10 tibb müəssisəsi üzrə baş həkimin iqtisadi məsələlər üzrə müavini ştatları ixtisar edilməmiş və qeyd edilmiş dəyişikliklər aparılmamışdır.

Səhiyyə sahəsində aparılan islahatlara uyğun olaraq, Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin «Gəncə şəhərində yerləşən səhiyyə idarə və müəssisələrində büdcədənkənar vəsaitlərin toplanması, xərclənməsi və onun təkmilləşdirilməsi haqqında» 2002-ci il 1 fevral tarixli qərarı (protokol № 05) ilə Gəncə şəhər A. Səhhət adına xəstəxananın poliklinika şöbəsi xəstəxananın tabeliyindən çıxarılaraq, sərbəst struktur bölmə kimi fəaliyyət göstərməli idi. Lakin bu qərar icra olunmamış, poliklinikanın sərbəst ştat cədvəli və xərclər smetası təsdiq olunmamışdır.

2002-ci il üçün büdcəsində «Səhiyyə xərcləri» 13244,3 milyon manat məbləğində təsdiq edilmiş, il ərzində 8600,6 milyon manat məbləğində və ya 64,9 % maliyyələşmə aparılmışdır (4643,7 milyon manat kəsirlə).

Gəncə şəhərinin 2003-cü il üçün büdcəsində «Səhiyyə xərcləri» 2002-ci ilə nisbətdə 7 % artımla 14175,4 milyon manat məbləğində təsdiq edilmiş, il ərzində 9860,1 milyon manat məbləğində və ya 69,5 % maliyyələşmə aparılmışdır (4315,3 milyon manat kəsirlə).

Nəticədə 2002—2003-cü illərdə təsdiq edilmiş büdcə proqnozuna qarşı Səhiyyə İdarəsi 8959,0 milyon manat kəsirlə maliyyələşdirilmişdir.

Yerlərdə büdcənin təsdiqi və yerli orqanlara çatdırılması prosesindəki ləngimələr səhiyyə müəssisələrinin növbəti büdcə ilində fəaliyyətinin həyata keçirilməsi ilə əlaqədar müvafiq təşkilatlarla təsərrüfat müqavilələrinin bağlanmasında, satınalmalarla əlaqədar tenderin keçirilməsində müvafiq çətinliklər yaradır və müqavilə məbləğləri ilə təsdiq edilmiş büdcə təxsisatları arasında uyğunsuzluğa səbəb olur.

2002-ci ildə təmir işləri üzrə tenderdən kənar 294,0 milyon manat xərcə yol verilmişdir. Ərzaq məhsullarının satın alınması üzrə tender baş tutmamışdır.

Təcili Tibbi Yardım Xəstəxanasının xəzinəsində 6,8 milyon manat məbləğində pul əskikliyi müəyyən olunmuşdur.

Dərman və sarğı ləvazimatlarının alınması maddəsi üzrə ayrılan vəsaitin müəssisələr üzrə bölgüsü real tələbatı əks etdirməmiş, ambulator-poliklinik xidmətə daha çox üstünlük verilmiş, nəticədə xəstəxanaların dərman təminatı aşağı səviyyədə olmuş, bir sıra tibb müəssisələri, ümumiyyətlə, dərman almamışdır.

Səhiyyə İdarəsi üzrə balansarxası hesabda 734,1 milyon manat məbləğində vaxtı ötmüş dərman qalığı mövcuddur. Onun 266,2 milyon manatlığı hazırda tibb müəssisələrindədir, 467,9 milyon manatlığı isə Daşkəsən rayon Prokurorluğunun istintaq qrupu tərəfindən götürülmüşdür.

Təcili Tibbi Yardım Xəstəxanasının aptekində 38,0 milyon manat məbləğində uzun müddət istifadəsiz qalan müxtəlif dərman tozları qalıqdadır.

Humanitar yardımla alınmış dərmanların uçotu aparılmamış, alınmış yardım barədə Səhiyyə İdarəsi məlumatlandırılmamışdır.

Endokrinoloji dispanserdə şəkərli diabet xəstələrinə imtiyazlı dərman buraxılışı pərakəndə şəkildə aparılır, xəstələrin mütəmadi dərman təminatı həyata keçirilmir, laborator müayinə aparılmadan pulsuz reseptlərin yazılması halları mövcuddur.

Tibb müəssisələrinin inventar və avadanlıqla təminatı aşağı səviyyədə olmaqla yanaşı, ötən illərdə alınmış tibb avadanlıqlarının bu günə qədər istismar olunmaması müəyyən olunmuşdur.

Tibb müəssisələrində ərzaq məhsullarının, dərman preparatlarının, yumşaq və bərk inventarların faktiki qalığının yoxlanması nəticəsində 441,2 min manat əskiklik, 652,6 min manat artıqlıq müəyyən edilmişdir.

Görülmüş əsaslı və cari təmir işlərinin nəzarət ölçüsü aparılmış, 10,2 milyon manat artıqlıq müəyyən olunmuşdur. Büdcədənkənar xüsusi vəsaitlərin vəziyyəti aşağı olmaqla yanaşı, nöqsan və çatışmazlıqlar müəyyən edilmişdir.

Gəncə şəhər Səhiyyə İdarəsinin mühasibatlığının mərkəzləşdirilməsinə baxmayaraq, xüsusi vəsaitlər üzrə xərclər smetası təsdiq edilmiş, tibb müəssisələrinin hər birinin ayrılıqda Gəncə şəhər Maliyyə İdarəsinin xəzinədarlığında hesabı açılmış və vergi ödəyicilərinin eyniləşdirmə nömrəsi (VÖEN) verilmişdir.

Hər bir tibb müəssisəsi xəzinədarlıqdakı hesabdan sərbəst şəkildə maliyyə əməliyyatları aparır, müəssisə ödənişli xidmətdən daxil olmuş vəsaiti müəssisənin xəzinəsindən birbaşa banka təhvil verir, ödənişlərin qəbulu üçün mədaxil qəbzlərinin sifarişini həyata keçirir. Müəssisələrdə mədaxil qəbzlərinin qeydiyyatı aparılmır.

Azərbaycan Respublikası Maliyyə Nazirliyinin 1999-cu il 2 fevral tarixli, 15 №-li əmri ilə təsdiq edilmiş «Ciddi hesabat blanklarının forma və rekvizitləri və onlardan istifadə qaydaları»nın bəzi tələbləri yerinə yetirilməmişdir.

Qeyd olunmuş nöqsan və çatışmazlıqların aradan qaldırılması məqsədilə təklif olunmuşdur:

«Səhiyyə xərcləri» üzrə büdcə proqnozunun hazırlanmasında qüvvədə olan normativ-hüquqi sənədlərin tətbiqi təmin olunsun;

büdcənin təsdiqi prosesindəki ləngimələrin aradan qaldırılması və xərclər smetasının vaxtında təsdiq edilməsi təmin olunsun;

təsdiq edilmiş büdcə üzrə maliyyələşmənin tam həcmdə (rüblük faizləri göstərməklə) aparılması təmin olunsun;

ştat vahidlərinin normativə uyğunluğu və müəyyən edilmiş vəzifə dəyişiklikləri üzrə nöqsanların aradan qaldırılması təmin olunsun;

tibb müəssisələrinin dərman təminatının yaxşılaşdırılması istiqamətində əməli tədbirlər görülsün, tələbata uyğun çeşiddə dərman preparatlarının alınmasına və onların istifadəsinə nəzarət, pulsuz reseptlər üzrə xəstələrin dərman təminatında yaranmış pərakəndəliyin aradan qaldırılması təmin edilsin;

tibb müəssisələrinin yumşaq inventarla təminatının normativə uyğunlaşdırılması məqsədilə büdcə proqnozunun hazırlanması prosesində tələbatın tam müəyyənləşdirilməsi və ayrılmış vəsaitin istifadəsinin təmin olunması istiqamətində müvafiq iş aparılsın;

xəstəxanaların ərzaq təminatında yaranmış vəziyyətin aradan qaldırılması, xərc maddəsi üzrə təsdiq edilmiş proqnozun icrası, xəstəxana mətbəxlərinin təmir olunaraq, işlək hala gətirilməsi və müalicəvi qidanın fasiləsiz verilməsi, qüvvədə olan qida normalarının uyğunlaşdırılması istiqamətində müvafiq tədbirlərin görülməsi təmin edilsin;

tibb müəssisələrinin inventar və avadanlıqlarla təminatının yaxşılaşdırılması istiqamətində müvafiq tədbirlər görülsün;

tibb müəssisələrində büdcədənkənar xüsusi vəsaitlərin icrası prosesində yaranmış nöqsan və çatışmazlıqların tez bir zamanda aradan qaldırılması və qüvvədə olan normativ sənədlərin tələblərinin yerinə yetirilməsinin təmin olunması məqsədi ilə əməli tədbirlər görülsün;

Audit zamanı mal-material dəyərlərinin qalıqlarının yoxlanması üzrə müəyyən edilmiş kənarlaşmaların bərpası təmin olunmalıdır.

Azərbaycan Respublikası Hesablama Palatasının 2004-cü il iş planının 2.2-ci bəndinə, Hesablama Palatasının 2004-cü il 9 iyun və 30 iyul tarixli iclaslarının qərarlarına (müvafiq olaraq 6/74 və 9/77 saylı protokollar) və Palata sədrinin 2004-cü il 18 iyun və 30 iyul tarixli 6 və 9 saylı sərəncamlarına əsasən Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun auditi aparılmışdır.

Audit nəticəsində aşağıdakılar müəyyən edilmişdir:

Dövlət Sosial Müdafiə Fondu üzrə proqnozlaşdırma aparılarkən, maliyyə sanksiyaları və cərimələrdən daxil olacaq məbləğlər proqnozlaşdırmaya cəlb edilməmişdir.

Fondun 2003-cü il büdcə gəlirlərinin proqnozlaşdırılması ilə əlaqədar olaraq, Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun yerli orqanlarından proqnozlar alınmamışdır.

«Azərbaycan Respublikasının Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun 2003-cü il büdcəsi haqqında» Azərbaycan Respublikasının 2002-ci il 22 noyabr tarixli, 381-IIQ nömrəli Qanununun icrasını təmin etmək tədbirləri barədə» Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun 2003-cü il 7 yanvar tarixli, 04 №-li əmri ilə, 2003-cü ilin təsdiq olunmuş büdcəsinə uyğun olaraq, fondun tabeliyində olan orqanların 2003-cü ildə «Əhaliyə ödənişlər» üzrə xərcləri haqqında göstəriş verilməmiş və fondun yerli orqanlarının illik gəlir və xərclər smetası tərtib olunmamışdır.

Fondun mərkəzi aparatı və onun yerli orqanları tərəfindən İDSMF formalı hesabatlarda il ərzində edilən dəyişikliklər, dəyişiklik olan dövrün göstəricilərinə aid edilmir. Bu dəyişikliklər bu və ya digər orqanın ilin əvvəlinə olan qalıqlarından azaldılır və ya artırılır.

Fondun büdcəsinin debitor və kreditor borcu haqqında məlumatların uçotu statistik hesabat olan «Azərbaycan Respublikası Dövlət Sosial Müdafiə Fondu vəsaitləri üzrə yekun haqq-hesab cədvəli» forma İDSMF-yə əsasən aparılır.

«Azərbaycan Respublikasında dövlət pensiya sisteminin təkmilləşdirilməsi tədbirləri haqqında» Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2003-cü il 4 avqust tarixli, 908 №-li Fərmanı ilə Azərbaycan Respublikası Dövlət Sosial Müdafiə Fondunda müstəqil bank hesabları olan maliyyə-ödəniş sisteminin təşkil edilməsi, məcburi dövlət sosial sığorta haqları üzrə və dövlət büdcəsi hesabına pensiyaların və pensiyalara əlavə olunan müavinətlərin maliyyələşdirilməsi üçün vəsaitlərin həmin sistemdə cəmləşdirilməsi nəzərdə tutulmuş, lakin audit aparılan dövrə qədər Fərmanın qeyd olunan bəndinin icrası təmin olunmamışdır.

Maliyyə sanksiyaları və cərimələrin tətbiq edilməsi, hesablanmış maliyyə sanksiyaları və cərimələrin yığılması işində səlahiyyətlərdən tam istifadə edilməmişdir.

Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun xüsusi vəsaitlər üzrə smeta xərclərinin icrası balansının 134 №-li «Maliyyə qoyuluşları» hesabının debetindəki 2003-cü il yanvarın 1-nə qalmış 597066,1 min manat məbləğində qalıqlar keçmiş Səhmdar Kommersiya Sənaye İnvestisiya Bankına 352036,1 min manat və Əmanət Bankına 245030,0 min manat köçürülmüş təsis haqqı və təsis haqqına hesablanmış dividendlərin yenidən təsis haqqına əlavə edilən hissəsindən ibarətdir.

Dövlət Sosial Müdafiə Fondu tərəfindən Baş Məşğulluq və Əlillərin Sosial Müdafiəsi baş idarələrinin sifarişlərinin maliyyələşdirilməsi hər bir konkret sifariş məbləğinin tam həcmdə maliyyələşdirilməsi yolu ilə deyil, sifarişlərin artan yekunla nəzərə alınması yolu ilə aparılmışdır.

«Azərbaycan Respublikasında dövlət pensiya sisteminin təkmilləşdirilməsi tədbirləri haqqında» Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2003-cü il 4 avqust tarixli, 908 №-li Fərmanının tələbləri bəzi hallarda yerinə yetirilməmiş, Transfertin Fonda açılması qrafiki pozulmuşdur. 2003-cü ilin sentyabr-dekabr aylarında transfert 3 gündən 12 günədək gecikdirilməklə açılmışdır.

Fondun Xətai rayon şöbəsi üzrə—«Azərbaycan Respublikasında dövlət pensiya sisteminin təkmilləşdirilməsi haqqında» Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2003-cü il 4 avqust tarixli, 908 №-li Fərmanının icrası ilə əlaqədar olaraq respublika Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin yerli orqanlarının pensiyaların və pensiyalara əlavə olunan müavinətlərin təyin olunması, maliyyələşməsi və ödənişinə nəzarət üzrə funksiyalarının həyata keçirilməsi fondun yerli orqanlarına həvalə edildiyi halda şöbənin əsasnaməsində müvafiq dəyişikliklər edilməmişdir.

«Büdcə sistemi haqqında» Qanunun tələblərinə riayət olunmamış, Fondun gəlir və xərclərinin proqnozlaşdırılması prosesində Fondun yerli orqanlarının iştirakı büdcə təsdiq edilənədək təmin edilməmişdir.

DSMF Xətai rayon şöbəsinin pensiya və pensiyaya əlavə müavinətlər üzrə il ərzində sifariş-tələbnamələr və tələbat əsasında açılan vəsaitlərin aylar üzrə hərəkəti zamanı hər ayın sonuna və əvvəlinə ödəniş müəssisələrində xərclənməmiş vəsaitlər qalır ki, həmin vəsaitlərin də təyinatı üzrə düzgün və vaxtında xərclənməsinə şöbə tərəfindən zəif nəzarət olunur.

Xətai rayonunun DSMF ilə ƏSMM arasında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2003-cü il 14 avqust tarixli, 908 №-li Fərmanının icrası ilə əlaqədar olaraq təhvil-təslim aktı təsdiq edilməmişdir.

Şöbə tərəfindən pensiya və pensiyaya əlavə müavinətlərin xəzinə köçürmə sənədlərində ƏSMM Xətai rayon şöbəsinə, o cümlədən ödəniş müəssisələrinə vəsait köçürülən zaman bank xidməti və xidmət haqları xərclərin iqtisadi təsnifatına uyğun olaraq ayrılıqda göstərilməmişdir.

Xətai rayon şöbəsinin gəlirlər sektorunda çalışan müfəttişlərin ciddi blank uçotu olan «11-DSS» formalı mədaxil qəbzlərindən istifadə etdikləri üçün müfəttişlərlə rəhbərlik arasında maddi-məsul şəxs barədə müqavilə bağlanmamışdır.

Audit dövründə seçmə qaydasında baxılmış pensiya işlərindən 2626,9 min manat artıq ödəniş, 3098,0 min manat əskik ödəmə müəyyən edilmişdir.

Fəaliyyət göstərməyən sığortaedənlərin fəaliyyət göstərməməsi səbəbləri tam müəyyənləşdirilməmiş və nəticəsi barədə müvafiq tədbirlər görülməmişdir.

Auditin nəticəsinə görə:

Dövlət Sosial Müdafiə Fondu üzrə:—Transfert hesabına ödənilən xərclərin uçotunun dəqiq aparılması məqsədilə, transfert hesabına Fond tərəfindən yerli orqanlara açılan kreditlərin ödəmə tapşırıqlarında bu vəsaitin transfert vəsaiti olması haqqında xüsusi qeydin yazılması və ya yerli orqanların transfert hesabına xərclərinin müvafiq şəhər və rayonların yerli büdcələrinin xərclərinə aid edilməsi;

Fondun büdcəsindən maliyyələşdirilən, onun struktur bölməsi olmayan təşkilatlara verilmiş vəsaitlərin maliyyələşdirilmədən artıq qalmış hissəsinin büdcə ilinin son günündə büdcəyə qaytarılması haqqında müvafiq bank və xəzinədarlıq orqanlarına göstərişlər verilməsi və Fondun büdcəsindən verilən vəsaitlərə nəzarətin gücləndirilməsi;

01.01.2004-cü il vəziyyətinə Fondun büdcəsinin istifadə edilməmiş vəsaitinin, respublika Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin Əlillərin Sosial Müdafiəsi Baş İdarəsi üzrə 232,3 mln.manat və Baş Məşğulluq İdarəsi üzrə 1025,4 mln.manat, Fondun Mərkəzi aparatı üzrə 69,9 mln.manat, cəmi 1327,6 mln.manat məbləğində qalığının Fondun büdcəsinə bərpa olunması;

keçmiş Səhmdar Kommersiya Sənaye İnvestisiya Bankına və Əmanət Bankına müvafiq olaraq köçürülmüş 352036,1 min manat və 245030,0 min manat məbləğində təsis haqqı və təsis haqqına hesablanmış dividendlərin 2004-cü il yanvarın 1-nə 597066,1 min manat məbləğində qalığının borc sahiblərinin hüquqi varisindən həmin borcların alınması məqsədilə müvafiq iqtisad məhkəmələrinə Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun müraciət etməsi;

gələcək dövrlər üçün Fondun büdcəsinin proqnozlaşdırılması prosesində Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun yerli orqanlarının iştirakının təmin edilməsi;

müvafiq il üçün Fondun Azərbaycan Respublikası Qanunu ilə təsdiq edilmiş büdcəsinin göstəricilərinin təsdiq olunmuş məbləğlərdə yerli orqanlar arasında bölüşdürülməsi;

tətbiq edilmiş penya və maliyyə sanksiyaları sosial sığorta haqqı olmadığı üçün fondun 2003-cü ilin hesabatında məcburi dövlət sosial sığorta haqları üzrə daxil olmuş vəsaitdən 16585,4 mln.manat məbləğində gəlirin azaldılması və fondun 2003-cü ilin hesabatında gəlirlərin tərkibinə «tətbiq olunmuş, maliyyə sanksiyaları və cərimələrdən daxil olmuş vəsaitlər» maddəsi ilə 16585,4 mln. manat məbləğində vəsaitin əlavə edilməsi;

hesabat və büdcə proqnozlarında penya və maliyyə sanksiyalarından daxil olan vəsaitin ayrı sətirlə göstərilməsi. Müvafiq illərin büdcə proqnozlarında büdcədənkənar vəsaitlər (xüsusi vəsaitlər) üzrə proqnozun tərtib və təsdiq edilməsi;

Fondun debitor borclarının minimum həddə endirilməsi məqsədilə yerli orqanların banklarla və məhkəmə orqanları ilə birgə qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş müvafiq tədbirlərin ardıcıllıqla və tam tətbiq edilməsinin təmin edilməsi. Fondun yerli orqanları tərəfindən debitor borclarının yığılması məqsədilə kredit təşkilatlarında sığortaedənlərə qoyulmuş sərəncamların və inkasso sərəncamlarının kredit təşkilatları tərəfindən yerinə yetirilməsinin təhlil edilməsi və onlar əsassız olaraq icra edilmədikdə, kredit təşkilatlarına qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş qaydada sanksiyaların tətbiq edilməsi və bu haqda Fonda mütəmadi olaraq məlumatların verilməsi;

Cari dövrün məcburi dövlət sosial sığorta haqlarının əmək haqqının verildiyi vaxtda tutulmasına kredit təşkilatlarında (bank və xəzinədarlıq) nəzarətin gücləndirilməsi;

Məcburi dövlət sosial sığorta haqları üzrə borcların ödənilməsi üçün müvafiq məhkəmələrdə DSMF-nin yerli orqanları tərəfindən qaldırılmış, lakin məhkəmələr tərəfindən təmin edilməmiş iddialar üzrə əks tərəfin udduğu iddia məbləğləri həcmində əldə etdiyi vəsaitlərin müvafiq qaydada (bu iddia məbləğlərinin işlərin, məhsulun və xidmətlərin tərkibində məcburi dövlət sosial sığorta haqları kimi mənfəətdən vergiyə cəlb edilmədiyi nəzərə alınaraq) vergiyə cəlb edilməsi məqsədi ilə həmin işlər üzrə məhkəmə qətnamələrinin surətinin Dövlət Sosial Müdafiə Fondu tərəfindən respublika Vergilər Nazirliyinə çatdırılması;

Fondun mərkəzi aparatı və onun yerli orqanları tərəfindən tərtib edilən İDSMF formalı hesabatlarda edilən dəyişikliklərin həmin dövrün göstəricilərində dəyişdirilməsi, yəni əvvəlki dövrlərə şamil edilməməsi;

fondun yerli orqanları tərəfindən, vergi, statistika və ədliyyə orqanları ilə birlikdə, fəaliyyət göstərən sığortaedənlərin tam uçota alınmasının təmin edilməsi. Fondun özünün və yerli orqanlarının vergi, ədliyyə və bank orqanları ilə birgə bu sahədə fəaliyyətinin ümumi qaydaları və formaları haqqında müvafiq sənədin tərtib və tətbiq edilməsi;

iş yerlərinin aşkara çıxarılması və uçota alınması məqsədilə fond tərəfindən yerli orqanların reydlərin, müvafiq sənədləşmənin aparılması və tədbirlərin görülməsi qaydalarının metodoloji göstəricilərinin tərtib və təsdiq edilməsi, bunun qanunvericilik qaydasında rəsmiləşdirilməsi;

fondun büdcəsinin idarə edilməsi üçün nəzərdə tutulmuş balans və hesabatların formalarının günün tələbləri səviyyəsində yenidən işlənilməsi və müvafiq direktiv orqanlar tərəfindən təsdiq edilməsi;

fondun mühasibat hesabatlarının və əlavələrinin «Mühasibat uçotu haqqında» Azərbaycan Respublikası Qanununa uyğun olaraq aparılması;

fondun yerli orqanları üzrə müvafiq büdcə ilinin gəlirlər və xərclər smetasının hazırlanaraq, təsdiq edilməsi və DSMF-nin yerli orqanlarına büdcə ili başlayanadək çatdırılması;

əhaliyə pensiya və müavinətlər üzrə ödənişlərin vaxtında hesablanıb çatdırılması və hesablanmış məbləğdən artıq ödənilmiş vəsaitlərin büdcəyə qaytarılması məqsədilə müvafiq tədbirlərin görülməsi;

fondun hesabatlarında «Penya və maliyyə sanksiyaları» üzrə borcların və uzunmüddətli idarəetməyə verilmiş təşkilatlarla əlaqədar olaraq dondurulmuş debitor borclarının hesabat dövrünün əvvəlinə və axırına ayrı sətirdə göstərilməsi;

məcburi dövlət sosial sığorta haqları üzrə borclarını ödəməyən sığortaedənlərə qarşı tətbiq edilən penyaların qanunvericiliyə uyğun olaraq bütün sığortaedənlərə aid edilməsi;

fond tərəfindən aparılan yoxlamaların sığortaedənlərin fəaliyyət xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq, təsdiq edilmiş nümunəvi proqrama əsasən aparılması, proqramda İDSMF formalı hesabatdakı göstəricilərin müvafiq mühasibat və bank sənədləri ilə tutuşdurulmasının və s. nəzərdə tutulması;

I və II dövlət proqramı ilə özəlləşdirilən müəssisə və təşkilatların borclarının silinməsi ilə əlaqədar sığortaedənlər arasında izahat işinin aparılması, bu məqsədlə kütləvi informasiya vasitələrinin xidmətindən istifadə edilməsi, bu müəssisə və təşkilatların yenidən uçota alınması və qüvvədə olan qanunvericilik aktlarına müvafiq şəkildə sənədləşdirilməsinin təmin olunması və bu işlərə fond tərəfindən nəzarətin gücləndirilməsi;

məcburi dövlət sosial sığortası üzrə qüvvədə olan direktiv aktlarla qanunvericilik və digər mülki-prosessual aktlar arasındakı uyğunsuzluqların aradan qaldırılması məqsədilə müvafiq tədbirlərin görülməsi;

məcburi dövlət sosial sığorta haqları ödəyicilərinin tam uçota alınmasını təmin etmək məqsədilə müvafiq tədbirlərin görülməsi.

Fondun İri Sığortaedənlərlə İş üzrə Departament üzrə:

2003-cü ildə dövlət büdcəsindən alınan transfert hesabına ödənilən sosial xərclərin məcburi dövlət sosial sığorta haqqının vəsaiti hesabına ödənilmiş hissəsinin mühasibat hesabatlarında düzgün əks etdirilməsi, bu məqsədlə fondun büdcəsi ilə qarşılıqlı hesablaşmanın aparılması;

tətbiq edilmiş penya və maliyyə sanksiyaları sosial sığorta haqqı olmadığı üçün, Departamentin 2003-cü ilin hesabatında məcburi dövlət sosial sığorta haqları üzrə daxil olmuş vəsaitdən 15165,9 mln.manat məbləğində gəlirin azaldılmasını və Departamentin 2003-cü ilin hesabatında gəlirlərin tərkibinə «tətbiq olunmuş maliyyə sanksiyaları və cərimələrdən daxil olmuş vəsaitlər» maddəsi ilə 15165,9 mln.manat məbləğində vəsaitin əlavə edilməsi;

Departamentin İDSMF formalı hesabatı ilə məcburi dövlət sosial sığorta haqqının «penya və maliyyə sanksiyaları»ndan daxil olan vəsait hesabına 2754,2 mln. manat məbləğində artırılması;

məcburi dövlət sosial sığorta haqları üzrə borclarını ödəməyən sığortaedənlərə qarşı tətbiq edilən penyaların qanunvericiliyə uyğun olaraq bütün sığortaedənlərə aid edilməsi;

mülkiyyət növü dəyişilən, yenidən uçota alınan müəssisələrin qüvvədə olan qanunvericilik aktlarına müvafiq şəkildə sənədləşdirilməsinin təmin olunması və bu işlərə rəhbərlik tərəfindən nəzarətin gücləndirilməsi;

«Kurort» Səhmdar Cəmiyyətinin strukturuna daxil olan təşkilatlar üzrə 01.01.2004-cü il vəziyyətinə (Cəmiyyət özü də daxil olmaqla) DSMF-nin büdcəsinə 812,1 mln.manat, Azərbaycan Dillər Universiteti üzrə 105,5 mln. manat, Azərbaycan Dövlət Tibb Universiteti üzrə 10499,7 mln. manat məbləğində debitor borcunun qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş qaydada ödənilməsinin təmin edilməsi üçün müvafiq tədbirlərin görülməsi.

Fondun Xətai rayon şöbəsi üzrə:

məcburi dövlət sosial sığorta haqları üzrə borclarını ödəməyən sığorta edənlərə qarşı tətbiq edilən penyaların qanunvericiliyə uyğun olaraq bütün sığortaedənlərə aid edilməsi;

əhaliyə pensiya və müavinətlər üzrə ödənişlərin vaxtında və düzgün hesablanıb çatdırılması və hesablanmış məbləğdən artıq və əskik ödənilmiş vəsaitlərin haqqında müvafiq tədbirlərin görülməsi;

büdcədənkənar vəsaitlərin (xüsusi vəsaitlərin) formalaşdırılmasının, istifadə edilməsinin, uçota alınmasının və hesabatın təqdim olunmasının qüvvədə olan təlimatlara uyğunlaşdırılması təklif olunmuşdur.

III. Auditor Nazim Həsənovun fəaliyyət istiqaməti dövlət büdcəsi xərcləri funksional təsnifatının «Təhsil xərcləri» (4-cü bölmə) və «Dövlət büdcəsi gəlirləri» (A.Məhərrəmovla birgə) bölmələrini əhatə edir. 2004-cü il ərzində bu istiqamət üzrə aşağıdakı nəzarət tədbirləri həyata keçirilmişdir:

2004-cü ildə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetində, Texnologiya Universitetində, Azərbaycan Dövlət Tibb Universitetində, Sumqayıt Dövlət Universitetində, Bakı Məktəbəqədər Pedaqoji Texnikumunda, 10 saylı internat məktəbində ekspert-analitik təhlillər aparılması nəzərdə tutulmuşdur.

Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin, Texnologiya Universitetinin, Sumqayıt Dövlət Universitetinin, Məktəbəqədər Pedaqoji Texnikumun maliyyə hesabatları əsasında ekspert-analitik təhlil aparılmış və nəticələri barədə rəylər tərtib edilərək, Hesablama Palatasının iclasına təqdim edilmişdir. Hesablama Palatasının iclasının qərarına əsasən Sumqayıt Dövlət Universitetində 2004-cü ildə audit keçirilməsi, Texnologiya Universitetində isə 2005-ci ildə audit aparılmasının iş planına daxil edilməsi barədə qərar qəbul edilmişdir. Azərbaycan Dövlət Tibb Universitetinin maliyyə hesabatları əsasında aparılmış ekspert-analitik təhlillərə dair rəy baxılmaq üçün Hesablama Palatasının iclasına təqdim edilmiş, lakin bu məsələyə baxılmamışdır.

10 saylı internat məktəbində ekspert-analitik təhlil və audit aparılması nəzərdə tutulmuşdur. Həmin məktəbdə Maliyyə Nazirliyinin əməkdaşları tərəfindən yoxlama aparıldığına görə Hesablama Palatasının iclası yoxlama materiallarının alınaraq, ekspert-analitik təhlillər zamanı istifadə olunması barədə qərar qəbul etmişdir. Həmin materiallar ilin sonuncu günü Hesablama Palatasına daxil olduğu üçün 2004-cü ildə ekspert-analitik təhlili başa çatdırmaq mümkün olmamışdır. Qeyd olunan ekspert-analitik təhlil materialları 2005-ci ildə başa çatdırılacaqdır.

2004-cü il ərzində bütün baş büdcə sərəncamçılarından maliyyə hesabatları alınmış, hesabatlar əsasında analitik qeydlər hazırlanmışdır. Bu analitik qeydlərdən 2005-ci il üçün iş planının layihəsinin tərtibində istifadə edilmişdir. 2004-cü ilin iş planında Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetində, yel xəstəlikli uşaqlar üçün 10 saylı internat məktəbində, Bakı şəhərinin təhsil şöbələrinin tabeliyində olan məktəbəqədər uşaq müəssisələrində audit aparılması nəzərdə tutulmuşdur. Bundan əlavə, Gəncə şəhəri, Nərimanov, Nəsimi, Quba rayonlarında kompleks nəzarət tədbirlərində təhsil bölməsi üzrə yoxlamaların aparılması nəzərdə tutulmuşdur.

2004-cü ildə 10 saylı internat məktəbi Maliyyə Nazirliyi tərəfindən yoxlanıldığına, Nərimanov, Nəsimi və Quba rayonlarında kompleks yoxlamalar aparılmadığına görə iş planında nəzərdə tutulmuş nəzarət tədbirlərinə tam əməl edilməmişdir.

Ekspert-analitik təhlilin nəticəsi olaraq, Sumqayıt Dövlət Universitetində, Milli Məclisin Elm və təhsil məsələləri daimi komissiyasının tapşırığı ilə Laçın və Ağcabədi rayon təhsil şöbələrində audit aparılması iş planına əlavə olaraq daxil edilmişdir.

2004-cü il ərzində Bakı şəhərinin 8 rayon təhsil şöbəsinin tabeliyində olan məktəbəqədər müəssisələrdə, Gəncə şəhərinin Təhsil şöbəsində, 1 saylı və 2 saylı internat məktəblərində, 44 saylı BMLK-da, Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetində, Sumqayıt Dövlət Universitetində, Laçın və Ağcabədi rayon təhsil şöbələrində audit tədbirləri keçirilmişdir.

2004-cü ildə fəaliyyət istiqaməti üzrə Bakı şəhərinin 8 rayon təhsil şöbələrinin tabeliyində olan məktəbəqədər uşaq müəssisələrində, Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetində, Sumqayıt Dövlət Universitetində, Laçın və Ağcabədi rayon təhsil şöbələrində dövlət büdcəsindən ayrılan vəsaitlərin proqnozlaşdırılmasının və icrasının auditi aparılmışdır. Eləcə də Gəncə şəhərinin yerli gəlir və xərclərinin kompleks auditi zamanı Təhsil şöbəsinin, 1 və 2 saylı internat məktəblərinin, 44 saylı Bağça-Məktəb Lisey Kompleksinin auditi keçirilmişdir.

2002—2003-cü illərdə Bakı şəhərinin 8 rayon təhsil şöbəsində məktəbəqədər uşaq müəssisələrinin saxlanmasına dövlət büdcəsindən ayrılan vəsaitlərin proqnozlaşdırılması və icrasının auditi zamanı 1114,6 milyon manat məbləğində vəsaitin təyinatının dəyişdirilməsinə, 388,5 milyon manat dövlət öhdəliyi altında olmayan əvvəlki illərin kreditor borcunun ödənilməsinə, 122,9 milyon manat artıq təyin edilmiş ştatlara görə əmək haqqı ödənilməsinə, 11,8 milyon manat ərzaq məhsullarının çatışmazlığına, 1,9 milyon manat ərzaq məhsullarının xarab edilməsinə, 0,9 milyon manat dəyərində ərzaq məhsullarının artıqlığına, menyu tələbnamələrdə uşaqların sayının artıq gösterilməsi hesabına 1,8 milyon manat əsassız ərzaq silgisinə yol verildiyi aşkar edilmişdir. Mal, iş və xidmətlərin satınalması zamanı «Dövlət satınalmaları haqqında» Qanunun tələblərinə düzgün əməl edilməmiş, bəzi hallarda isə malların alınması tender və katirovka sorğuları keçirilmədən həyata keçirilmişdir.

Bir uşağa düşən gündəlik ərzaq xərcinin eyni gün rejimində işləyən uşaq bağçaları arasında fərqli planlaşdırılması və icra edilməsi, qida növləri üzrə əsaslı dərəcədə fərqli bölgülər aparıldığı müəyyən edilmişdir. Uşaq müəssisələrinin faktiki olaraq 5 günlük 9—10 saatlıq gün rejimində işləmələrinə baxmayaraq, 5 günlük 12 saatlıq gün rejimi təsdiq edilmişdir ki, bu da ştatların təyin edilməsində və ərzaq silgisində artıq xərclərə gətirib çıxarmışdır.

Uşaqların siyahı üzrə sayı 21138 nəfər olduğu halda, 2004-cü ilin mart ayında aparılan yoxlamalar zamanı faktiki uşaq sayının 14299 nəfərə endiyi və ya 6839 nəfər azaldığı aşkar edilmişdir.

Nərimanov rayonunda 83 saylı uşaq bağçasının fəaliyyətinin təmir adı ilə dayandırıldığı və binada 5 ailənin məskunlaşdırıldığı aşkar edilmişdir.

2002-ci və 2003-cü illərdə Gəncə şəhərinə «Təhsil xərcləri» bölməsi üzrə yerli xərclərdən ayrılan vəsaitlərin proqnozlaşdırılması və icra olunmasının auditi zamanı:

Gəncə şəhəri 1 saylı əsas internat məktəbi üzrə auditin əhatə etdiyi dövr ərzində səhvən alınmış malların dəyərindən 1,0 mln. manat artıq vəsait köçürülmüş, mühasibat uçotu məlumatlarında əsas vəsaitlərin balans dəyəri 626,2 mln. manat əvəzinə yenidən qiymətləndirilmə aparılmadığına görə 1,1 mln. manat göstərilmiş, 5,9 mln. manat həcmində azqiymətli və tezköhnələn əşyalar səhvən əsas vəsait kimi uçota alınmışdır.

Gəncə şəhəri 2 saylı əsas internat məktəbi üzrə auditin əhatə etdiyi dövr ərzində artıq təyin edilmiş ştat vahidlərinə görə 4,8 mln. manat əmək haqqı ödənilmiş, əsas vəsaitlərin balans dəyəri 1334,3 mln. manat əvəzinə yenidən qiymətləndirilmə aparılmadığına görə mühasibat uçotu məlumatlarında 83,4 mln. manat göstərilmiş, 15,3 mln. manat həcmində azqiymətli və tezköhnələn əşyalar səhvən əsas vəsait kimi uçota alınmışdır.

Gəncə şəhəri 44 saylı Bağça-Məktəb Lisey Kompleksi üzrə auditin əhatə etdiyi dövr ərzində işçilərlə əmək haqqı üzrə hesablaşmalar zamanı gəlir vergisi 16,4 mln. manat az tutulmuş, artıq təyin edilmiş ştat vahidlərinə görə 11,5 mln. manat əmək haqqı ödənilmişdir. Bundan başqa, məzuniyyətdə və xəstə olan işçilərin əvəz. edilməsi və müavinətlərin verilməsi zamanı 4,0 mln. manat, əmək haqqı cədvəllərində kənar şəxslərin adları göstərilməklə, 17,5 mln. manat qanunsuz xərcə yol verilmişdir.

Gəncə şəhəri Təhsil İdarəsi üzrə auditin əhatə etdiyi dövr ərzində xüsusi təhsil məktəbləri üzrə 175,2 mln. manat əmək haqqı və 81,4 mln. manat müavinət müvafiq normativlərdən az proqnozlaşdırılmış, məktəbəqədər uşaq müəssisələrinin ərzaq tələbatı qeyri-bərabər planlaşdırılaraq, smeta üzrə 2360,7 mln. manat az vəsait nəzərdə tutulmuşdur. Bundan əlavə, büdcədənkənar vəsaitlər üzrə 5,6 mln. manat tender haqqı, məktəbəqədər uşaq müəssisələri üzrə 5,9 mln. manat valideyn haqqı müvafiq xəzinə hesabına mədaxil edilmədən mərkəzləşdirilmiş mühasibatlığın kassasından xərclənmiş, 11,2 mln. manat valideyn haqqı mühasibatlığa təhvil verilsə də, kassaya mədaxil edilməmiş, 7,6 mln. manat valideyn haqqı isə mühasibatlığa təhvil verilmədən yerlərdə bağçaların ehtiyaclarına sərf edilmişdir. Nəticədə 30,3 mln. manat vəsait xəzinə hesabından yayındırılmışdır. Eyni zamanda, işçilərlə hesablaşmalar üzrə yol verilən bir sıra nöqsanlar nəticəsində 71,2 mln. manat əmək haqqı, 9,3 mln. manat müavinət, 1,4 mln. manat ezamiyyə xərci, ümumilikdə isə 81,9 mln. manat vəsait artıq ödənilmişdir. Məktəbəqədər uşaq müəssisələri üzrə 0,3 mln. manat dəyərində ərzaq məhsullarının artıq silinməsinə, əsassız güzəştlərin tətbiq olunması ilə gəlir vergisinin 24,2 mln. manat az tutulmasına, təmir işləri üzrə 10,7 mln. manat vəsaitin artıq xərclənməsinə yol verilmişdir.

2002—2003-cü illərdə və 2004-cü ilin I yarımilliyində Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinə «Təhsil xərcləri» bölməsi üzrə mərkəzləşdirilmiş xərclərdən ayrılan büdcə vəsaitlərinin, eləcə də büdcədənkənar vəsaitlərin proqnozlaşdırılması və istifadə olunmasının auditi zamanı aşağıdakılar müəyyən edilmişdir:

Auditin əhatə etdiyi dövr ərzində «Kommunal xidmətləri haqqının ödənilməsi» xərc maddəsi üzrə təqdim olunan proqnoz layihəsindən bir neçə dəfə artıq vəsait təsdiq edilmişdir. Bu xərc maddəsi üzrə bağlanmış müqavilələrdə avans ödənişi nəzərdə tutulmadığı halda, əsassız olaraq qabaqcadan ödənişlər aparılmış, nəticədə 2004-cü il iyulun 1-nə ümumilikdə 475,6 mln. manat debitor borc məbləğinin yaranmasına yol verilmişdir.

2004-cü ildə büdcədənkənar vəsaitlər üzrə gəlirlər 1756,1 mln. manat, xərclər isə 300,0 mln. manat artıq proqnozlaşdırılmışdır.

2002—2004-cü illər üçün xərclər smetaları və ştat cədvəlləri maliyyə orqanlarında qeydiyyatdan keçirilməmişdir.

Auditin əhatə etdiyi dövr ərzində 29,7 mln. manat büdcə vəsaitinin və 38,4 mln. manat büdcədənkənar vəsaitin təyinatı dəyişdirilmişdir. Dövlət Sosial Müdafiə Fonduna 301,5 mln. manat kreditor borc yaranmasına yol verilmişdir. Təhsil haqqının düzgün hesablanmamasına görə ümumilikdə 41,7 mln. manat büdcədənkənar vəsait az daxil olmuşdur. İşçilərlə hesablaşmalar üzrə 6,4 mln. manat artıq əmək haqqının ödənilməsinə yol verilmişdir.

Bundan əlavə, ADPU-nun yataqxanalarında məskunlaşmış qaçqın və məcburi köçkünlərin istifadə etdikləri 1055,3 mln. manat elektrik enerjisi haqqı faktiki xərc kimi uçota alınmış, nəticədə əsassız olaraq kreditor borc yaradılmışdır. 10,2 mln. manat dəyərində proqram təminatı mühasibat uçotunda qeyri-maddi aktiv kimi əsas vəsaitlərə aid edilməmişdir.

Sumqayıt Dövlət Universitetində 4,1 milyon manat dövlət öhdəliyi altında olmayan kreditor borcun ödənildiyi, 362,5 milyon manat xəzinə hesabına mədaxil edilmədən, müvafiq sənədlər əsasında kassadan xərclər aparıldığı, 70,5 milyon manat gəlir vergisinin mükafatdan az tutulduğu, təhsil haqqından 142,2 milyon manat əsassız güzəşt verildiyi, xidmət minik avtomobillərindən istifadə zamanı 3,2 milyon manat limitdən artıq yanacaq sərf edildiyi, 2,0 milyon manat tələbə yeməkxanasına əsassız vəsait verildiyi, işçilərlə hesablaşmalar zamanı 73,2 milyon manat əsassız əmək haqqı ödənildiyi aşkar edilmişdir.

Əmək haqlarının hesablanması zamanı ali təhsil müəssisələrində çalışan professor-müəllim heyətinin əmək haqqına Azərbaycan Respublikasının Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin 1993-cü il 26 oktyabr tarixli, 17 saylı qərarı ilə müəyyən edilmiş 26,6 % əlavələr tətbiq edilmişdir. Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsinin 158-ci maddəsinə əsasən «Büdcədən maliyyələşdirilən müəssisələrdə çalışan işçilərin əməyinin ödənilməsi sistemi, növləri və məbləği Nazirlər Kabineti tərəfindən müəyyən edilməlidir».

Qeyd olunan maddənin tələblərinə əməl edilməməsi nəticəsində Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetində 821,4 milyon manat, Sumqayıt Dövlət Universitetində 426,0 milyon manat vəsait xərclər smetasına daxil edilmiş və ödənilmişdir.

Ağcabədi rayon Təhsil şöbəsində proqnoz layihələrində nəzərdə tutulmadığı halda «Əhaliyə ödənişlər» xərc maddəsinə 80,7 milyon manat, «Ehtiyatların yaradılması» maddəsinə 801,3 milyon manat proqnoz təsdiq edilmiş, lakin həmin vəsaitlər xərclənməmişdir. Məktəblərin təmirinə ayrılmış 23,2 milyon manat vəsait inzibati binanın təmirinə sərf edilmişdir. 154,9 milyon manat vəsaitin təyinatı dəyişdirilmişdir. 216,7 milyon manat dəyərində əvəzsiz alınmış dərsliklər əsas vəsait kimi uçota alınmayıb.

Maliyyə Nazirliyi tərəfindən 2004-cü ildə maliyyələşdirilməsinə icazə verildiyi halda, Sarvanlar kənd orta məktəbi 2002-ci ilin sentyabr ayından fəaliyyət göstərmiş, bu dövr ərzində həmin məktəbdə işləyənlərə 52,0 milyon manat əmək haqqı ödənilmişdir.

Təhsil Nazirliyi tərəfindən müvafiq icazə verilmədiyi halda, 232 müəllim 6 saat, 65 müəllim isə 6 saatdan az dərs yükü ilə işə qəbul edilmiş və onlara 142,1 milyon manat, 36 saatdan artıq dərs yükü verilməsi hesabına 188 müəllimə 140,5 milyon manat əmək haqqı ödənilmişdir.

Baza psixoloji təhsili olmayan kadrlar psixoloq vəzifəsinə götürülərək, tarifikasiya siyahılarına daxil edilmiş və onlara 153,9 milyon manat əmək haqqı ödənilmişdir.

Laçın rayon Təhsil şöbəsində əmək haqqının 372,3 milyon manat artıq proqozlaşdırıldığı, mühasibat uçotunun tələb olunan qaydada aparılmadığı aşkar edilmişdir.

Təhsil Nazirliyi tərəfindən müvafiq icazə verilmədiyi halda, 123 müəllim 6 saat, 132 müəllim isə 6 saatdan az dərs yükü ilə işə qəbul edilmiş və onlara 105,9 milyon manat, 36 saatdan artıq dərs yükü verilməsi hesabına 16 müəllimə 13,6 milyon manat əmək haqqı ödənilmişdir.

Baza psixoloji təhsili olmayan kadrlar psixoloq vəzifəsinə götürülərək, tarifikasiya siyahılarına daxil edilmiş və onlara 311,3 milyon manat əmək haqqı ödənilmişdir.

Təhsil müəssisələrinin rəhbər və inzibati işlərinə həftədə 12 saatdan artıq dərs yükü verilməsi hesabına 3,4 milyon manat əsassız əmək haqqı ödənilmişdir.

III. Auditor Adil Məhərrəmovun fəaliyyət istiqamətinə dövlət büdcəsi xərclərinin funksional təsnifatı üzrə «Müdafiə xərcləri» (2-ci bölmə); «Məhkəmə hakimiyyəti, hüquq mühafizə, təhlükəsizlik orqanları və prokurorluğun saxlanılması xərcləri» (3-cü bölmə); «İqtisadi fəaliyyətlə bağlı digər xərclər» (13-cü bölmə) və «Dövlət büdcəsinin gəlirləri» (auditor Nazim Həsənovla birgə) aiddir. 2004-cü ildə bu istiqamətdə aşağıdakı nəzarət tədbirləri aparılmışdır:

2004-cü il ərzində fəaliyyət istiqaməti üzrə dövlət büdcəsinin gəlirlərinə dair ekspert-analitik işləri vergilərdən daxilolmalar hissəsində, əsasən, iri vergi ödəyiciləri üzrə, vergi olmayan gəlirlər hissəsində isə mülkiyyətdən daxil olan gəlirlər, inzibati tədiyyələr, rüsumlar və sair üzrə aparılmışdır.

Aparılan təhlillər göstərmişdir ki, iri vergi ödəyiciləri üzrə, əsasən, aşağıdakı maliyyə hüquqpozmaları mövcuddur:

bütün vergi növləri üzrə hesablanmış vergilərin dövlət büdcəsinə tam və vaxtında ödənilməməsi;

artıq və əsassız xərclərə yol verməklə, təşkilatların mənfəətinin azaldılması və ya zərərlə işləməsi hallarının yaranması;

debitorlarla və kreditorlarla vaxtında hesablaşmaların aparılmaması və sair.

Mülkiyyətdən daxil olan sair gəlirlərin əsas hissəsini təşkil edən dövlət əmlakının icarəyə verilməsindən əldə edilən vəsaitlər, 2003-cü ilin yekunu və 2004-cü il ərzində təsdiq olunmuş göstəricilərin yerinə yetirilməsinə baxmayaraq, bu mənbə üzrə qalıqlar da mövcuddur. Həmin borcların əsas hissəsini 2001-ci ilədək kommersiya təşkilatlarına icarəyə verilmiş obyektlər üzrə borclar, habelə büdcə təşkilatlarının icarə haqqı borcları təşkil edir.

Dövlət rüsumları üzrə aşağıdakı hüquqpozmalara yol verilmişdir:

tutulmuş dövlət rüsumlarının vaxtında, yəni «Dövlət rüsumu haqqında» Qanunun 4.5 və 5.5-ci maddələrinin tələblərinə uyğun olaraq bir bank günü ərzində dövlət büdcəsinə tam köçürülməməsi;

dövlət büdcəsinə köçürülmüş məbləğlərin xəzinədarlığın məlumatları ilə uyğun gəlməməsi;

Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2002-ci il 24 iyun tarixli, 98 nömrəli qərarının tələblərinə zidd olaraq dövlət rüsumu üzrə borcların büdcənin digər gəlir növləri üzrə artıq ödəmələrlə əvəzləşdirilməsi.

Dövlət büdcəsi kəsirinin bağlanmasına yönəldilən vəsaitlər üzrə təhlil işləri özəlləşdirmədən daxilolmalara dair aparılmışdır.

Dövlət büdcəsinin «Müdafiə xərcləri», «Məhkəmə hakimiyyəti, hüquq mühafizə, təhlükəsizlik orqanlarının və prokurorluğun saxlanılması xərcləri» üzrə Hesablama Palatasına daxil olan hesabatlar əsasən, məxfi və tam məxfi xarakter daşıdığından onlar üzrə təhlil işləri müvafiq qaydada aparılmışdır. Bu təşkilatlar üzrə aparılmış təhlillər nəticəsində aşağıdakı maliyyə hüquqpozmaları hallarına rast gəlmək olur:

bir sıra büdcə təşkilatlarına vəsaitlərin tam və vaxtında köçürülməməsi;

bəzi büdcə təşkilatlarında maliyyələşdirilməsi açılmış vəsaitlərin xərclənmədən dövlət büdcəsinə qaytarılması;

dövlət büdcəsi vəsaitlərinin qeyri-təyinat üzrə istifadə olunması;

təsdiq edilmiş büdcə öhdəlikləri üzrə ödəmələrin vaxtında həyata keçirilməməsi.

Hesablama Palatasına 2004-cü il ərzində Azərbaycan Dövlət Xəzər Gəmiçiliyi tərəfindən hesabatlar və tələb olunan məlumatlar qeyri-müntəzəm və natamam şəkildə təqdim edilmişdir.

Azərbaycan Respublikası Hesablama Palatasının 2004-cü il üçün iş planına və 2004-cü il 3 iyul tarixli iclasının qərarı ilə təsdiq edilmiş (protokol № 9/77) «Auditin keçirilməsi proqramı»na əsasən 2004-cü il avqustun 9-dan 2004-cü il avqustun 16-dək «Azəriqaz» Qapalı Səhmdar Cəmiyyətində audit aparılmışdır.

Auditin keçirilməsinin məqsədi 2003-cü ildə enerji və qaz sektoru üzrə alınan yanacaq üçün ödənilməyən məbləğə görə dövlət büdcəsi hesabına bu sektora verilmiş və icmal büdcənin gəlir və xərc hissəsində ayrıca sətirlə əks etdirilmiş dolayı subsidiyaların «Azəriqaz» QSC-nə aid olan hissəsinin icra vəziyyətinin araşdırılması olmuşdur.

Audit əsasən «Azərbaycan Respublikasının 2002-ci il dövlət büdcəsi haqqında» Azərbaycan Respublikası Qanununun tətbiq edilməsi barədə» Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2001-ci il 26 dekabr tarixli, 612 saylı Fərmanının 5-ci bəndinin 8-ci abzasının tələblərinə uyğun olaraq, «Azəriqaz» QSC-yə verilmiş subsidiyanın 2003-cü ilə keçirilən hissəsinin və «Azərbaycan Respublikasının 2003-cü il dövlət büdcəsi haqqında» Azərbaycan Respublikası Qanununun 15-ci maddəsinə əsasən «Azəriqaz» QSC-yə verilmiş dolayı subsidiyaların icrası, həmin subsidiyalar üzrə vergilərin hesablanması və dövlət büdcəsinə ödənilməsi vəziyyətinin araşdırılması istiqamətində həyata keçirilmişdir.

«Azərenerji» və «Azəriqaz» SC-lərin Dövlət Neft Şirkətindən aldıqları enerji və qazın haqqını ödəyə bilməmələri bir problem kimi uzun müddət mövcud olmuşdur və bu gün də mövcuddur. Bunun başlıca səbəbi enerji daşıyıcılarının əhaliyə satış qiymətlərinin alış qiymətlərindən dəfələrlə az olması, üstəlik onların haqqının tam yığıla bilməməsi, yəni yığım səviyyəsinin aşağı olmasıdır.

Ödəməmələr probleminin həll olunması üçün müəyyən dövrlərdə bu sektora hətta dövlət tərəfindən müxtəlif maliyyə yardımları da edilmişdir. Son dövrlərdə isə bu problemin həlli dolayı subsidiya verilməsi ilə tənzimlənmişdir.

Dolayı subsidiya anlayışı və onun tətbiq edilməsi ilk dəfə «Azərbaycan Respublikasının 2002-ci il dövlət büdcəsi haqqında «Azərbaycan Respublikası Qanununun tətbiq edilməsi barədə» Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2001-ci il 26 dekabr tarixli, 612 saylı Fərmanının 5-ci bəndinin 8-ci abzasında Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinə verdiyi tapşırıqdan irəli gəlmişdir. Bu Fərmanda göstərilmişdir ki, «Nazirlər Kabineti hər rüb «Azərenerji» və «Azəriqaz» səhmdar cəmiyyətlərinin sahələr və növlər üzrə yanacaq sərfini, Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Şirkətindən aldıqları müvafiq ödənişləri geniş təhlil etsin, xüsusi monitorinqlər keçirsin və müvafiq uçotun aparılmasını təşkil etsin. Ödənilməyən məbləğin isə Dövlət Neft Şirkətinin dövlət büdcəsinə olan borcları ilə əvəzləşdirilməsini həyata keçirsin və hər rüb bu məsələlərin səmərəliliyinin daha da artırılması üçün təxirəsalınmaz tədbirlər görsün, dövlət büdcəsinin icrası ilə bağlı bu məlumatları mətbuatda dərc etsin.»

Bundan sonra Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2002-ci il 25 mart tarixli, 893 saylı Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş «Enerji sektorunda maliyyə intizamının gücləndirilməsi Proqramı»nda da dolayı subsidiya problemi açıqlanaraq, son illərdə ölkədə enerji sahəsində əldə edilmiş müsbət nailiyyətlər qeyd edilməklə bərabər bu sektorda mövcud olan bir sıra problemlərin də olduğu göstərilmişdir. Bu problemlərdən biri də qarşılıqlı ödəməmələr və bunun nəticəsi kimi müəssisələr tərəfindən büdcə öhdəliklərinin yerinə yetirilməməsi problemidir. Problemin əsas mahiyyəti ondan ibarətdir ki, «Azərenerji» və «Azəriqaz» SC-ləri tərəfindən ARDNŞ-dən alınan neft məhsullarının və qazın haqqının ödənilməməsi səbəbindən ARDNŞ də öz növbəsində dövlət büdcəsinə vergiləri tam həcmdə ödəyə bilmir. Nəticədə «Azərenerji» və «Azəriqaz» SC-ləri tərəfindən büdcədən dolayı şəkildə subsidiya alınması prosesi baş verir.

Proqramda iqtisadiyyatın bu mühüm sahəsində yaranmış ödəməmələr probleminin həllini qarşıdakı illərdə iki mərhələdə həyata keçirmək nəzərdə tutulur:

«1-ci mərhələdə əsas vəzifə yeni borcların yaranmasının qarşısını almaqdan ibarətdir. Bu mərhələdə ARDNŞ-ə ödənişləri 2002-ci ildə 20 %, 2003-cü ildə 30 %, 2004-cü ildə 45 %, 2005-ci ildə 65 %, 2006-cı ildə isə 80-100 % səviyyəsinə çatdırmaq planlaşdırılır. Bu müddət ərzində ödənilməyən məbləğin qiymətli kağızlar vasitəsilə tənzimlənməsi, bu üsulla da borcların həcminin dəqiq uçotunun aparılması və bütövlükdə ödəmələr sahəsində tam şəffaflığın təmin edilməsi nəzərdə tutulur».

«2-ci mərhələdə məqsəd borcların artımı dayandırıldıqdan sonra keçmiş borcların restrukturizasiyasını həyata keçirməkdir».

Göstərilən Sərəncama uyğun olaraq uzunmüddətli Tədbirlər Planı hazırlanmış, müvafiq icra hakimiyyəti orqanlarına lazımi göstərişlər verilmiş və hazırda onun icrası tədricən həyata keçirilir.

Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, «Azərbaycan Respublikasının 2002-ci il dövlət büdcəsi haqqında» Azərbaycan Respublikası Qanununun tətbiq edilməsi barədə» Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2001-ci il 26 dekabr tarixli, 612 nömrəli Fərmanında Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinə verilmiş tapşırığın icrası ilə əlaqədar olaraq Azərbaycan Respublikası iqtisadi inkişaf nazirinin, Azərbaycan Respublikası maliyyə nazirinin, Azərbaycan Respublikası vergilər nazirinin, Azərbaycan Respublikası yanacaq və energetika nazirinin, Dövlət Neft Şirkəti prezidentinin və «Azəriqaz» QSC sədrinin birgə imzaladıqları protokol əsasında Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2002-ci il 27 dekabr tarixli, 270 №-li Sərəncamı ilə «Azəriqaz» QSC-nin 2002-ci ilin 9 ayı ərzində Dövlət Neft Şirkətindən aldığı qaza görə ödəmədiyi məbləğ 97,2 mlrd. manat müəyyən edilmiş və həmin ildə də əvəzləşdirilmişdir. 2002-ci ilin 9 ayında aparılmış əvəzləşdirmə nəzərə alınmaqla, ilin yekunu üzrə Dövlət Neft Şirkətindən aldığı qaza görə ödəmədiyi məbləğ Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2003-cü il 14 aprel tarixli, 62 №-li Sərəncamı ilə 44,57 mlrd. manat müəyyən edilmiş, bu məbləğ üzrə əvəzləşmələr və vergi hesablamaları isə 2003-cü ilin fəaliyyət dövrünə düşmüşdür.

Auditin mövzusu 2003-cü ili əhatə etdiyindən, 2003-cü ildə verilmiş dolayı subsidiya ilə bağlı aparılmış ətraflı təhlil.

«Azərbaycan Respublikasının 2003-cü il dövlət büdcəsi haqqında» Azərbaycan Respublikası Qanununun tətbiq edilməsi barədə» Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2002-ci il 26 dekabr tarixli, 827 saylı Fərmanının 16-cı bəndində göstəriş verilmişdir ki, «Azərbaycan Respublikasının İqtisadi İnkişaf Nazirliyi, Azərbaycan Respublikasının Maliyyə Nazirliyi, Azərbaycan Respublikasının Yanacaq və Energetika Nazirliyi Azərbaycan Respublikasının Dövlət Neft Şirkəti ilə birlikdə enerji və qaz sektoru üzrə alınan yanacaq üçün ödənilməyən məbləğə görə dövlət büdcəsi hesabına bu sektora ediləcək dolayı subsidiyanın limitinə ciddi riayət etməklə həmin subsidiyanın verilməsi mexanizmini 1 ay müddətinə hazırlayıb təsdiq etsinlər.». Həmin tapşırığın icrası ilə əlaqədar adı çəkilən orqanların rəhbərlərinin imzaları ilə müvafiq mexanizm hazırlanaraq, təsdiq edilmiş və ayrılan dolayı subsidiyalar üzrə təsərrüfat əməliyyatları bu mexanizm əsasında protokollaşdırılmış və həyata keçirilmişdir.

Dolayı subsidiyanın həyata keçirilməsi mexanizminin bir neçə vacib maddələri barədə.

Maddə 3. «Azərenerji» və «Azəriqaz» SC-ləri hər rüb Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2002-ci il 25 mart tarixli, 893 saylı Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş «Enerji sektorunda maliyyə intizamının gücləndirilməsi Proqramı»nın 1-ci bəndinin 8-ci abzasına uyğun olaraq ödənişləri həyata keçirirlər və Dövlət Neft Şirkətindən aldıqları mazuta, qaza və idxal edilmiş elektrik enerjisinə görə ödəmədikləri vəsaiti dövlət büdcəsindən enerji və qaz sektoruna edilən subsidiya hesab edərək, mühasibat və digər sənədlərdə ödəniş kimi əks etdirirlər;

Maddə 4. Dövlət Neft Şirkəti hər rüb «Azərenerji» və «Azəriqaz» səhmdar cəmiyyətlərinə verdiyi, lakin dəyərini almadığı mazutun, qazın və idxal edilmiş elektrik enerjisinin məbləğini dövlət büdcəsindən enerji və qaz sektoruna edilən dolayı subsidiya hesab edərək, mühasibat və digər sənədlərdə ödəniş kimi əks etdirir;

Maddə 5. Dövlət Neft Şirkəti cari il üzrə dövlət büdcəsinə hesablanmış vergi borclarının ödənilməyən hissəsini enerji və qaz sektoruna edilən dolayı subsidiya məbləği qədər azaldır və əvəzləşdirmə aparıldıqdan sonra subsidiya məbləği üzrə qalıq olarsa, onu keçmiş illər üzrə mövcud olan vergi borcları ilə əvəzləşdirir. Əvəzləşdirilmiş vergi borclarının müəssisələr üzrə bölgüsü Yanacaq və Energetika Nazirliyi ilə razılaşdırılaraq həyata keçirilir;

Maddə 6. Dövlət Neft Şirkəti, «Azərenerji» və «Azəriqaz» səhmdar cəmiyyətləri dövlət büdcəsindən enerji və qaz sektoruna edilən dolayı subsidiyanı mühasibat və digər sənədlərində malların təqdim edilməsi kimi əks etdirir və bu dövriyyələrə qanunvericiliklə müəyyən edilmiş bütün vergiləri hesablayırlar;

Maddə 7. Enerji və qaz sektoruna edilən dolayı subsidiyaların əvəzləşdiriləcək məbləği hər ilin dövlət büdcəsində nəzərdə tutulmuş limitdən çox ola bilməz.

Göründüyü kimi, dolayı subsidiya «Azəriqaz» QSC-nin, illər ərzində Dövlət Neft Şirkətindən aldığı və dəyərini ödəyə bilmədiyi təbii qaza görə olan ümumi kreditor məbləğ deyil, yalnız qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş il üçün ARDNŞ-dən aldığı və dəyərini ödəyə bilmədiyi təbii qaza görə verildiyindən proqnozun düzgün olub-olmaması istiqamətində də araşdırılma aparılmışdır.

2003-cü ildə «Azəriqaz» QSC-nin ARDNŞ-dən alacağı təbii qaz 1,85 mlrd. kubmetr proqnozlaşdırılmışdır ki, bunun da dəyəri (1,85x75520)—139,7 mlrd. manatdır.

«Enerji sektorunda maliyyə intizamının gücləndirilməsi tədbirləri haqqında Proqram»da göstərildiyi kimi, «Azəriqaz» QSC 2003-cü ildə ARDNŞ-dən aldığı qazın dəyərinin 30 %-ni özü ödəməli idi ki, bu məbləğ də alışı proqnozlaşdırılmış qaz üzrə 41,9 mlrd. manat təşkil etmişdir. Beləliklə, alınması proqnozlaşdırılmış 139,7 mlrd. manatlıq qazın 30 %-i, yəni 41,9 mlrd. manatı «Azəriqaz» SC tərəfindən ödənilməli, ARDNŞ-yə ödəyə bilmədiyi qalan 97,8 mlrd. manatına isə dolayı subsidiya tətbiq edilməli idi ki, bu məbləğ də 2003-cü ilin dövlət büdcəsi qanununda olduğu kimi öz əksini tapmışdır. Buradan belə nəticəyə gəlmək olur ki, «Azəriqaz» QSC-nin ARDNŞ-dən aldığı qazın ödəyə bilmədiyi məbləğinə görə «Azəriqaz»a verilmiş dolayı subsidiyanın məbləği düzgün proqnozlaşdırılmışdır. Lakin «Azəriqaz» QSC alınması proqnozlaşdırılmış 1,85 mlrd. kubmetr əvəzinə ARDNŞ-dən 2,13 mlrd. kubmetr qaz almışdır ki, bunun da məbləği 160,59 mlrd. manat təşkil edir. Faktiki alınmış qazın qiymətinin 30 %-ni, yəni 48,18 mlrd. manatını «Azəriqaz» SC özü ödəməli idi. Ancaq «Azəriqaz» QSC alınmış qazın dəyərinin cəmi 5,5 %-ni, yəni 8,88 mlrd. manatını ödəmişdir. Beləliklə, 151,75 mlrd. manatlıq (160,59—88,8 = 151,75) ödənilməmiş məbləğ yaranmışdır. Bu məbləğin 97,8 mlrd. manatını dolayı subsidiya təşkil etdiyindən ödənilməyən məbləğ 53,99 mlrd. manat təşkil etmişdir.

Ümumiyyətlə, 2003-cü ildə alınmış qaza göra 8,88 mlrd. manat ödəniş nəzərə alınmaqla, (yəni çıxılmaqla) ARDNŞ-yə ödənilməli məbləğ rüblər üzrə aşağıdakı kimi olmuşdur:

I rüb—42,5 mlrd. manat;

II rüb—37,57 mlrd. manat;

III rüb—17,73 mlrd. manat;

IV rüb—53,99 mlrd. manat.

Göründüyü kimi, I, II və III rüblərin cəmi üzrə bu məbləğ 97,8 mlrd. manat təşkil etmişdir ki, bu da nəzərdə tutulmuş limit daxilindədir. IV rüb üzrə yaranmış 53,99 mlrd. manat məbləğ hesabat ilinin sonunda müəyyənləşdirildiyindən və eyni zamanda, qanunda nəzərdə tutulmuş limiti aşmamaq üçün müvafiq imzalarla rəsmiləşdirilmiş və əvəzləşdirilməsi üçün növbəti ilə keçirilmişdir. Eləcə də 2002-ci hesabat ilinin IV rübünün sonunda yaranmış 44,57 mlrd. manat ödənilməmiş məbləğ 2003-cü ildə əvəzləşdirildiyindən, limiti aşmamaq üçün 2003-cü ilin III rübündə müəyyənləşdirilmiş 17,73 mlrd. manat məbləğ 2003-cü ildə əvəzləşdirilməmişdir.

Beləliklə, 2002-ci ilin IV rübü nəzərə alınmaqla, 2003-cü ildə 124,64 mlrd. manat əvəzləşdirilmişdir. Həmin məbləğ 2003-cü ildə nəzərdə tutulmuş dolayı subsidiyanın limitindən (44,57 mlrd. manat) artıqdır ki, bu da dolayı subsidiyanın verilməsi mexanizminin 7-ci maddəsi ilə uzlaşmır (2002-ci ilin IV rübünün məbləği qədər).

Nəticə etibarilə:

ilin yekununa görə, 2002-ci ildən 2003-cü ilə keçməklə, 2003-cü ildə əvəzləşdirilən dolayı subsidiya üzrə məbləğlər «Azərbaycan Respublikasının 2003-cü il dövlət büdcəsi haqqında» Azərbaycan Respublikası Qanununda nəzərdə tutulan limitdə tam öz əksini tapmamışdır;

aparılan monitorinqin nəticələrinə görə, 2003-cü ildə limit müəyyənləşdirilən zaman «Azəriqaz» SC-nin «Qaz emalı» SC-dən alacağı proqnozlaşdırılmış 2,3 mlrd. kubmetr qazın dəyəri də nəzərə alınmalı idi. Ən azı ona görə ki, həmin məbləğin ödənilməməsi «Enerji sektorunda maliyyə intizamının gücləndirilməsi Proqramı»nda nəzərdə tutulan qaydada dolayı yolla ARDNŞ-yə və o da öz növbəsində dövlət büdcəsinə yenidən ödəməmələr problemi yaradır. Lakin «Qaz emalı» SC özəl müəssisə olduğundan, bu problem həmin dövrdə öz həllini tapa bilməmişdir (bu problem artıq öz həllini 2004-cü ildə ARDNŞ-nin «Qaz emalı» Səhmdar Cəmiyyətində qazı emal etdirərək yalnız özü satması ilə tapmışdır);

Azərbaycan Respublikası iqtisadi inkişaf naziri və yanacaq və energetika naziri tərəfindən təsdiq edilmiş Azərbaycan Respublikasının 2003-cü il üzrə yanacaq-enerji balansında qaz qəbulu 4,1 mlrd. kubmetr, qaz itkisi və texnoloji sərf 420 mln. kubmetr planlaşdırıldığı halda, faktiki olaraq qaz qəbulu 5,06 mlrd. kubmetr olmuş, qaz itkisi və texnoloji sərf isə 344,3 mln. kubmetr təşkil etmişdir. Buradan görünür ki, itki norması 10,1% planlaşdırıldığı halda faktiki olaraq 6,8 % olmuşdur ki, bu da qaz itkisinə və texnoloji sərfə 3,3 % qənaət etmək deməkdir;

«Azəriqaz» QSC 2003-cü ildə faktiki olaraq 4,17 mlrd. kubmetr təbii qaz satmışdır ki, bunun da 2,7 mlrd. kubmetri əhaliyə satışın payına düşür. Nəzərə alınsa ki, «Azəriqaz» QSC təbii qazı dövlətdən 75520 manata (ƏDV ilə birlikdə) alıb, əhaliyə 35560 manata (ƏDV ilə birlikdə) satır, bu halda hər min kubmetrdə 39960 manat (ƏDV ilə birlikdə) itirir. Buradan görünür ki, təbii qazın ümumi satışının həcmində əhaliyə təbii qaz satışının xüsusi çəkisi (2,7:4,17x100) = 64,7 % təşkil edir; Bunların da pulla ifadəsi «Azəriqaz» QSC-nin məlumatına əsasən ümumi satışa görə 338,0 mlrd. manat, əhaliyə satışa görə 95,9 mlrd. manatdır. Əhaliyə təbii qaz satışına görə itirilən məbləğ (2,7x39960) = 107,74 mlrd. manatdır.

Beləliklə, 2003-cü ildə enerji və qaz sektoru üzrə alınan yanacaq üçün ödənilməyən məbləğə görə dövlət büdcəsi hesabına bu sektora verilmiş və icmal büdcənin gəlir və xərc hissəsində ayrıca sətirlə əks etdirilmiş dolayı subsidiyaların «Azəriqaz» QSC-yə verilməsi məqsədəuyğundur.

Son illərdə dövlət tərəfindən «Azəriqaz» QSC-yə verilmiş dolayı subsidiyanın dövriyyəyə daxil edilməsi hesabına «Azəriqaz» QSC 2003-cü ildə hesablaşma metodu ilə son nəticə üzrə 61,88 mlrd. manat mənfəət əldə etmiş, ondan 15,47 mlrd. manat büdcəyə ayırmalar etmiş, lakin satılmış təbii qazın dəyərini toplamaq tam mümkün olmadığından dövlət büdcəsinə ödəməmişdir.

İcmal mühasibat (maliyyə) hesabatlarına əsasən, bütövlükdə «Azəriqaz» QSC tərəfindən hesablanmış vergi borcları tam şəkildə büdcəyə ödənilmir. Belə ki, 2003-cü ildə cəmi 78,82 mlrd. manat vergi hesablanmış və dövlət büdcəsinə 43,57 mlrd. manat vergi ödənilmişdir. Beləliklə, (78,82—43,57)=35,25 mlrd. manat ödənilməmiş vergi borcu qalmışdır.

Ümumiyyətlə, «Azəriqaz» QSC-nin 2003-cü ilin sonuna 3,3 trilyon manat kreditor borcu qalmışdır. Bunun 1,73 trilyon manatını ARDNŞ-ə olan kreditor borcu təşkil edir.

«Azəriqaz» QSC-nin maliyyə-təsərrüfat fəaliyyətinə nəzarəti daha da gücləndirmək məqsədi ilə 2004-cü il üçün gəlir və xərclərinin smetası Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2004-cü il 6 aprel tarixli, 62s №-li sərəncamı ilə təsdiq edilmişdir.

Beləliklə, «Azəriqaz» QSC-də aparılmış audit aşağıdakı nəticələrə gəlməyə əsas vermişdir:

1. 2003-cü ildə qaz sektoru üzrə alınan qaz üçün ödənilməyən məbləğə görə dövlət büdcəsi hesabına bu sektora verilmiş və icmal büdcənin gəlir və xərc hissəsində ayrıca sətirlə əks etdirilmiş dolayı subsidiyaların «Azəriqaz» QSC-yə verilməsi məqsədəuyğundur.

2. 2003-cü ildə limitləşdirilmiş və faktiki həyata keçirilmiş dolayı subsidiyanın məbləği ödəməmələr problemini tam həll etməmişdir.

3. 2003-cü ildə «Qaz emalı» SC-dən alınan qazın həcmini nəzərə almasaq, 2004-cü ildə bu məsələ öz həllini tapmışdır. Əhalinin sosial vəziyyəti nəzərə alınaraq, dolayı subsidiyanın tətbiq edilməsi sayəsində bu müddət (3 il) ərzində qazın satış qiyməti artırılmamış, yeni borclar yaranmamış və ödəməmələr problemi həll edilmişdir. Yəni proqramın birinci mərhələsinin icrası təmin edilmişdir. Ödəmələr faizinin proqramda göstərildiyi kimi, ilbəil artacağına möhlət əldə edilməsi isə proqramın ikinci mərhələsinin yerinə yetirilməsini təmin edəcəkdir. 2005-ci il üçün təsdiq edilmiş dövlət büdcəsində qaz sektoruna dolayı subsidiyanın verilməməsi bunu sübut edir.

4. «Azəriqaz» QSC ARDNŞ-dən aldığı qazın dəyərini yuxarıda adı çəkilən Proqramda nəzərdə tutulmuş normalara uyğun ödəməmişdir.

5. Son illərdə dövlət tərəfindən «Azəriqaz» QSC-yə edilən maliyyə köməklikləri nəticəsində «Azəriqaz» QSC-nin maliyyə vəziyyəti tədricən yaxşılaşmasına baxmayaraq, bütövlükdə «Azəriqaz» QSC tərəfindən hesablanmış vergi borcları tam şəkildə büdcəyə ödənilməmişdir.

6. «Azəriqaz» QSC-də idarəetmə dövlət müəssisələrindəki kimi olduğu üçün onun tabeliyindəki təşkilatlar təsdiq olunmuş müvafiq smetalar əsasında öz sərəncamlarında qalan mənfəətdən «Azəriqaz» QSC-nin aparatının saxlanılması üçün müvafiq ayırmalar edirlər. Hazırda «Azəriqaz» QSC-nin müəssisələrinin çoxu zərərlə işlədiyindən, baş idarənin saxlanılması üçün vəsait çatışmazlığı yarana bilər.

7. «Azəriqaz» QSC-nin çoxlu suallar doğuran idarəetmə strukturu, habelə satılmış qazın haqqının yığımı və ödənilməsi səviyyəsinin aşağı olması Proqramda nəzərdə tutulmuş ikinci mərhələnin, yəni borcların restrukturizasiyasının—köhnə borcların ödənilməsinin həyata keçirilməsinə maneçilik törədə bilər.

Azərbaycan Respublikası Hesablama Palatasının sədri

N. NƏSRULLAYEV